Atque ea dīversā penitus dum parte geruntur,
Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Jūnō
audācem ad Turnum. lūcō tum forte parentis
Pīlumnī Turnus sacrātā valle sedēbat.
ad quem sīc roseō Thaumantias ōre locūta est:
‘Turne, quod optantī dīvum prōmittere nēmō
audēret, volvenda diēs ēn attulit ultrō.
Aenēās urbe et sociīs et classe relictā
scēptra Palātīnī sēdemque petit Euandrī.
nec satis: extrēmās Corythī penetrāvit ad urbēs
Lȳdōrumque manum, collēctōs armat agrestīs.
quid dubitās? nunc tempus equōs, nunc poscere currūs.
rumpe morās omnīs et turbāta arripe castra.’
dīxit, et in caelum paribus sē sustulit ālīs
ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum.
agnōvit juvenis duplicīsque ad sīdera palmās
sustulit ac tālī fugientem est vōce secūtus:
‘Īri, decus caelī, quis tē mihi nūbibus actam
dētulit in terrās? unde haec tam clāra repente
tempestās? medium videō discēdere caelum
pālantīsque polō stēllās. sequor ōmina tanta,
quisquis in arma vocās.’ et sīc effātus ad undam
prōcessit summōque hausit dē gurgite lymphās
multa deōs ōrāns, onerāvitque aethera vōtīs.
Jamque omnis campīs exercitus ībat apertīs
dīves equum, dīves pictāī vestis et aurī;
Messāpus prīmās aciēs, postrēma coercent
Tyrrhīdae juvenēs, mediō dux agmine Turnus:
vertitur arma tenēns et tōtō vertice suprā est
ceu septem surgēns sēdātīs amnibus altus
per tacitum Gangēs aut pinguī flūmine Nīlus
cum refluit campīs et jam sē condidit alveō.
hīc subitam nigrō glomerārī pulvere nūbem
prōspiciunt Teucrī ac tenebrās īnsurgere campīs.
prīmus ab adversā conclāmat mōle Caīcus:
‘quis globus, ō cīvēs, cālīgine volvitur ātrā?
ferte citī ferrum, date tēla, ascendite mūrōs,
hostis adest, heia!’ ingentī clāmōre per omnīs
condunt sē Teucrī portās et moenia complent.
namque ita discēdēns praecēperat optimus armīs
Aenēās: sī qua intereā fortūna fuisset,
neu struere audērent aciem neu crēdere campō;
castra modo et tūtōs servārent aggere mūrōs.
ergō etsī cōnferre manum pudor īraque mōnstrat,
obiciunt portās tamen et praecepta facessunt,
armātīque cavīs exspectant turribus hostem.
Turnus, ut ante volāns tardum praecesserat agmen
vīgintī lectīs equitum comitātus et urbī
imprōvīsus adest, maculīs quem Thrācius albīs
portat equus cristāque tegit galea aurea rubrā,
‘ecquis erit mēcum, juvenēs, quī prīmus in hostem?
ēn,’ ait et jaculum attorquēns ēmittit in aurās,
prīncipium pugnae, et campō sēsē arduus īnfert.
clāmōre excipiunt sociī fremitūque sequuntur
horrisonō; Teucrum mīrantur inertia corda,
nōn aequō dare sē campō, nōn obvia ferre
arma virōs, sed castra fovēre. hūc turbidus atque hūc
lūstrat equō mūrōs aditumque per āvia quaerit.
ac velutī plēnō lupus īnsidiātus ovīlī
cum fremit ad caulās ventōs perpessus et imbrīs
nocte super mediā; tūtī sub mātribus agnī
bālātum exercent, ille asper et improbus īrā
saevit in absentīs; collēcta fatīgat edendī
ex longō rabiēs et siccae sanguine faucēs:
haud aliter Rutulō mūrōs et castra tuentī
ignēscunt īrae, dūrīs dolor ossibus ārdet.
quā temptet ratiōne aditūs, et quae via clausōs
excutiat Teucrōs vāllō atque effundat in aequor?
classem, quae laterī castrōrum adjūncta latēbat,
aggeribus saeptam circum et fluviālibus undīs,
invādit sociōsque incendia poscit ovantīs
atque manum pīnū flagrantī fervidus implet.
tum vērō incumbunt (urget praesentia Turnī),
atque omnis facibus pūbēs accingitur ātrīs.
dīripuēre focōs: piceum fert fūmida lūmen
taeda et commixtam Volcānus ad astra favīllam.
Quis deus, ō Mūsae, tam saeva incendia Teucrīs
āvertit? tantōs ratibus quis dēpulit ignīs?
dīcite: prīsca fidēs factō, sed fāma perennis.
tempore quō prīmum Phrygiā fōrmābat in Īdā
Aenēās classem et pelagī petere alta parābat,
ipsa deum fertur genetrīx Berecyntia magnum
vōcibus hīs adfāta Jovem: ‘dā, nāte, petentī,
quod tua cāra parēns domitō tē poscit Olympō.
pīnea silva mihī multōs dīlēcta per annōs,
lūcus in arce fuit summā, quō sacra ferēbant,
nigrantī piceā trabibusque obscūrus acernīs.
hās ego Dardaniō juvenī, cum classis egēret,
laeta dedī; nunc sollicitam timor ānxius angit.
solve metūs atque hoc precibus sine posse parentem,
nē cursū quassātae ūllō neu turbine ventī
vincantur: prōsit nostrīs in montibus ortās.’
fīlius huic contrā, torquet quī sīdera mundī:
‘ō genetrīx, quō fāta vocās? aut quid petis istīs?
mortālīne manū factae immortāle carīnae
fās habeant? certusque incerta perīcula lūstret
Aenēās? cui tanta deō permissa potestās?
immō, ubi dēfūnctae fīnem portūsque tenēbunt
Ausoniōs ōlim, quaecumque ēvāserit undīs
Dardaniumque ducem Laurentia vēxerit arva,
mortālem ēripiam fōrmam magnīque jubēbō
aequoris esse deās, quālis Nērēia Dōtō
et Galatēa secant spūmantem pectore pontum.’
dīxerat idque ratum Stygiī per flūmina frātris,
per pice torrentīs ātrāque vorāgine rīpās
adnuit, et tōtum nūtū tremefēcit Olympum.
