Sī manus aut similēs docilis mihi fingere cērās
aut ebur impressīs aurumve animāre figūrīs,
hinc, Priscilla, tuō sōlācia grāta marītō
conciperem. namque ēgregiā pietāte merētur
ut vel Apellēō vultūs signāta colōre,
Phīdiacā vel nāta manū reddāre dolentī.
sīc auferre rogīs umbram cōnātur, et ingēns
certāmen cum Morte gerit, cūrāsque fatīgat
artificum inque omnī tē quaerit amāre metallō.
sed mortālis honōs, agilis quem dextra labōrat.
nōs tibi, laudātī juvenis rārissima conjūnx,
longa nec obscūrum fīnem lātūra perennī
temptāmus dare jūsta lyrā, modo dexter Apollō
quīque venit jūnctō mihi semper Apolline Caesar
annuat: haut aliō melius condēre sepulcrō.
Sēra quidem tantō struitur medicīna dolōrī,
altera cum volucris Phoebī rota torqueat annum;
sed cum plāga recēns et adhūc in vulnere prīmō
nigra domus questū, miseram quā accessus ad aurem
conjugis orbātī? tunc flēre et scindere vestēs
et famulōs lassāre gregēs et vincere plānctūs
Fātaque et injūstōs rabidīs pulsāre querēlīs
caelicolās sōlāmen erat. licet ipse levandōs
ad gemitūs silvīs comitātus et amnibus Orpheus
afforet atque omnis pariter mātertera vātem,
omnis Apollineus tegeret Bacchīque sacerdōs:
nīl cantūs, nīl fīla deīs pallentis Avernī
Eumenidumque audīta comīs mulcēre valērent:
tantus in attonitō rēgnābat pectore lūctus.
nunc etiam ad plānctūs refugit jam plāna cicātrīx
dum canimus, gravibusque oculīs uxōrius īnstat
imber. habentne piōs etiamnum haec lūmina flētūs?
mīra fidēs! citius genetrīx Sipylēa ferētur
exhausisse genās, citius Tīthōnida maestī
dēficient rōrēs aut exsatiāta fatīscet
māter Achillēīs hiemēs adfrangere bustīs.
mactē animī! notat ista deus quī flectit habēnās
orbis et hūmānōs propior Jove dīgerit āctūs,
maerentemque videt; lectīque arcāna ministrī
hinc etiam documenta capit, quod dīligis umbram
et colis exsequiās. hic est castissimus ārdor,
hic amor ā dominō meritus cēnsōre probārī.
Nec mīrum, sī vōs collātō pectore mixtōs
jūnxit inabruptā concordia longa catēnā.
illa quidem nūptumque prior taedāsque marītō
passa aliō, sed tē ceu virginitāte jugātum
vīsceribus tōtīs animāque amplexa fovēbat;
quāliter aequaevō sociātam palmite vītem
ulmus amat miscetque nemus dītemque precātur
autumnum et cārīs gaudet redimīta racēmīs.
laudantur proavīs seu pulchrae mūnere fōrmae,
quae mōrum caruēre bonīs falsaeque potentēs
laudis egent vērae: tibi quamquam et orīgo nitēret
et fēlīx speciēs multumque optanda marītīs,
ex tē major honōs, ūnum nōvisse cubīle,
ūnum sēcrētīs agitāre sub ossibus ignem.
illum nec Phrygius vitiāsset raptor amōrem
Dūlichiīve procī nec quī frāternus adulter
casta Mycēnaeō cōnūbia polluit aurō.
sī Babylōnos opēs, Lȳdae sī pondera gāzae
Indōrumque darēs Sērumque Arabumque potentēs
dīvitiās, māllet cum paupertāte pudīcā
intemerāta morī vītamque rependere fāmae.
nec frōns trīste rigēns nimiusque in mōribus horror,
sed simplex hilarisque fidēs et mixta pudōrī
grātia. quod sī anceps metus ad majōra vocāsset,
illa vel armiferās prō conjuge laeta catervās
fulmineōsque ignēs mediīque perīcula pontī
exciperet. melius, quod nōn adversa probārunt
quae tibi cūra torī, quantus prō conjuge pallor.
sed meliōre viā dextrōs tua vōta marītō
prōmeruēre deōs, dum nocte diēque fatīgās
nūmina, dum cūnctīs supplex advolveris ārīs
et mītem genium dominī praesentis adōrās.
