[1] Verum ut pariter omnis culturae quoddam breviarium peragatur, eodem tempore conveniet arbores stercorare, adcumulare item vineas—sufficit in iugerum opera[2]—et, ubi[3] patietur loci ratio, arbusta ac vineas putare, solum seminariis bipalio[4] praeparare, incilia aperire, aquam de agro pellere, torcular lavare et recondere.
[5] a kal. Novemb. gallinis ova supponere nolito, donec bruma conficiatur . in eum diem ternadena subicito aestate tota, hieme pauciora, non tamen infra novena. Democritus talem futuram hiemem arbitratur, qualis fuerit[6] brumae dies et[7] circa eum terni; item solstitio aestatem[8]. circa brumam plerisque[9] bis septeni[10] halcyonum[11] feturae[12] ventorum quiete[13] molliunt[14] caelum. sed et in his et in aliis omnibus ex eventu significationum intellegi sidera debebunt , non ad dies utique praefinitos expectari tempestatum vadimonia.
[15] Per brumam vitem[16] ne colito[17]. vina tum defaecari vel etiam diffundi Hyginus suadet a confecta ea[18] septimo die, utique si septima luna conpetat; cerasa[19] circa brumam seri. bubus glandem tum adspergi convenit in iuga singula modios. largior valetudinem infestat[20], et quocumque tempore detur, si minus xxx diebus continuis data sit, narrant verna scabie poenitere[21]. materiae[22] caedendae[23][24] tempus hoc dedimus.
[39]huius temporis novissimis diebus, ubicumque patietur caeli ratio, terram ad rosaria[40] et vineae[41] satum[42] vertere bipalio oportet—iugero operae LXX[43] sufficiunt —, fossas purgare aut novas facere, antelucanis ferramenta acuere, manubria aptare, dolia quassa sarcire, ovium tegimenta concinnare [44] ipsarumque[45] lanas scabendo purgare[46].
[47] <1> A[48] favonio in aequinoctium vernum Caesari significat, XIII kal. Mart. triduum[49] varie, et VIII kal. hirundinis visu et postero die arcturi exortu vespertino, item III non. Mart.—Caesar cancri exortu id fieri observavit , maior pars auctorum vindemitoris[50] emersu—VIII idus aquilonii[51] piscis exortu et postero die Orionis. in Attica miluum apparere servatur. Caesar et idus Mart. ferales sibi[52] notavit scorpionis occasu, xv kal. vero April. Italiae miluum ostendi[53], XII kal. equum[54] occidere matutino.
<2> Hoc intervallum temporis vegetissimum agricolis maximeque operosum est, in quo praecipue falluntur. neque enim eo die vocantur ad munia, quo favonius flare debeat, sed quo coeperit. hoc acri[55] intentione servandum est; hoc illo mense signum dies[56] habet observatione minime fallaci aut dubia, si quis adtendat.
[57] unde autem[58] spiret is ventus quaque parte veniat, diximus secundo[59] volumine[60] et dicemus mox paulo operosius. interim ab eo die, quisquis ille fuerit, quo flare coeperit—non utique VI[61] id. Feb., sed sive ante, quando[62] praevernat[63], sive postea, quando[64] hiemat post diem hunc[65] —, innumera rusticos cura distringat et prima quaeque peragantur, quae differri nequeunt[66].
tum et segetes convenit purgare, sarire hibernas fruges maximeque far. lex certa in eo, cum quattuor fibrarum esse coeperit, faba vero non antequam[73] trium foliorum, tune quoque levi sarculo purgare verius quam fodere, florentem utique xv primis diebus non attingere. hordeum nisi sicco[74] ne sarito[75]. putationem aequinoctio peractam habeto. vineae iugerum quaternae operae putant, alligant [76] in arbusto singulae operae arbores xv.