Ergō aderat prōmissa diēs et tempora Parcae
dēbita complērant, cum Turnī injūria Mātrem
admonuit ratibus sacrīs dēpellere taedās.
hīc prīmum nova lūx oculīs offulsit et ingēns
vīsus ab Aurōrā caelum trānscurrere nimbus
Īdaeīque chorī; tum vōx horrenda per aurās
excidit et Trōum Rutulōrumque agmina complet:
‘nē trepidāte meās, Teucrī, dēfendere nāvīs
nēve armāte manūs; maria ante exūrere Turnō
quam sacrās dabitur pīnūs. vōs īte solūtae,
īte deae pelagī; genetrīx jubet.’ et sua quaeque
continuō puppēs abrumpunt vincula rīpīs
delphīnumque modō dēmersīs aequora rōstrīs
īma petunt. hinc virgineae (mīrābile mōnstrum)
quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae
reddunt sē totidem faciēs pontōque feruntur.
Obstipuēre animīs Rutulī, conterritus ipse
turbātīs Messāpus equīs, cūnctātur et amnis
rauca sonāns revocatque pedem Tiberīnus ab altō.
at nōn audācī Turnō fīdūcia cessit;
ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō:
‘Trōjānōs haec mōnstra petunt, hīs Juppiter ipse
auxilium solitum ēripuit: nōn tēla neque ignīs
exspectant Rutulōs. ergō maria invia Teucrīs,
nec spēs ūlla fugae: rērum pars altera adēmpta est,
terra autem in nostrīs manibus, tot mīlia gentēs
arma ferunt Italae. nīl mē fātālia terrent,
sī qua Phryges prae sē jactant, respōnsa deōrum;
sat fātīs Venerīque datum, tetigēre quod arva
fertilis Ausoniae Trōes. sunt et mea contrā
fāta mihī, ferrō scelerātam exscindere gentem
conjuge praereptā; nec sōlōs tangit Atrīdās
iste dolor, sōlīsque licet capere arma Mycēnīs.
“sed periisse semel satis est”: peccāre fuisset
ante satis, penitus modo nōn genus omne perōsōs
fēmineum. quibus haec mediī fīdūcia vallī
fossārumque morae, lētī discrīmina parva,
dant animōs; at nōn vīdērunt moenia Trōjae
Neptūnī fabricāta manū cōnsīdere in ignīs?
sed vōs, ō lectī, ferrō quī scindere vallum
apparat et mēcum invādit trepidantia castra?
nōn armīs mihi Volcānī, nōn mīlle carīnīs
est opus in Teucrōs. addant sē prōtinus omnēs
Etrūscī sociōs. tenebrās et inertia fūrta
Palladiī caesīs lātē cūstōdibus arcis
nē timeant, nec equī caecā condēmur in alvō:
lūce palam certum est ignī circumdare mūrōs.
haud sibi cum Danaīs rem faxo et pūbe Pelasgā
esse ferant, decimum quōs distulit Hector in annum.
nunc adeō, melior quoniam pars ācta diēī,
quod superest, laetī bene gestīs corpora rēbus
prōcūrāte, virī, et pugnam spērāte parārī.’
intereā vigilum excubiīs obsīdere portās
cūra datur Messāpō et moenia cingere flammīs.
bis septem Rutulī mūrōs quī mīlite servent
dēlēctī, ast illōs centēnī quemque sequuntur
purpureī cristīs juvenēs aurōque coruscī.
discurrunt variantque vicēs, fūsīque per herbam
indulgent vīnō et vertunt crātēras aēnōs.
conlūcent ignēs, noctem cūstōdia dūcit
īnsomnem lūdō.
Haec super ē vāllō prōspectant Trōes et armīs
alta tenent, nec nōn trepidī formīdine portās
explōrant pontīsque et prōpugnācula jungunt,
tēla gerunt. īnstat Mnēstheus ācerque Serestus,
quōs pater Aenēās, sī quando adversa vocārent,
rēctōrēs juvenum et rērum dedit esse magistrōs.
omnis per mūrōs legiō sortīta perīclum
excubat exercetque vicēs, quod cuique tuendum est.
Nīsus erat portae cūstōs, ācerrimus armīs,
Hyrtacidēs, comitem Aenēae quem mīserat Īda
vēnātrīx jaculō celerem levibusque sagittīs,
et juxtā comes Euryalus, quō pulchrior alter
nōn fuit Aeneadum Trōjāna neque induit arma,
ōra puer prīmā signāns intōnsa juventā.
hīs amor ūnus erat pariterque in bella ruēbant;
tum quoque commūnī portam statiōne tenēbant.
Nīsus ait: ‘dīne hunc ārdōrem mentibus addunt,
Euryale, an sua cuique deus fit dīra cupīdō?
aut pugnam aut aliquid jamdūdum invādere magnum
mēns agitat mihi, nec placidā contenta quiēte est.
cernis quae Rutulōs habeat fīdūcia rērum:
lūmina rāra micant, somnō vīnōque solūtī
prōcubuēre, silent lātē loca. percipe porrō
quid dubitem et quae nunc animō sententia surgat.
Aenēān accīrī omnēs, populusque patrēsque,
exposcunt, mittīque virōs quī certa reportent.
sī tibi quae poscō prōmittunt (nam mihi factī
fāma sat est), tumulō videor reperīre sub illō
posse viam ad mūrōs et moenia Pallantēa.’
obstipuit magnō laudum percussus amōre
Euryalus, simul hīs ārdentem adfātur amīcum:
‘mēne igitur socium summīs adjungere rēbus,
Nīse, fugis? sōlum tē in tanta perīcula mittam?
nōn ita mē genitor, bellīs adsuētus Opheltēs,
Argolicum terrōrem inter Trōjaeque labōrēs
sublātum ērudiit, nec tēcum tālia gessī
magnanimum Aenēān et fāta extrēma secūtus:
est hic, est animus lūcis contemptor et istum
quī vītā bene crēdat emī, quō tendis, honōrem.’