Audīta es, vēnitque gradū Fortūna benignō.
vīdit quippe piī juvenis nāvamque quiētem
intāctamque fidem succīnctaque pectora cūrīs
et vigilēs sēnsūs et digna ēvolvere tantās
sōbria corda vicēs, vīdit, quī cūncta suōrum
nōvit et īnspectīs ambit latus omne ministrīs.
nec mīrum: videt ille ortūs obitūsque, quid auster,
quid boreās hībernus agat, ferrīque togaeque
cōnsilia atque ipsam mentem probat. ille jubātīs
mōlem immēnsam umerīs et vix tractābile pēnsum
imposuit (nec enim numerōsior altera sacrā
cūra domō), magnum lātē dīmittere in orbem
Rōmuleī mandāta ducis, vīrēsque modōsque
imperiī tractāre manū; quae laurus ab arctō,
quid vagus Euphrātēs, quid rīpa binōminis Histrī,
quid Rhēnī vēxilla ferant: quantum ultimus orbis
cesserit et refugō circumsona gurgite Thȳlē;
(omnia nam laetās pīla attollentia frondēs,
nūllaque fāmōsā signātur lancea pennā);
praetereā, fīdōs dominus sī dīvidat ēnsēs,
pandere quis centum valeat frēnāre, maniplōs
inter missus eques, quis praecēpisse cohortī,
quem deceat clārī praestantior ōrdo tribūnī,
quisnam frēnigerae signum dare dignior ālae;
mīlle etiam praenōsse vicēs, an merserit agrōs
Nīlus, an imbriferō Libyē sūdāverit austrō:
cūnctaque sī numerem, nōn plūra interprete virgā
nūntiat ex celsīs āles Tegeāticus astrīs,
quaeque cadit liquidās Jūnōnia virgo per aurās
et pictūrātō pluvium ligat āera gȳrō,
quaeque tuās laurūs volucrī, Germānice, cursū
Fāma vehit praegressa diem tardumque sub astrīs
Arcada et in mediō linquit Thaumantida caelō.
Quālem tē superī, Priscilla, hominēsque benignō
aspexēre diē, cum prīmum ingentibus āctīs
admōtus conjūnx! vīcistī gaudia paene
ipsius, effūsō dum pectore prōna sacrātōs
ante pedēs avidē dominī tam magna merentis
volveris. Āoniō nōn sīc in vertice gaudet,
quam pater arcānī praefēcit hiātibus antrī
Dēlius, aut prīmī cui jūs venerābile thyrsī
Bacchus et attonitae tribuit vēxilla catervae.
nec tamen hīc mūtāta quiēs probitāsve secundīs
intumuit: tenor īdem animō mōrēsque modestī
fortūnā crēscente manent. fovet ānxia cūrās
conjugis hortāturque simul flectitque labōrēs.
ipsa dapēs modicās et sōbria pōcula trādit,
exemplumque ad erīle monet; velut Āpula conjūnx
agricolae parcī vel sōle īnfecta Sabīnō,
quae videt ēmeritī jam prōspectantibus astrīs
tempus adesse virī, properē mēnsāsque torōsque
īnstruit expectatque sonum redeuntis arātrī.
parva loquor. tēcum gelidās comes illa per arctōs
Sarmaticāsque hiemēs Histrumque et pallida Rhēnī
frīgora, tēcum omnēs animō dūrāta per aestūs
et, sī castra darent, vellet gestāre pharetrās,
vellet Amāzoniā latus interclūdere peltā;
dum tē pulvereā bellōrum nūbe vidēret
Caesareī prope fulmen equī dīvīnaque tēla
vibrantem et magnae sparsum sūdōribus hastae.
