[1] <1> In arando magnopere servandum[2] est Catonis oraculum: quid[3] est bene agrum colere? bene[4] arare[5]. quid secundum? arare. quid tertium ? stercorare. sulco vario ne ares. tempestive ares. tepidioribus locis a bruma proscindi arva oportet, frigidioribus ab aequinoctio verno, et maturius sicca regione quam umida, maturius densa terra quam soluta, pingui quam macra.
[6] ubi siccae et graves[7] aestates[8], terra[9] cretosa aut gracilis, utilius inter solstitium et[10] autumni aequinoctium aratur; ubi leves aestus, frequentes imbres, pingue herbosumque solum, ibi[11] mediis[12] caloribus. altum et grave solum etiam hieme moveri placet, tenue[13] valde et aridum paulo ante sationem[14].
[15]<2> Sunt et huic[16] suae leges: lutosam terrain ne tangito. vi[17] omni arato. prius quam ares[18] proscindito. hoc utilitatem habet, quod inverso caespite herbarum radices necantur. quidam utique ab aequinoctio verno proscindi volunt.—quod vere semel aratum est, a temporis argumento vervactum[19] vocatur. hoc in novali aeque[20] necessarium est[21].
[22] novale est quod alternis annis seritur.—araturos boves quam artissime iungi oportet, ut capitibus sublatis arent—sic minime colla contundunt —; si inter arbores vitesque aretur, fiscellis[23] capistrari[24], ne germinum tenera praecerpant; securiculam[25] in stiva[26] pendere, qua intercidantur radices—hoc melius quam convelli aratro bovesque luctari —; in arando versum peragi nec strigare [27] in actu[28] spiritus.
[29] iustum est proscindi sulco dodrantali iugerum uno die, iterari sesquiiugerum, si sit facilitas soli; si minus, proscindi semissem, iterari assem, quando et animalium labori natura leges statuit. omne arvum rectis sulcis, mox et obliquis subigi debet. in collibus traverso tantum monte aratur, sed modo in superiora modo in[30] inferiora rostrante vomere, tantumque est laboris[31] homini, ut etiam boum vice fungatur. certe sine hoc animali montanae gentes sarculis arant.
[32] arator nisi incurvus praevaricatur. inde tralatum hoc crimen in forum. ibi utique[33] caveatur, ubi inventum est. purget vomerem subinde stimulus cuspidatus rallo. scamna inter duos sulcos cruda ne relinquantur, glaebae ne exultent. male aratur arvom, quod satis frugibus[34] occandum est. id demum recte subactum erit, ubi non intellegetur[35], utro vomer ierit. in usu est[36] et collicias interponere, si ita locus poscat, ampliore sulco, quae in fossas aquam educant.