Postquam rēs Asiae Priamīque ēvertere gentem
immeritam vīsum superīs, ceciditque superbum
Īlium et omnis humō fūmat Neptūnia Trōja,
dīversa exsilia et dēsertās quaerere terrās
auguriīs agimur dīvum, classemque sub ipsā
Antandrō et Phrygiae mōlīmur montibus Īdae,
incertī quō fāta ferant, ubi sistere dētur,
contrahimusque virōs. vix prīma incēperat aestās
et pater Anchīsēs dare fātīs vēla jubēbat,
lītora cum patriae lacrimāns portūsque relinquō
et campōs ubi Trōja fuit. feror exul in altum
cum sociīs nātōque penātibus et magnīs dīs.
Terra procul vastīs colitur Māvortia campīs
(Thrāces arant) ācrī quondam rēgnāta Lycūrgō,
hospitium antīquum Trōjae sociīque penātēs
dum fortūna fuit. feror hūc et lītore curvō
moenia prīma locō fātīs ingressus inīquīs
Aeneadāsque meō nōmen dē nōmine fingō.
sacra Diōnaeae mātrī dīvīsque ferēbam
auspicibus coeptōrum operum, superōque nitentem
caelicolum rēgī mactābam in lītore taurum.
forte fuit juxtā tumulus, quō cornea summō
virgulta et dēnsīs hastīlibus horrida myrtus.
accessī viridemque ab humō convellere silvam
cōnātus, rāmīs tegerem ut frondentibus ārās,
horrendum et dictū videō mīrābile mōnstrum.
nam quae prīma solō ruptīs rādīcibus arbōs
vellitur, huic ātrō līquuntur sanguine guttae
et terram tābō maculant. mihi frīgidus horror
membra quatit gelidusque coit formīdine sanguis.
rūrsus et alterius lentum convellere vīmen
īnsequor et causās penitus temptāre latentīs;
āter et alterius sequitur dē cortice sanguis.
multa movēns animō Nymphās venerābar agrestīs
Grādīvumque patrem, Geticīs quī praesidet arvīs,
rīte secundārent vīsūs ōmenque levārent.
tertia sed postquam majōre hastīlia nīsū
adgredior genibusque adversae obluctor harēnae,
(ēloquar an sileam?) gemitus lacrimābilis īmō
audītur tumulō et vōx reddita fertur ad aurīs:
‘quid miserum, Aenēā, lacerās? jam parce sepultō,
parce piās scelerāre manūs. nōn mē tibi Trōja
externum tulit aut cruor hic dē stīpite mānat.
heu fuge crūdēlīs terrās, fuge lītus avārum:
nam Polydōrus ego. hīc cōnfīxum ferrea tēxit
tēlōrum seges et jaculīs incrēvit acūtīs.’
tum vērō ancipitī mentem formīdine pressus
obstipuī steteruntque comae et vōx faucibus haesit.
Hunc Polydōrum aurī quondam cum pondere magnō
īnfēlīx Priamus fūrtim mandārat alendum
Thrēiciō rēgī, cum jam diffīderet armīs
Dardaniae cingīque urbem obsidiōne vidēret.
ille, ut opēs frāctae Teucrum et Fortūna recessit,
rēs Agamemnoniās victrīciaque arma secūtus
fās omne abrumpit: Polydōrum obtruncat, et aurō
vī potitur. quid nōn mortālia pectora cōgis,
aurī sacra famēs! postquam pavor ossa relīquit,
dēlēctōs populī ad procerēs prīmumque parentem
mōnstra deum referō, et quae sit sententia poscō.
omnibus īdem animus, scelerātā excēdere terrā,
linquī pollūtum hospitium et dare classibus Austrōs.
ergō īnstaurāmus Polydōrō fūnus, et ingēns
aggeritur tumulō tellūs; stant Mānibus ārae
caeruleīs maestae vittīs ātrāque cupressō,
et circum Īliades crīnem dē mōre solūtae;
īnferimus tepidō spūmantia cymbia lacte
sanguinis et sacrī paterās, animamque sepulcrō
condimus et magnā suprēmum vōce ciēmus.
Inde ubi prīma fidēs pelagō, plācātaque ventī
dant maria et lēnis crepitāns vocat Auster in altum,
dēdūcunt sociī nāvīs et lītora complent;
prōvehimur portū terraeque urbēsque recēdunt.
sacra marī colitur mediō grātissima tellūs
Nēreidum mātrī et Neptūnō Aegaeō,
quam pius arquitenēns ōrās et lītora circum
errantem Myconō ē celsā Gyarōque revīnxit,
immōtamque colī dedit et contemnere ventōs.
hūc feror, haec fessōs tūtō placidissima portū
accipit; ēgressī venerāmur Apollinis urbem.
rēx Anius, rēx īdem hominum Phoebīque sacerdōs,
vittīs et sacrā redimītus tempora laurō
occurrit; veterem Anchīsēn agnōvit amīcum.
jungimus hospitiō dextrās et tēcta subīmus.