Nīsus ad haec: ‘equidem dē tē nīl tāle verēbar,
nec fās; nōn ita mē referat tibi magnus ovantem
Juppiter aut quīcumque oculīs haec aspicit aequīs.
sed sī quis (quae multa vidēs discrīmine tālī)
sī quis in adversum rapiat cāsusve deusve,
tē superesse velim, tua vītā dignior aetās.
sit quī mē raptum pugnā pretiōve redēmptum
mandet humō, solita aut sī qua id Fortūna vetābit,
absentī ferat īnferiās decoretque sepulcrō.
neu mātrī miserae tantī sim causa dolōris,
quae tē sōla, puer, multīs ē mātribus ausa
persequitur, magnī nec moenia cūrat Acestae.’
ille autem: ‘causās nēquīquam nectis inānīs
nec mea jam mūtāta locō sententia cēdit.
accelerēmus’ ait, vigilēs simul excitat. illī
succēdunt servantque vicēs; statiōne relictā
ipse comes Nīsō graditur rēgemque requīrunt.
Cētera per terrās omnīs animālia somnō
laxābant cūrās et corda oblīta labōrum:
ductōrēs Teucrum prīmī, dēlēcta juventūs,
cōnsilium summīs rēgnī dē rēbus habēbant,
quid facerent quisve Aenēae jam nūntius esset.
stant longīs adnīxī hastīs et scūta tenentēs
castrōrum et campī mediō. tum Nīsus et ūnā
Euryalus cōnfestim alacrēs admittier ōrant:
rem magnam pretiumque morae fore. prīmus Iūlus
accēpit trepidōs ac Nīsum dīcere jussit.
tum sīc Hyrtacidēs: ‘audīte ō mentibus aequīs
Aeneadae, nēve haec nostrīs spectentur ab annīs
quae ferimus. Rutulī somnō vīnōque sepultī
conticuēre. locum īnsidiīs cōnspeximus ipsī,
quī patet in biviō portae quae proxima pontō.
interruptī ignēs āterque ad sīdera fūmus
ērigitur. sī fortūnā permittitis ūtī
quaesītum Aenēān et moenia Pallantēa,
mox hīc cum spoliīs ingentī caede perāctā
adfore cernētis. nec nōs via fallit euntīs:
vīdimus obscūrīs prīmam sub vallibus urbem
vēnātū adsiduō et tōtum cognōvimus amnem.’
hīc annīs gravis atque animī mātūrus Alētēs:
‘dī patriī, quōrum semper sub nūmine Trōja est,
nōn tamen omnīnō Teucrōs dēlēre parātis,
cum tālīs animōs juvenum et tam certa tulistis
pectora.’ sīc memorāns umerōs dextrāsque tenēbat
ambōrum et vultum lacrimīs atque ōra rigābat.
‘quae vōbīs, quae digna, virī, prō laudibus istīs
praemia posse rear solvī? pulcherrima prīmum
dī mōrēsque dabunt vestrī: tum cētera reddet
āctūtum pius Aenēās atque integer aevī
Ascanius meritī tantī nōn immemor umquam.’
‘immō ego vōs, cui sōla salūs genitōre reductō,’
excipit Ascanius ‘per magnōs, Nīse, penātīs
Assaracīque larem et cānae penetrālia Vestae
obtestor, quaecumque mihī fortūna fidēsque est,
in vestrīs pōnō gremiīs. revocāte parentem,
reddite cōnspectum; nihil illō trīste receptō.
bīna dabō argentō perfecta atque aspera signīs
pōcula, dēvictā genitor quae cēpit Arisbā,
et tripodas geminōs, aurī duo magna talenta,
crātēra antīquum quem dat Sīdōnia Dīdō.
sī vērō capere Ītaliam scēptrīsque potīrī
contigerit victōrī et praedae dīcere sortem,
vīdistī, quō Turnus equō, quibus ībat in armīs
aureus; ipsum illum, clipeum cristāsque rubentīs
excipiam sortī, jam nunc tua praemia, Nīse.
praetereā bis sex genitor lēctissima mātrum
corpora captīvōsque dabit suaque omnibus arma,
īnsuper hīs campī quod rēx habet ipse Latīnus.
tē vērō, mea quem spatiīs propiōribus aetās
īnsequitur, venerande puer, jam pectore tōtō
accipiō et comitem cāsūs complector in omnīs.
nūlla meīs sine tē quaerētur glōria rēbus:
seu pācem seu bella geram, tibi maxima rērum
verbōrumque fidēs.’ contrā quem tālia fātur
Euryalus: ‘mē nūlla diēs tam fortibus ausīs
dissimilem arguerit; tantum fortūna secunda
aut adversa cadat. sed tē super omnia dōna
ūnum ōrō: genetrīx Priamī dē gente vetustā
est mihi, quam miseram tenuit nōn Īlia tellūs
mēcum excēdentem, nōn moenia rēgis Acestae.
hanc ego nunc ignāram hujus quodcumque perīclī
inque salūtātam linquō (nox et tua testis
dextera), quod nequeam lacrimās perferre parentis.
at tū, ōrō, sōlāre inopem et succurre relictae.
hanc sine mē spem ferre tuī, audentior ībō
in cāsūs omnīs.’ percussā mente dedēre
Dardanidae lacrimās, ante omnīs pulcher Iūlus,
atque animum patriae strīnxit pietātis imāgō.
tum sīc effātur:
‘spondē digna tuīs ingentibus omnia coeptīs.
namque erit ista mihī genetrīx nōmenque Creūsae
sōlum dēfuerit, nec partum grātia tālem
parva manet. cāsūs factum quīcumque sequentur,
per caput hoc jūrō, per quod pater ante solēbat:
quae tibi polliceor reducī rēbusque secundīs,
haec eadem mātrīque tuae generīque manēbunt.’
sīc ait inlacrimāns; umerō simul exuit ēnsem
aurātum, mīrā quem fēcerat arte Lycāōn
Cnōsius atque habilem vāgīnā aptārat eburnā.
dat Nīsō Mnēstheus pellem horrentisque leōnis
exuviās, galeam fīdus permūtat Alētēs.
prōtinus armātī incēdunt; quōs omnis euntīs
prīmōrum manus ad portās, juvenumque senumque,
prōsequitur vōtīs. nec nōn et pulcher Iūlus,
ante annōs animumque gerēns cūramque virīlem,
multa patrī mandāta dabat portanda; sed aurae
omnia discerpunt et nūbibus inrita dōnant.