Hāctenus alma chelys. tempus nunc pōnere frondēs,
Phoebe, tuās maestāque comam damnāre cupressō.
Quisnam pācātā cōnsanguinitāte ligāvit
Fortūnam Invidiamque deus? quis jussit inīquās
aeternum bellāre deās? nūllamne notāvit
illa domum, torvō quam nōn haec lūmine fīgat
prōtinus et saevā prōturbet gaudia dextrā?
flōrēbant hilarēs inconcussīque penātēs:
nīl maestum. quid enim, quamvīs īnfīda levisque,
Caesare tam dextrō posset Fortūna timērī?
invēnēre viam līventia Fāta, piumque
intrāvit vīs saeva larem. sīc plēna malignō
adflantur vīnēta notō, sīc alta senēscit
imbre seges nimiō, rapidae sīc obvia puppī
invidet et vēlīs adnūbilat aura secundīs.
carpitur eximium fātō Priscilla decōrem;
quāliter alta comam silvārum glōria pīnus
seu Jovis igne malō seu jam rādīce solūtā
dēficit et nūllī spoliāta remurmurat aurae.
quid probitās aut casta fidēs, quid nūmina prōsunt
culta deum? furvae miseram circum undique lētī
vāllāvēre plagae, tenduntur dūra sorōrum
līcia et exāctī superest pars ultima fīlī.
nīl famulī coetūs, nīl ars operōsa medentum
auxiliāta malīs; comitēs tamen undique fictō
spem simulant vultū, flentem notat illa marītum.
ille modo īnfernae nēquīquam flūmina Lēthēs
incorrupta rogat, nunc ānxius omnibus ārīs
inlacrimat signatque forēs et pectore terget
līmina; nunc magnī vocat exōrābile nūmen
Caesaris. heu dūrus fātī tenor! estne quod illī
nōn liceat? quantae poterant mortālibus annīs
accessisse morae sī tū, pater, omne tenērēs
arbitrium? caecō gemeret Mors clūsa barāthrō
longius, et vacuae posuissent stāmina Parcae.
Jamque cadunt vultūs oculīsque novissimus error
obtūnsaeque aurēs, nisi cum vōx sōla marītī
nōscitur; illum ūnum mediā dē morte reversa
mēns videt, illum aegrīs circumdat fortiter ulnīs
immōtās obversa genās, nec sōle suprēmō
lūmina sed dulcī māvult satiāre marītō.
tum sīc ūnanimum moriēns sōlātur amantem:
'pars animae vīctūra meae, cui linquere possim
ō utinam, quōs dūra mihī rapit Ātropos annōs:
parce precor lacrimīs, saevō nē concute plānctū
pectora, nec cruciā fugientem conjugis umbram.
linquō equidem thalamōs, salvō tamen ōrdine, maestōs
quod prior: exēgī longā potiōra senectā
tempora. vīdī omnī prīdem tē flōre nitentem,
vīdī altae propius propiusque accēdere dextrae.
nōn in tē Fātīs, nōn jam caelestibus ūllīs
arbitrium: mēcum ista ferō. tū līmite coeptō
tende libēns sacrumque latus geniumque potentem
inrequiētus amā. nunc, quod cupis ipse jubērī,
dā Capitōlīnīs aeternum sēdibus aurum,
quō niteat sacrī centēnō pondere vultus
Caesaris et propriae signet cultrīcis amōrem.
sīc ego nec Furiās nec dēteriōra vidēbō
Tartara et Ēlysiās fēlīx admittar in ōrās.'
Haec dīcit lābēns sociōsque amplectitur artūs
haerentemque animam nōn trīstis in ōra marītī
trānstulit et cārā pressit sua lūmina dextrā.
