‘Jamdūdum auscultō et cupiēns tibi dīcere servus
pauca reformīdō.' ‘Dāvusne?' ‘ita, Dāvus, amīcum
mancipium dominō et frūgī quod sit satis, hoc est,
ut vītāle putēs.' ‘age lībertāte Decembrī,
quandō ita majōrēs voluērunt, ūtere: nārrā.'
‘pars hominum vitiīs gaudet cōnstanter et urget
prōpositum; pars multa natat, modo rēcta capessēns,
interdum prāvīs obnoxia. saepe notātus
cum tribus ānellīs, modo laevā Prīscus inānī
vīxit inaequālis, clāvum ut mūtāret in hōrās,
aedibus ex magnīs subitō sē conderet unde
mundior exīret vix lībertīnus honestē;
jam moechus Rōmae, jam māllet doctus Athēnīs
vīvere, Vortumnīs quotquot sunt nātus inīquīs.
scurra Volānerius, postquam illī jūsta cheragra
contudit articulōs, quī prō sē tolleret atque
mitteret in phīmum tālōs, mercēde diurnā
conductum pāvit: quantō cōnstantior īsdem
in vitiīs, tantō levius miser ac prior illō
quī jam contentō, jam laxō fūne labōrat.'
‘nōn dīcēs hodiē, quōrsum haec tam pūtida tendant,
furcifer?' ‘ad tē, inquam.' ‘quō pactō, pessime?' ‘laudās
fortūnam et mōrēs antīquae plēbis, et īdem,
sī quis ad illa deus subitō tē agat, usque recūsēs,
aut quia nōn sentīs, quod clāmās, rēctius esse,
aut quia nōn firmus rēctum dēfendis et haerēs
nēquīquam caenō cupiēns ēvellere plantam.
Rōmae rūs optās; absentem rūsticus urbem
tollis ad astra levis. sī nusquam es forte vocātus
ad cēnam, laudās sēcūrum holus ac, velut usquam
vīnctus eās, ita tē fēlīcem dīcis amāsque,
quod nusquam tibi sit pōtandum. jusserit ad sē
Maecēnās sērum sub lūmina prīma venīre
convīvam: “nēmōn oleum fert ōcius? ecquis
audit?" cum magnō blaterās clāmōre fugisque.
Mulvius et scurrae, tibi nōn referenda precātī,
discēdunt. “etenim fateor mē" dīxerit ille
“dūcī ventre levem, nāsum nīdōre supīnor,
inbēcillus, iners, sī quid vīs, adde, popīnō.
tū cum sīs quod ego et fortassis nēquior, ultrō
īnsectēre velut melior verbīsque decōrīs
obvolvās vitium?" quid, sī mē stultior ipsō
quīngentīs ēmptō drachmīs dēprēnderis? aufer
mē voltū terrēre; manum stomachumque tenētō,
dum quae Crīspīnī docuit mē jānitor ēdō.
tē conjūnx aliēna capit, meretrīcula Dāvum:
peccat uter nostrum cruce dignius? ācris ubī mē
nātūra intendit, sub clārā nūda lucernā
quaecumque excēpit turgentis verbera caudae
clūnibus aut agitāvit equum lascīva supīnum,
dīmittit neque fāmōsum neque sollicitum, nē
dītior aut fōrmae meliōris mejat eōdem.
tū cum prōjectīs īnsignibus, ānulō equestrī
Rōmānōque habitū, prōdīs ex jūdice Dāma,
turpis odōrātum caput obscūrante lacernā,
nōn es quod simulās? metuēns indūceris atque
altercante libīdinibus tremis ossa pavōre.
quid rēfert, ūrī virgīs ferrōque necārī
auctōrātus eās, an turpī clausus in arcā,
quō tē dēmīsit peccātī cōnscia erīlis,
contractum genibus tangās caput? estne marītō
mātrōnae peccantis in ambō jūsta potestās,
in corruptōrem vel jūstior? illa tamen sē
nōn habitū mūtatve locō peccatve supernē,
cum tē formīdet mulier neque crēdat amantī.
ībis sub furcam prūdēns dominōque furentī
conmittēs rem omnem et vītam et cum corpore fāmam
ēvastī: crēdō, metuēs doctusque cavēbis:
quaerēs, quandō iterum paveās iterumque perīre
possīs, ō totiēns servus. quae bēlua ruptīs,
cum semel effūgit, reddit sē prāva catēnīs?
“nōn sum moechus" ais. neque ego hercule fūr, ubi vāsa
praetereō sapiēns argentea. tolle perīclum:
jam vaga prōsiliet frēnīs nātūra remōtīs.
tūne mihī dominus, rērum imperiīs hominumque
tot tantīsque minor, quem ter vindicta quaterque
inposita haud umquam miserā formīdine prīvet?
adde super, dictīs quod nōn levius valeat; nam,
sīve vicārius est, quī servō pāret, utī mōs
vester ait, seu cōnservus, tibi quid sum ego? nempe
tū, mihi quī imperitās, aliīs servīs miser atque
dūceris ut nervīs aliēnīs mōbile lignum.
quisnam igitur līber? sapiēns sibi quī imperiōsus,
quem neque pauperiēs neque mors neque vincula terrent,
respōnsāre cupīdinibus, contemnere honōrēs
fortis, et in sē ipsō tōtus, teres atque rotundus,
externī nēquid valeat per lēve morārī,
in quem manca ruit semper fortūna. potesne
ex hīs ut proprium quid nōscere? quīnque talenta
poscit tē mulier, vexat foribusque repulsum
perfundit gelidā, rūrsus vocat: ēripe turpī
colla jugō līber, “līber sum" dīc age. nōn quīs.
urget enim dominus mentem nōn lēnis et ācrīs
subjectat lassō stimulōs versatque negantem.
vel cum Pausiacā torpēs, īnsāne, tabellā,
quī peccās minus atque ego, cum Fulvī Rutubaeque
aut Pacidējānī contentō poplite mīror
proelia rubrīcā picta aut carbōne, velut sī
rē vērā pugnent, feriant vītentque moventēs
arma virī? nēquam et cessātor Dāvus; at ipse
subtīlis veterum jūdex et callidus audīs.
nīl ego, sī dūcor lībō fūmante: tibi ingēns
virtūs atque animus cēnīs respōnsat opīmīs?
obsequium ventris mihi perniciōsius est cūr?
tergō plector enim. quī tū inpūnītior illa,
quae parvō sūmī nequeunt, obsōnia captās?
nempe inamārēscunt epulae sine fīne petītae
inlūsīque pedēs vitiōsum ferre recūsant
corpus. an hic peccat, sub noctem quī puer ūvam
fūrtīvā mūtat strigilī: quī praedia vēndit,
nīl servīle gulae pārēns habet? adde, quod īdem
nōn hōram tēcum esse potes, nōn ōtia rēctē
pōnere tēque ipsum vītās fugitīvus et errō,
jam vīnō quaerēns, jam somnō fallere cūram,
frūstrā: nam comes ātra premit sequiturque fugācem.'
‘unde mihī lapidem?' ‘quōrsum est opus?' ‘unde sagittās?'
‘aut īnsānit homō aut versūs facit.' ‘ōcius hinc tē
nī rapis, accēdēs opera agrō nōna Sabīnō.'