Ēgressī superant fossās noctisque per umbram
castra inimīca petunt, multīs tamen ante futūrī
exitiō. passim somnō vīnōque per herbam
corpora fūsa vident, arrēctōs lītore currūs,
inter lōra rotāsque virōs, simul arma jacēre,
vīna simul. prior Hyrtacidēs sīc ōre locūtus:
‘Euryale, audendum dextrā: nunc ipsa vocat rēs.
hāc iter est. tū, nē qua manus sē attollere nōbīs
ā tergō possit, cūstōdī et cōnsule longē;
haec ego vasta dabō et lātō tē līmite dūcam.’
sīc memorat vōcemque premit, simul ēnse superbum
Rhamnētem adgreditur, quī forte tapētibus altīs
exstrūctus tōtō prōflābat pectore somnum,
rēx īdem et rēgī Turnō grātissimus augur,
sed nōn auguriō potuit dēpellere pestem.
trīs juxtā famulōs temerē inter tēla jacentīs
armigerumque Remī premit aurīgamque sub ipsīs
nactus equīs ferrōque secat pendentia colla.
tum caput ipsī aufert dominō truncumque relinquit
sanguine singultantem; ātrō tepefacta cruōre
terra torīque madent. nec nōn Lamyrumque Lamumque
et juvenem Serrānum, illā quī plūrima nocte
lūserat, īnsignis faciē, multōque jacēbat
membra deō victus fēlīx, sī prōtinus illum
aequāsset noctī lūdum in lūcemque tulisset:
impāstus ceu plēna leō per ovīlia turbāns
(suādet enim vēsāna famēs) manditque trahitque
molle pecus mūtumque metū, fremit ōre cruentō.
nec minor Euryalī caedēs; incēnsus et ipse
perfurit ac multam in mediō sine nōmine plēbem,
Fādumque Herbēsumque subit Rhoetumque Abarimque
ignārōs; Rhoetum vigilantem et cūncta videntem,
sed magnum metuēns sē post crātēra tegēbat.
pectore in adversō tōtum cui comminus ēnsem
condidit adsurgentī et multā morte recēpit.
purpuream vomit ille animam et cum sanguine mixta
vīna refert moriēns, hic fūrtō fervidus īnstat.
jamque ad Messāpī sociōs tendēbat; ibi ignem
dēficere extrēmum et religātōs rīte vidēbat
carpere grāmen equōs, breviter cum tālia Nīsus
(sēnsit enim nimiā caede atque cupīdine ferrī)
‘absistāmus’ ait, ‘nam lūx inimīca propinquat.
poenārum exhaustum satis est, via facta per hostīs.’
multa virum solidō argentō perfecta relinquunt
armaque crātērāsque simul pulchrōsque tapētās.
Euryalus phalerās Rhamnētis et aurea bullīs
cingula, Tīburtī Remulō dītissimus ōlim
quae mittit dōna, hospitiō cum jungeret absēns,
Caedicus; ille suō moriēns dat habēre nepōtī;
post mortem bellō Rutulī pugnāque potītī:
haec rapit atque umerīs nēquīquam fortibus aptat.
tum galeam Messāpī habilem cristīsque decōram
induit. excēdunt castrīs et tūta capessunt.
Intereā praemissī equitēs ex urbe Latīnā,
cētera dum legiō campīs īnstrūcta morātur,
ībant et Turnō rēgī respōnsa ferēbant,
ter centum, scūtātī omnēs, Volcente magistrō.
jamque propinquābant castrīs mūrōsque subībant
cum procul hōs laevō flectentīs līmite cernunt,
et galea Euryalum sublūstrī noctis in umbrā
prōdidit immemorem radiīsque adversa refulsit.
haud temere est vīsum. conclāmat ab agmine Volcēns:
‘stāte, virī. quae causa viae? quīve estis in armīs?
quōve tenētis iter?’ nihil illī tendere contrā,
sed celerāre fugam in silvās et fīdere noctī.
obiciunt equitēs sēsē ad dīvortia nōta
hinc atque hinc, omnemque abitum cūstōde corōnant.
silva fuit lātē dūmīs atque īlice nigrā
horrida, quam dēnsī complērant undique sentēs;
rāra per occultōs lūcēbat sēmita callīs.
Euryalum tenebrae rāmōrum onerōsaque praeda
impediunt, fallitque timor regiōne viārum.
Nīsus abit; jamque imprūdēns ēvāserat hostīs
atque locōs quī post Albae dē nōmine dictī
Albānī (tum rēx stabula alta Latīnus habēbat),
ut stetit et frūstrā absentem respexit amīcum:
‘Euryale īnfēlīx, quā tē regiōne relīquī?
quāve sequar?’ rūrsus perplexum iter omne revolvēns
fallācis silvae simul et vestīgia retrō
observāta legit dūmīsque silentibus errat.
audit equōs, audit strepitūs et signa sequentum;
nec longum in mediō tempus, cum clāmor ad aurīs
pervenit ac videt Euryalum, quem jam manus omnis
fraude locī et noctis, subitō turbante tumultū,
oppressum rapit et cōnantem plūrima frūstrā.
quid faciat? quā vī juvenem, quibus audeat armīs
ēripere? an sēsē mediōs moritūrus in ēnsēs
īnferat et pulchram properet per vulnera mortem?
