Rūra meus Tyrrhēna petit saltūsque Tagētis
Crīspīnus; nec longa mora est aut āvia tellūs;
et mea sēcrētō velluntur pectora morsū,
ūdaque turgentēs impellunt lūmina guttās,
ceu super Aegaeās hiemēs abeuntis amīcī
vēla sequar spectemque ratem jam fessus ab altīs
rūpibus atque oculōs longō querar āere vincī.
Quid? sī mīlitiae jam tē, puer inclite, prīmae
clāra rudīmenta et castrōrum dulce vocāret
auspicium, quantō mānārent gaudia flētū
quōsve darem amplexūs! etiamne optanda propinquī
trīstia, ut octōnōs bis jam tibi circuit orbēs
vīta? sed angustīs animus rōbustior annīs
succumbitque onerī, et mentem sua nōn capit aetās.
nec mīrum: nōn tē seriēs inhonōra parentum
obscūrum proavīs et prīscae lūcis egentem
plēbējā dē stirpe tulit; nōn sanguine crētus
turmālī trabeāque recēns et paupere clāvō
augustam sēdem et Latiī penetrāle senātūs
advena pulsāstī, sed praecēdente tuōrum
agmine. Rōmuleī quālis per jūgera circī
cum pulcher vīsū titulīs generōsus avītīs
exspectātur equus cujus dē stemmate longō
fēlīx dēmeritōs habet admissūra parentēs,
illum omnēs acuunt plausūs, illum ipse volantem
pulvis et incurvae gaudent agnōscere mētae:
sīc tē, clāre puer, genitum sibi cūria sēnsit,
prīmaque patriciā clausit vestīgia lūnā.
mox Tyriōs ex mōre sinūs tunicamque potentem
agnōvēre umerī. sed enim tibi magna parābat
ad titulōs exempla pater. quippe ille juventam
prōtinus ingrediēns pharetrātum invāsit Araxēn
belliger indocilemque ferō servīre Nerōnī
Armeniam. rigidī summam Māvortis agēbat
Corbulo, sed comitem bellī sociumque labōrum
ille quoque ēgregiīs multum mīrātus in armīs
Bōlānum; atque illī cūrārum asperrima suētus
crēdere partīrīque metūs, quod tempus amīcum
fraudibus, exsertō quaenam bona tempora bellō,
quae suspecta fidēs aut quae fuga vēra ferōcis
Armeniī. Bōlānus iter praenōsse timendum,
Bōlānus tūtīs juga quaerere commoda castrīs,
mētīrī Bōlānus agrōs, aperīre malignās
torrentum nemorumque morās tantamque verendī
mentem implēre ducis jussīsque ingentibus ūnus
sufficere. ipsa virum nōrat jam barbara tellūs,
ille secundus apex bellōrum et proxima cassis.
sīc Phryges attonitī, quamquam Nemeaea vidērent
arma Cleōnaeusque aciēs impelleret arcus,
pugnante Alcīdē tamen et Telamōna timēbant.
disce, puer, (nec enim externō monitōre petendus
virtūtis tibi pulcher amor: cognāta ministret
laus animōs. aliīs Deciī reducēsque Camillī
mōnstrentur), tū disce patrem, quantusque negantem
flūctibus occiduīs fessō usque Hyperīone Thȳlēn
intrārit mandāta gerēns quantusque potentis
mīlle urbēs Asiae sortītō rēxerit annō,
imperium mulcente togā. bibe tālia prōnīs
auribus, haec certent tibi conciliāre propinquī,
haec iterent comitēs praecepta senēsque paternī.
Jamque aliō mōlīris iter nec dēside passū
īre parās. nōndum validae tibi signa juventae
inrēpsēre genīs, et adhūc tenor integer aevī.
nec genitor juxtā; fātīs namque haustus inīquīs
occidit et geminam prōlem sine praeside linquēns;
nec saltem tenerīs ostrum puerīle lacertīs
exuit albentīque umerōs indūxit amictū.
quem nōn corrūpit pūbēs effrēna novaeque
lībertās properāta togae? ceu nescia falcis
silva comās tollit frūctumque exspīrat in umbrās.
at tibi Pīeriae tenerō sub pectore cūrae
et pudor et doctī lēgem sibi dīcere mōrēs;
tunc hilaris probitās et frōns tranquilla, nitorque
luxuriae cōnfīne tenēns, pietāsque per omnēs
dispēnsāta modōs; aequaevō cēdere frātrī
mīrārīque patrem miseraeque ignōscere mātrī
admonuit fortūna domūs. tibine illa nefanda
pōcula lētālēsque manū compōnere sūcōs
ēvaluit, quī vōce potes praevertere morsūs
serpentum atque omnēs vultū plācāre novercās?
īnfestāre libet mānēs meritōque precātū
pācem auferre rogīs; sed tē, puer optime, cernō
flectentem jūstīs et tālia dicta parantem:
'parce precor cinerī: fātum illud et īra nocentum
Parcārum crīmenque deī, mortālia quisquis
pectora sēro videt nec prīmō in līmine sistit
cōnātūs scelerum atque animōs īnfanda parantēs.
excidat illa diēs aevō nec postera crēdant
saecula. nōs certē taceāmus et obruta multā
nocte tegī propriae patiāmur crīmina gentis.
exēgit poenās, hominum cui cūra suōrum,
quō Pietās auctōre redit terrāsque revīsit,
quem timet omne nefās. satis haec lacrimandaque nōbīs
ultio. quīn saevās utinam exōrāre licēret
Eumenidas timidaeque āvertere Cerberon umbrae
immemoremque tuīs citius dare mānibus amnem.'