At juvenis magnō flammātus pectora lūctū
nunc implet saevō viduōs clāmōre penātēs,
nunc ferrum laxāre cupit, nunc ardua tendit
in loca (vix retinent comitēs), nunc ōre ligātō
incubat āmissae mersumque in corde dolōrem
saevus agit, quālis cōnspectā conjuge sēgnis
Odrysius vātēs positīs ad Strȳmona plēctrīs
obstupuit trīstemque rogum sine carmine flēvit.
ille etiam sprētae rūpisset tempora vītae,
nē tū Tartareum chaos incomitāta subīrēs,
sed prohibet mēns fīda ducis mīrandaque sacrīs
imperiīs et major amor. Quis carmine dignō
exsequiās et dōna malae fērālia pompae
perlegat? omne illīc stīpātum exāmine longō
vēr Arabum Cilicumque fluit flōrēsque Sabaeī
Indōrumque ārsūra seges praereptaque templīs
tūra, Palaestīnī simul Hebraeīque liquōrēs
Cōryciaeque comae Cinyrēaque germina; et altīs
ipsa torīs Sērum Tyriōque umbrāta recumbit
tegmine. sed tōtō spectātur in agmine conjūnx
sōlus; in hunc magnae flectuntur lūmina Rōmae
ceu juvenēs nātōs suprēma ad busta ferentem:
is dolor in vultū, tantum crīnēsque genaeque
noctis habent. illam tranquillō fīne solūtam
fēlīcemque vocant; lacrimās fūdēre marītō.
Est locus ante urbem quā prīmum nāscitur ingēns
Appia, quāque Italō gemitūs Almōne Cybēbē
pōnit et Īdaeōs jam nōn reminīscitur amnēs.
hīc tē Sīdoniō vēlātam molliter ostrō
eximius conjūnx (nec enim fūmantia busta
clāmōremque rogī potuit perferre) beātō
composuit, Priscilla, torō. nīl longior aetās
carpere, nīl aevī poterunt vitiāre labōrēs:
sīc cautum membrīs; tantās venerābile marmor
spīrat opēs. mox in variās mūtāta novāris
effigiēs: hōc aere Cerēs, hōc lūcida Gnōsis,
illō Maia tholō, Venus hōc nōn improba saxō.
accipiunt vultūs haud indignāta decōrōs
nūmina: circumstant famulī cōnsuētaque turba
obsequiīs, tunc rīte torī mēnsaeque parantur
assiduae. domus ista, domus! quis trīste sepulcrum
dīxerit? hāc meritō vīsā pietāte marītī
prōtinus exclāmēs: 'est hic, agnōsco, minister
illius, aeternae modo quī sacrāria gentī
condidit inque aliō posuit sua sīdera caelō.'
sīc, ubi magna novum Phariō dē lītore puppis
solvit iter jamque innumerōs utrimque rudentēs
lātaque vēliferī porrēxit bracchia mālī
invāsitque viās, in eōdem angusta phasēlos
aequore et immēnsī partem sibi vindicat austrī.
Quid nunc immodicōs, juvenum lēctissime, flētūs
corde fovēs longumque vetās exīre dolōrem?
nempe timēs nē Cerbereōs Priscilla tremēscat
lātrātūs? tacet ille piīs; nē tardior adsit
nāvita prōturbetque vadīs? vehit ille merentēs
prōtinus et mānēs placidus locat hospite cumbā.
praetereā, sī quando piō laudāta marītō
umbra venit, jubet īre facēs Prōserpina laetās
ēgressāsque sacrīs veterēs hērōidas antrīs
lūmine purpureō trīstēs laxāre tenebrās
sertaque et Ēlysiōs animae praesternere flōrēs.
sīc mānēs Priscilla subīt; ibi supplice dextrā
prō tē Fāta rogat, rēgēs tibi trīstis Avernī
plācat, ut explētīs hūmānī fīnibus aevī
pācantem terrās dominum juvenemque relinquās
ipse senex. certae jūrant in vōta sorōrēs.