ōcius adductō torquēns hastīle lacertō
suspiciēns altam Lūnam et sīc vōce precātur:
‘tū, dea, tū praesēns nostrō succurre labōrī,
astrōrum decus et nemorum Lātōnia cūstōs.
sī qua tuīs umquam prō mē pater Hyrtacus ārīs
dōna tulit, sī qua ipse meīs vēnātibus auxī
suspendīve tholō aut sacra ad fastīgia fīxī,
hunc sine mē turbāre globum et rege tēla per aurās.’
dīxerat et tōtō cōnīxus corpore ferrum
conicit. hasta volāns noctis dīverberat umbrās
et venit āversī in tergum Sulmōnis ibīque
frangitur, ac fissō trānsit praecordia lignō.
volvitur ille vomēns calidum dē pectore flūmen
frīgidus et longīs singultibus īlia pulsat.
dīversī circumspiciunt. hōc ācrior īdem
ecce aliud summā tēlum lībrābat ab aure.
dum trepidant, it hasta Tagō per tempus utrumque
strīdēns trājectōque haesit tepefacta cerebrō.
saevit atrōx Volcēns nec tēlī cōnspicit usquam
auctōrem nec quō sē ārdēns immittere possit.
‘tū tamen intereā calidō mihi sanguine poenās
persolvēs ambōrum’ inquit; simul ēnse reclūsō
ībat in Euryalum. tum vērō exterritus, āmēns,
conclāmat Nīsus nec sē cēlāre tenebrīs
amplius aut tantum potuit perferre dolōrem:
‘mē, mē, adsum quī fēcī, in mē convertite ferrum,
ō Rutulī! mea fraus omnis, nihil iste nec ausus
nec potuit; caelum hoc et cōnscia sīdera testor;
tantum īnfēlīcem nimium dīlēxit amīcum.’
tālia dicta dabat, sed vīribus ēnsis adāctus
trānsabiit costās et candida pectora rumpit.
volvitur Euryalus lētō, pulchrōsque per artūs
it cruor inque umerōs cervīx conlāpsa recumbit:
purpureus velutī cum flōs succīsus arātrō
languēscit moriēns, lassōve papāvera collō
dēmīsēre caput pluviā cum forte gravantur.
at Nīsus ruit in mediōs sōlumque per omnīs
Volcentem petit, in sōlō Volcente morātur.
quem circum glomerātī hostēs hinc comminus atque hinc
prōturbant. īnstat nōn sētius ac rotat ēnsem
fulmineum, dōnec Rutulī clāmantis in ōre
condidit adversō et moriēns animam abstulit hostī.
tum super exanimum sēsē prōjēcit amīcum
cōnfossus, placidāque ibi dēmum morte quiēvit.
Fortūnātī ambō! sī quid mea carmina possunt,
nūlla diēs umquam memorī vōs eximet aevō,
dum domus Aenēae Capitōlī immōbile saxum
accolet imperiumque pater Rōmānus habēbit.
Victōrēs praedā Rutulī spoliīsque potītī
Volcentem exanimum flentēs in castra ferēbant.
nec minor in castrīs lūctus Rhamnēte repertō
exsanguī et prīmīs ūnā tot caede perēmptīs,
Serrānōque Numāque. ingēns concursus ad ipsa
corpora sēminecīsque virōs, tepidāque recentem
caede locum et plēnō spūmantīs sanguine rīvōs.
agnōscunt spolia inter sē galeamque nitentem
Messāpī et multō phalerās sūdōre receptās.
Et jam prīma novō spargēbat lūmine terrās
Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle.
jam sōle īnfūsō, jam rēbus lūce retēctīs
Turnus in arma virōs armīs circumdatus ipse
suscitat: aerātāsque aciēs in proelia cōgit,
quisque suōs, variīsque acuunt rūmōribus īrās.
quīn ipsa arrēctīs (vīsū miserābile) in hastīs
praefīgunt capita et multō clāmōre sequuntur
Euryalī et Nīsī.
Aeneadae dūrī mūrōrum in parte sinistrā
opposuēre aciem (nam dextera cingitur amnī),
ingentīsque tenent fossās et turribus altīs
stant maestī; simul ōra virum praefīxa movēbant
nōta nimis miserīs ātrōque fluentia tābō.
Intereā pavidam volitāns pennāta per urbem
nūntia Fāma ruit mātrisque adlābitur aurīs
Euryalī. at subitus miserae calor ossa relīquit,
excussī manibus radiī revolūtaque pēnsa.
ēvolat īnfēlīx et fēmineō ululātū
scissa comam mūrōs āmēns atque agmina cursū
prīma petit, nōn illa virum, nōn illa perīclī
tēlōrumque memor, caelum dehinc questibus implet:
‘hunc ego tē, Euryale, aspiciō? tūne ille senectae
sēra meae requiēs, potuistī linquere sōlam,
crūdēlis? nec tē sub tanta perīcula missum
adfārī extrēmum miserae data cōpia mātrī?
heu, terrā ignōtā canibus data praeda Latīnīs
ālitibusque jacēs! nec tē tua fūnere māter
prōdūxī pressīve oculōs aut vulnera lāvī,
veste tegēns tibi quam noctēs festīna diēsque
urgēbam, et tēlā cūrās sōlābar anīlīs.
quō sequar? aut quae nunc artūs āvulsaque membra
et fūnus lacerum tellūs habet? hoc mihi dē tē,
nāte, refers? hoc sum terrāque marīque secūta?
fīgite mē, sī qua est pietās, in mē omnia tēla
conicite, ō Rutulī, mē prīmam absūmite ferrō;
aut tū, magne pater dīvum, miserēre, tuōque
invīsum hoc dētrūde caput sub Tartara tēlō,
quandō aliter nequeō crūdēlem abrumpere vītam.’
hōc flētū concussī animī, maestusque per omnīs
it gemitus, torpent īnfrāctae ad proelia vīrēs.
illam incendentem lūctūs Īdaeus et Actor
Īlioneī monitū et multum lacrimantis Iūlī
corripiunt interque manūs sub tēcta repōnunt.