Mactē animō, juvenis! sed crēscunt crīmina mātris.
nec tantum pietās, sed prōtinus ardua virtūs
affectāta tibī. nūper cum forte sodālis
immeritae falsō pallēret crīmine fāmae
ērigeretque forum succīnctaque jūdice multō
surgeret et castum vibrāret Jūlia fulmen,
tū, quamquam nōn ante forum lēgēsque sevērās
passus sed tacitā studiōrum occultus in umbrā,
dēfēnsāre metūs adversaque tēla subistī
pellere, inermis adhūc et tīro, paventis amīcī.
haud umquam tālēs aspexit Rōmulus annōs
Dardaniusque senex mediī bellāre togātā
strāge forī. stupuēre patrēs temptāmina tanta
cōnātūsque tuōs, nec tē reus ipse timēbat.
pār vigor et membrīs, prōmptaeque ad fortia vīrēs
sufficiunt animō atque ingentia jussa sequuntur.
ipse ego tē nūper Tiberīnō in lītore vīdī
quā Tyrrhēna vadīs Laurentibus aestuat unda,
tendentem cursūs vexantemque īlia nūdā
calce ferōcis equī, vultū dextrāque minācem:
sī qua fidēs dictīs, stupuī armātumque putāvī.
Gaetūlō sīc pulcher equō Trōjānaque quassāns
tēla novercālēs ībat vēnātor in agrōs
Ascanius miseramque patrī flagrābat Elissam;
Trōilus haut aliter gȳrō leviōre minantēs
ēlūdēbat equōs, aut quem dē turribus altīs
Arcadas Ōgygiō versantem in pulvere mētās
spectābant Tyriae nōn torvō lūmine mātrēs.
ergō age (nam magnī ducis indulgentia pulsat
certaque dat vōtīs hilaris vestīgia frāter),
surge animō, et fortēs castrōrum concipe cūrās.
mōnstrābunt aciēs Māvors Actaeaque virgō,
flectere Castor equōs, umerīs quatere arma Quirīnus,
quī tibi jam tenerō permīsit plaudere collō
nūbigenās clipeōs intāctaque caedibus arma.
Quāsnam igitur terrās, quem Caesaris ībis in orbem?
Arctōōsne amnēs et Rhēnī frācta natābis
flūmina, an aestiferīs Libyae sūdābis in arvīs?
an juga Pannoniae mūtātōrēsque domōrum
Sauromatās quatiēs? an tē septēnus habēbit
Hister et umbrōsō circumflua conjuge Peucē?
an Solymum cinerem palmētaque capta subībis
nōn sibi fēlīcēs silvās pōnentis Idȳmēs?
quod sī tē magnō tellūs frēnāta parentī
accipiat, quantum ferus exsultābit Araxēs,
quanta Calēdoniōs attollet glōria campōs,
cum tibi longaevus referet trucis incola terrae:
'hīc suētus dare jūra parēns, hōc cespite turmās
adfārī victor; speculās castellaque longē
aspicis? ille dedit cīnxitque haec moenia fossā;
belligerīs haec dōna deīs, haec tēla dicāvit
(cernis adhūc titulōs); hunc ipse vocantibus armīs
induit, hunc rēgī rapuit thōrāca Britannō,'
quāliter in Teucrōs victrīcia bella parantī
ignōtum Pyrrhō Phoenīx nārrābat Achillem.
Fēlīx quī viridī fīdēns, Optāte, juventā
dūrābis quāscumque viās vallumque subībis,
forsan et ipse latus (sīc nūmina prīncipis adsint)
cīnctus et ūnanimī comes indēfessus amīcī,
quō Pyladēs ex mōre pius, quō Dardana gessit
bella Menoetiadēs. quippe haec concordia vōbīs,
hic amor est; dūretque, precor! nōs fortior aetās
jam fugit; hinc vōtīs animum precibusque juvābō,
et mihi. sed questūs solitōs sī forte ciēbō
et mea Rōmuleī venient ad carmina patrēs,
tū dēeris, Crispīne, mihī, cuneōsque per omnēs
tē meus absentem circumspectābit Achillēs.
sed veniēs melior (vātum nōn irrita currunt
ōmina); quīque aquilās tibi nunc et castra reclūdit,
īdem omnēs perferre gradūs cingīque superbīs
fascibus et patriās dabit īnsēdisse curūlēs.
Sed quis ab excelsīs Trōjānae collibus Albae,
unde suae juxtā prōspectat moenia Rōmae
proximus ille deus, fāmā vēlōcior intrat
nūntius atque tuōs implet, Crīspīne, penātēs?
dīcēbam certē: vātum nōn irrita currunt
auguria. ēn, ingēns reserat tibi līmen honōrum
Caesar et Ausoniī committit mūnia ferrī.
vāde, puer, tantīsque ēnīxus suffice dōnīs,
fēlīx quī magnō jam nunc sub praeside jūrās
cuique sacer prīmum trādit Germānicus ēnsem!
nōn minus hoc, fortis quam sī tibi panderet ipse
Bellipotēns aquilās torvāque indūceret ōra
casside. vāde alacer majōraque disce merērī!