[77] eodem hoc tempore hortorum rosariorumque cura est, quae separatim[78] proximis voluminibus dicetur, eodem et topiarii[79].[80] tum optime scrobes fiunt. terra in futurum proscinditur Vergilio maxime auctore, ut glaebas sol coquat[81]. utilior sententia, quae non nisi temperatum solum medio vere arari iubet, quoniam in pingui statim sulcos[82] occup ent[83] herbae, gracili insecuti aestus exsiccent omnemque[84] sucum venturis seminibus auferant[85]. talia autumno[86] melius arari certum est.
[87] <3> Cato verna opera sic definit: scrobes fieri, seminaria.... propagari[88], in locis crassis et umidis [89] ulmos, ficos, poma, oleas seri[90], prata stercorari luna sitiente[91]; quae rigua[92] non erunt, a flatu[93] favoni defendi et[94] purgari, herbas malas radicitus erui[95], ficos interputari[96], seminaria fieri et vetera sarciri[97]: haec antequam vineam fodere[98] incipias[99]. idemque[100]: piro florente arare incipito[101] macra harenosaque [102]. postea uti quaeque[103] gravissima et aquosissima [104], ita postremo arato.
[105] ergo haec aratio has habebit notas: lentisci primum fructum ostendentis ac piri florentis. erit et tertia in bulborum satu scillae, item in coronamentorum narcissi, namque et hac ter florent primoque flore primam arationem ostendunt, medio secundam, tertio novissimam, quando inter sese alia aliis[106] notas praebent .
ac non in novissimis cavetur, ne fabis florentibus attingatur hedera[107]; id enim noxium et exitiale ei est tempus . quaedam vero et suas habent uotas, sicuti ficus. cum folia pauca in cacumine acetabuli modo germinent, tunc maxime serendas ficus.
[108] <1> Aequinoctium vernum a. d. VII kal. April. peragi videtur. ab eo ad vergiliarum exortum matutinum Caesari significant kal. April. III non. April. in Attica vergiliae vesperi occultantur, eaedem postridie in Boeotia, Caesari autem et Chaldaeis nonis, Aegypto Orion et gladius eius incipiunt abscondi.
Caesari VI idus significatur [109][110] imber librae occasu[111]. XIIII kal. Mai. Aegypto suculae occidunt vesperi, sidus vehemens et terra marique turbidum . XVI Atticae, xv Caesari continuo quatriduo[112] significat , Assyriae autem XII kal. hoc est vulgo appellatum sidus Parilicium[113], quoniam XI kal. Mai. urbis Romae natalis , quo fere serenitas redditur, claritatem observationi[114] dedit, nimborum[115] argumento hyadas appellantibus Graecis [eas[116] stellas] quod[117] nostri a similitudine cognominis Graeci, propter sues inpositum arbitrantes, inperitia appellavere suculas.
Caesari et VIII kal. notatur dies. VII kal. Aegypto haedi exoriuntur, VI Boeotiae et Atticae canis vesperi occultatur, fidicula mane oritur. v kal. Assyriae Orion totus absconditur, IIII autem canis. VI non. Mai. Caesari suculae matutino exoriuntur et VII id. capella pluvialis , Aegypto autem eodemr die canis vesperi[118] occultatur. sic fere in VI id. Mai., qui est vergiliarum exortus, decurrunt sidera.
[119] <2> In hoc temporis intervallo xv diebus primis agricolae rapienda[120] sunt quibus peragendis ante aequinoctium non suffecerit, dum[121] sciat inde natam exprobrationem foedam putantium[122] vites per imitationem cantus alitis temporariae , quam cuculum vocant. dedecus enim[123] habetur obprobriumque meritum, falcem ab illa volucre in vite deprehendi, et ob[124] id petulantiae sales, etiam cum primo vere[125], laudantur[126], auspicio tamen detestabiles videntur[127]. adeo minima quaeque[128] in agro naturalibus trahuntur argumentis .
Extremo autem hoc tempore panici miliique satio est. iustum[129] haec[130] seri maturato hordeo. atque etiam in eodem[131] arvo signum illius maturitati[132] et horum sationi[133] commune lucentes vespere per arva cicindelae—ita appellant rustici stellantes volatus, Graeci vero lampyridas— incredibili benignitate naturae.