At tuba terribilem sonitum procul aere canōrō
increpuit, sequitur clāmor caelumque remūgit.
accelerant āctā pariter testūdine Volscī
et fossās implēre parant ac vellere vallum;
quaerunt pars aditum et scālīs ascendere mūrōs,
quā rāra est aciēs interlūcetque corōna
nōn tam spissa virīs. tēlōrum effundere contrā
omne genus Teucrī ac dūrīs dētrūdere contīs,
adsuētī longō mūrōs dēfendere bellō.
saxa quoque īnfēstō volvēbant pondere, sī quā
possent tēctam aciem perrumpere, cum tamen omnīs
ferre juvat subter dēnsā testūdine cāsūs.
nec jam sufficiunt. nam quā globus imminet ingēns,
immānem Teucrī mōlem volvuntque ruuntque,
quae strāvit Rutulōs lātē armōrumque resolvit
tegmina. nec cūrant caecō contendere Mārte
amplius audācēs Rutulī, sed pellere vāllō
missilibus certant.
parte aliā horrendus vīsū quassābat Etrūscam
pīnum et fūmiferōs īnfert Mēzentius ignīs;
at Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs,
rescindit vallum et scālās in moenia poscit.
Vōs, ō Calliopē, precor, aspīrāte canentī
quās ibi tum ferrō strāgēs, quae fūnera Turnus
ēdiderit, quem quisque virum dēmīserit Orcō,
et mēcum ingentīs ōrās ēvolvite bellī.
et meministis enim dīvae et memorāre potestis
Turris erat vastō suspectū et pontibus altīs,
opportūna locō, summīs quam vīribus omnēs
expugnāre Italī summāque ēvertere opum vī
certābant, Trōes contrā dēfendere saxīs
perque cavās dēnsī tēla intorquēre fenestrās.
prīnceps ārdentem conjēcit lampada Turnus
et flammam adfīxit laterī, quae plūrima ventō
corripuit tabulās et postibus haesit adēsīs.
turbātī trepidāre intus frūstrāque malōrum
velle fugam. dum sē glomerant retrōque resīdunt
in partem quae peste caret, tum pondere turris
prōcubuit subitō et caelum tonat omne fragōre.
sēminecēs ad terram immānī mōle secūtā
cōnfīxīque suīs tēlīs et pectora dūrō
trānsfossī lignō veniunt. vix ūnus Helēnor
et Lycus ēlāpsī; quōrum prīmaevus Helēnor,
Maeoniō rēgī quem serva Licȳmnia fūrtim
sustulerat vetitīsque ad Trōjam mīserat armīs,
ēnse levis nūdō parmāque inglōrius albā.
isque ubi sē Turnī media inter mīlia vīdit,
hinc aciēs atque hinc aciēs astāre Latīnās,
ut fera, quae dēnsā vēnantum saepta corōnā
contrā tēla furit sēsēque haud nescia mortī
inicit et saltū suprā vēnābula fertur
haud aliter juvenis mediōs moritūrus in hostīs
inruit et quā tēla videt dēnsissima tendit.
at pedibus longē melior Lycus inter et hostīs
inter et arma fugā mūrōs tenet, altaque certat
prēndere tēcta manū sociumque attingere dextrās.
quem Turnus pariter cursū tēlōque secūtus
increpat hīs victor: ‘nostrāsne ēvādere, dēmēns,
spērāstī tē posse manūs?’ simul arripit ipsum
pendentem et magnā mūrī cum parte revellit:
quālis ubi aut leporem aut candentī corpore cycnum
sustulit alta petēns pedibus Jovis armiger uncīs,
quaesītum aut mātrī multīs bālātibus agnum
Mārtius ā stabulīs rapuit lupus. undique clāmor
tollitur: invādunt et fossās aggere complent,
ārdentīs taedās aliī ad fastīgia jactant.
Īlioneus saxō atque ingentī fragmine montis
Lūcetium portae subeuntem ignīsque ferentem,
Ēmathiōna Liger, Corynaeum sternit Asīlās,
hic jaculō bonus, hic longē fallente sagittā,
Ortygium Caeneus, victōrem Caenea Turnus,
Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque
et Sagarim et summīs stantem prō turribus Īdān,
Prīvernum Capys. hunc prīmō levis hasta Themillae
strīnxerat, ille manum prōjectō tegmine dēmēns
ad vulnus tulit; ergō ālīs adlāpsa sagitta
et laevō īnfīxa est laterī, manus abditaque intus
spīrāmenta animae lētālī vulnere rūpit.
stābat in ēgregiīs Arcentis fīlius armīs
pictus acū chlamydem et ferrūgine clārus Hibērā,
īnsignis faciē, genitor quem mīserat Arcēns
ēductum Mārtis lūcō Sȳmaethia circum
flūmina, pinguis ubi et plācābilis āra Palīcī:
strīdentem fundam positīs Mēzentius hastīs
ipse ter adductā circum caput ēgit habēnā
et media adversī liquefactō tempora plumbō
diffidit ac multā porrēctum extendit harēnā.
Tum prīmum bellō celerem intendisse sagittam
dīcitur ante ferās solitus terrēre fugācīs
Ascanius, fortemque manū fūdisse Numānum,
cui Remulō cognōmen erat, Turnīque minōrem
germānam nūper thalamō sociātus habēbat.
is prīmam ante aciem digna atque indigna relātū
vōciferāns tumidusque novō praecordia rēgnō
ībat et ingentem sēsē clāmōre ferēbat:
‘nōn pudet obsidiōne iterum vāllōque tenērī,
bis captī Phryges, et mortī praetendere mūrōs?
ēn quī nostra sibī bellō cōnūbia poscunt!
quis deus Ītaliam, quae vōs dēmentia adēgit?
nōn hīc Atrīdae nec fandī fictor Ulixēs:
dūrum ā stirpe genus nātōs ad flūmina prīmum
dēferimus saevōque gelū dūrāmus et undīs;
vēnātū invigilant puerī silvāsque fatīgant,
flectere lūdus equōs et spīcula tendere cornū.
at patiēns operum parvōque adsuēta juventūs
aut rāstrīs terram domat aut quatit oppida bellō.
omne aevum ferrō teritur, versāque juvencum
terga fatīgāmus hastā, nec tarda senectūs
dēbilitat vīrīs animī mūtatque vigōrem:
cānitiem galeā premimus, semperque recentīs
comportāre juvat praedās et vīvere raptō.
vōbīs picta crocō et fulgentī mūrice vestis,
dēsidiae cordī, juvat indulgēre chorēīs,
et tunicae manicās et habent redimīcula mitrae.
ō vērē Phrygiae, neque enim Phryges, īte per alta
Dindyma, ubi adsuētīs biforem dat tībia cantum.
tympana vōs buxusque vocat Berecyntia Mātris
Īdaeae; sinite arma virīs et cēdite ferrō.’
Tālia jactantem dictīs ac dīra canentem
nōn tulit Ascanius, nervōque obversus equīnō
contendit tēlum dīversaque bracchia dūcēns
cōnstitit, ante Jovem supplex per vōta precātus:
‘Juppiter omnipotēns, audācibus adnue coeptīs.
ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dōna,
et statuam ante ārās aurātā fronte juvencum
candentem pariterque caput cum mātre ferentem,
jam cornū petat et pedibus quī spargat harēnam.’
audiit et caelī genitor dē parte serēnā
intonuit laevum, sonat ūnā fātifer arcus.
effugit horrendum strīdēns adducta sagitta
perque caput Remulī venit et cava tempora ferrō
trāicit. ‘ī, verbīs virtūtem inlūde superbīs!
bis captī Phryges haec Rutulīs respōnsa remittunt’:
hoc tantum Ascanius. Teucrī clāmōre sequuntur
laetitiāque fremunt animōsque ad sīdera tollunt.
Aetheriā tum forte plagā crīnītus Apollō
dēsuper Ausoniās aciēs urbemque vidēbat
nūbe sedēns, atque hīs victōrem adfātur Iūlum:
‘macte novā virtūte, puer, sīc ītur ad astra,
dīs genite et genitūre deōs. jūre omnia bella
gente sub Assaracī fātō ventūra resīdent,
nec tē Trōja capit.’ simul haec effātus ab altō
aethere sē mittit, spīrantīs dīmovet aurās
Ascaniumque petit; fōrmā tum vertitur ōris
antīquum in Būtēn. hic Dardaniō Anchīsae
armiger ante fuit fīdusque ad līmina cūstōs;
tum comitem Ascaniō pater addidit. ībat Apollō
omnia longaevō similis vōcemque colōremque
et crīnīs albōs et saeva sonōribus arma,
atque hīs ārdentem dictīs adfātur Iūlum:
‘sit satis, Aenīdē, tēlīs impūne Numānum
oppetiisse tuīs. prīmam hanc tibi magnus Apollō
concēdit laudem et paribus nōn invidet armīs;
cētera parce, puer, bellō.’ sīc orsus Apollō
mortālīs mediō aspectūs sermōne relīquit
et procul in tenuem ex oculīs ēvānuit auram.
agnōvēre deum procerēs dīvīnaque tēla
Dardanidae pharetramque fugā sēnsēre sonantem.
ergō avidum pugnae dictīs ac nūmine Phoebī
Ascanium prohibent, ipsī in certāmina rūrsus
succēdunt animāsque in aperta perīcula mittunt.
it clāmor tōtīs per prōpugnācula mūrīs,
intendunt ācrīs arcūs āmentaque torquent.
sternitur omne solum tēlīs, tum scūta cavaeque
dant sonitum flīctū galeae, pugna aspera surgit:
quantus ab occāsū veniēns pluviālibus Haedīs
verberat imber humum, quam multā grandine nimbī
in vada praecipitant, cum Juppiter horridus Austrīs
torquet aquōsam hiemem et caelō cava nūbila rumpit.
Pandarus et Bitiās, Īdaeō Alcānore crētī,
quōs Jovis ēdūxit lūcō silvestris Iaera
abietibus juvenēs patriīs et montibus aequōs,
portam, quae ducis imperiō commissa, reclūdunt
frētī armīs, ultrōque invītant moenibus hostem.
ipsī intus dextrā ac laevā prō turribus astant
armātī ferrō et cristīs capita alta coruscī:
quālēs āeriae līquentia flūmina circum
sīve Padī rīpīs Athesim seu propter amoenum
cōnsurgunt geminae quercūs intōnsaque caelō
attollunt capita et sublīmī vertice nūtant.
inrumpunt aditūs Rutulī ut vīdēre patentīs:
continuō Quercēns et pulcher Aquīculus armīs
et praeceps animī Tmarus et Māvortius Haemōn
agminibus tōtīs aut versī terga dedēre
aut ipsō portae posuēre in līmine vītam.
tum magis incrēscunt animīs discordibus īrae,
et jam collēctī Trōes glomerantur eōdem
et cōnferre manum et prōcurrere longius audent.
Ductōrī Turnō dīversā in parte furentī
turbantīque virōs perfertur nūntius, hostem
fervere caede novā et portās praebēre patentīs.
dēserit inceptum atque immānī concitus īrā
Dardaniam ruit ad portam frātrēsque superbōs.
et prīmum Antiphatēn (is enim sē prīmus agēbat),
Thēbānā dē mātre nothum Sarpēdonis altī,
conjectō sternit jaculō: volat Ītala cornus
āera per tenerum stomachōque īnfīxa sub altum
pectus abit; reddit specus ātrī vulneris undam
spūmantem, et fīxō ferrum in pulmōne tepēscit.
tum Meropēm atque Erymanta manū, tum sternit Aphidnum,
tum Bitiān ārdentem oculīs animīsque frementem,
nōn jaculō (neque enim jaculō vītam ille dedisset),
sed magnum strīdēns contorta phalārica vēnit
fulminis ācta modō, quam nec duo taurea terga
nec duplicī squāmā lōrīca fidēlis et aurō
sustinuit; conlāpsa ruunt immānia membra,
dat tellūs gemitum et clipeum super intonat ingēns.
tālis in Euboicō Bājārum lītore quondam
saxea pīla cadit, magnīs quam mōlibus ante
cōnstrūctam pontō jaciunt, sīc illa ruīnam
prōna trahit penitusque vadīs inlīsa recumbit;
miscent sē maria et nigrae attolluntur harēnae,
tum sonitū Prochyta alta tremit dūrumque cubīle
Īnarimē Jovis imperiīs imposta Typhōeō.
Hīc Mārs armipotēns animum vīrīsque Latīnīs
addidit et stimulōs ācrīs sub pectore vertit,
immīsitque Fugam Teucrīs ātrumque Timōrem.
undique conveniunt, quoniam data cōpia pugnae,
bellātorque animō deus incidit.
Pandarus, ut fūsō germānum corpore cernit
et quō sit fortūna locō, quī cāsus agat rēs,
portam vī multā conversō cardine torquet
obnīxus lātīs umerīs, multōsque suōrum
moenibus exclūsōs dūrō in certāmine linquit;
ast aliōs sēcum inclūdit recipitque ruentīs,
dēmēns, quī Rutulum in mediō nōn agmine rēgem
vīderit inrumpentem ultrōque inclūserit urbī,
immānem velutī pecora inter inertia tigrim.
continuō nova lūx oculīs effulsit et arma
horrendum sonuēre, tremunt in vertice cristae
sanguineae clipeōque micantia fulmina mittit.
agnōscunt faciem invīsam atque immānia membra
turbātī subitō Aeneadae. tum Pandarus ingēns
ēmicat et mortis frāternae fervidus īrā
effātur: ‘nōn haec dōtālis rēgia Amātae,
nec mūrīs cohibet patriīs media Ardea Turnum.
castra inimīca vidēs, nūlla hinc exīre potestās.’
ollī subrīdēns sēdātō pectore Turnus:
‘incipe, sī qua animō virtūs, et cōnsere dextram,
hīc etiam inventum Priamō nārrābis Achillem.’
dīxerat. ille rudem nōdīs et cortice crūdō
intorquet summīs adnīxus vīribus hastam;
excēpēre aurae, vulnus Sāturnia Jūnō
dētorsit veniēns, portaeque īnfīgitur hasta.
‘at nōn hoc tēlum, mea quod vī dextera versat,
effugiēs, neque enim is tēlī nec vulneris auctor’:
sīc ait, et sublātum altē cōnsurgit in ēnsem
et mediam ferrō gemina inter tempora frontem
dīvidit impūbīsque immānī vulnere mālās.
fit sonus, ingentī concussa est pondere tellūs;
conlāpsōs artūs atque arma cruenta cerebrō
sternit humī moriēns, atque illī partibus aequīs
hūc caput atque illūc umerō ex utrōque pependit.
Diffugiunt versī trepidā formīdine Trōes,
et sī continuō victōrem ea cūra subīsset,
rumpere claustra manū sociōsque immittere portīs,
ultimus ille diēs bellō gentīque fuisset.
sed furor ārdentem caedisque īnsāna cupīdō
ēgit in adversōs.
prīncipiō Phalerim et succīsō poplite Gȳgēn
excipit, hinc raptās fugientibus ingerit hastās
in tergum, Jūnō vīrīs animumque ministrat.
addit Halyn comitem et cōnfīxā Phēgea parmā,
ignārōs deinde in mūrīs Mārtemque cientīs
Alcandrumque Haliumque Noēmonaque Prytanimque.
Lyncea tendentem contrā sociōsque vocantem
vibrantī gladiō cōnīxus ab aggere dexter
occupat, huic ūnō dējectum comminus ictū
cum galeā longē jacuit caput. inde ferārum
vastātōrem Amycum, quō nōn fēlīcior alter
unguere tēla manū ferrumque armāre venēnō,
et Clytium Aeolidēn et amīcum Crēthea Mūsīs,
Crēthea Mūsārum comitem, cui carmina semper
et citharae cordī numerōsque intendere nervīs,
semper equōs atque arma virum pugnāsque canēbat.
Tandem ductōrēs audītā caede suōrum
conveniunt Teucrī, Mnēstheus ācerque Serestus,
pālantīsque vident sociōs hostemque receptum.
et Mnēstheus: ‘quō deinde fugam, quō tenditis?’ inquit.
‘quōs aliōs mūrōs, quaeve ultrā moenia habētis?
ūnus homō et vestrīs, ō cīvēs, undique saeptus
aggeribus tantās strāgēs impūne per urbem
ēdiderit? juvenum prīmōs tot mīserit Orcō?
nōn īnfēlīcis patriae veterumque deōrum
et magnī Aenēae, sēgnēs, miseretque pudetque?’
tālibus accēnsī firmantur et agmine dēnsō
cōnsistunt. Turnus paulātim excēdere pugnae
et fluvium petere ac partem quae cingitur undā.
ācrius hōc Teucrī clāmōre incumbere magnō
et glomerāre manum, ceu saevum turba leōnem
cum tēlīs premit īnfēnsīs; at territus ille,
asper, acerba tuēns, retrō redit et neque terga
īra dare aut virtūs patitur, nec tendere contrā
ille quidem hoc cupiēns potis est per tēla virōsque.
haud aliter retrō dubius vestīgia Turnus
improperāta refert et mēns exaestuat īrā.
quīn etiam bis tum mediōs invāserat hostīs,
bis cōnfūsa fugā per mūrōs agmina vertit;
sed manus ē castrīs properē coit omnis in ūnum
nec contrā vīrīs audet Sāturnia Jūnō
sufficere; āeriam caelō nam Juppiter Īrim
dēmīsit germānae haud mollia jussa ferentem,
nī Turnus cēdat Teucrōrum moenibus altīs.
ergō nec clipeō juvenis subsistere tantum
nec dextrā valet, injectīs sīc undique tēlīs
obruitur. strepit adsiduō cava tempora circum
tinnītū galea et saxīs solida aera fatīscunt
discussaeque jubae, capitī nec sufficit umbō
ictibus; ingeminant hastīs et Trōes et ipse
fulmineus Mnēstheus. tum tōtō corpore sūdor
līquitur et piceum (nec respīrāre potestās)
flūmen agit, fessōs quatit aeger anhēlitus artūs.
tum dēmum praeceps saltū sēsē omnibus armīs
in fluvium dedit. ille suō cum gurgite flāvō
accēpit venientem ac mollibus extulit undīs
et laetum sociīs ablūtā caede remīsit.