Templa deī saxō venerābar strūcta vetustō:
‘dā propriam, Thymbraee, domum; dā moenia fessīs
et genus et mānsūram urbem; servā altera Trōjae
Pergama, rēliquiās Danaum atque immītis Achillī.
quem sequimur? quōve īre jubēs? ubi pōnere sēdēs?
dā, pater, augurium atque animīs inlābere nostrīs.’
vix ea fātus eram: tremere omnia vīsa repente,
līminaque laurusque deī, tōtusque movērī
mōns circum et mūgīre adytīs cortīna reclūsīs.
summissī petimus terram et vōx fertur ad aurīs:
‘Dardanidae dūrī, quae vōs ā stirpe parentum
prīma tulit tellūs, eadem vōs ūbere laetō
accipiet reducēs. antīquam exquīrite mātrem.
hīc domus Aenēae cūnctīs dominābitur ōrīs
et nātī nātōrum et quī nāscentur ab illīs.’
haec Phoebus; mixtōque ingēns exorta tumultū
laetitia, et cūnctī quae sint ea moenia quaerunt,
quō Phoebus vocet errantīs jubeatque revertī.
tum genitor veterum volvēns monimenta virōrum
‘audīte, ō procerēs,’ ait ‘et spēs discite vestrās.
Crēta Jovis magnī mediō jacet īnsula pontō,
mōns Īdaeus ubi et gentis cūnābula nostrae.
centum urbēs habitant magnās, ūberrima rēgna,
maximus unde pater, sī rīte audīta recordor,
Teucrus Rhoetēās prīmum est advectus in ōrās,
optāvitque locum rēgnō. nōndum Īlium et arcēs
Pergameae steterant; habitābant vallibus īmīs.
hinc māter cultrīx Cybelī Corybantiaque aera
Īdaeumque nemus, hinc fīda silentia sacrīs,
et jūnctī currum dominae subiēre leōnēs.
ergō agite et dīvum dūcunt quā jussa sequāmur:
plācēmus ventōs et Cnōsia rēgna petāmus.
nec longō distant cursū: modo Juppiter adsit,
tertia lūx classem Crētaeīs sistet in ōrīs.’
sīc fātus meritōs ārīs mactāvit honōrēs,
taurum Neptūnō, taurum tibi, pulcher Apollō,
nigram Hiemī pecudem, Zephyrīs fēlīcibus albam.
Fāma volat pulsum rēgnīs cessisse paternīs
Īdomenēa ducem, dēsertaque lītora Crētae,
hoste vacāre domum sēdēsque astāre relictās.
linquimus Ortygiae portūs pelagōque volāmus
bacchātamque jugīs Naxon viridemque Donūsam,
Ōlearon niveamque Paron sparsāsque per aequor
Cycladas, et crēbrīs legimus freta consita terrīs.
nauticus exoritur variō certāmine clāmor:
hortantur sociī Crētam proavōsque petāmus.
prōsequitur surgēns ā puppī ventus euntīs,
et tandem antīquīs Cūrētum adlābimur ōrīs.
ergō avidus mūrōs optātae mōlior urbis
Pergameamque vocō, et laetam cognōmine gentem
hortor amāre focōs arcemque attollere tēctīs.
Jamque ferē siccō subductae lītore puppēs,
cōnubiīs arvīsque novīs operāta juventūs,
jūra domōsque dabam, subitō cum tābida membrīs
corruptō caelī tractū miserandaque vēnit
arboribusque satīsque luēs et lētifer annus.
linquēbant dulcīs animās aut aegra trahēbant
corpora; tum sterilīs exūrere Sīrius agrōs,
ārēbant herbae et vīctum seges aegra negābat.
rūrsus ad ōrāclum Ortygiae Phoebumque remēnsō
hortātur pater īre marī veniamque precārī,
quam fessīs fīnem rēbus ferat, unde labōrum
temptāre auxilium jubeat, quō vertere cursūs.
Nox erat et terrīs animālia somnus habēbat:
effigiēs sacrae dīvum Phrygiīque penātēs,
quōs mēcum ā Trōjā mediīsque ex ignibus urbis
extuleram, vīsī ante oculōs astāre jacentis
in somnīs multō manifēstī lūmine, quā sē
plēna per īnsertās fundēbat lūna fenestrās;
tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs:
‘quod tibi dēlātō Ortygiam dictūrus Apollō est,
hīc canit et tua nōs ēn ultrō ad līmina mittit.
nōs tē Dardaniā incēnsā tuaque arma secūtī,
nōs tumidum sub tē permēnsī classibus aequor,
īdem ventūrōs tollēmus in astra nepōtēs
imperiumque urbī dabimus. tū moenia magnīs
magna parā longumque fugae nē linque labōrem.
mūtandae sēdēs. nōn haec tibi lītora suāsit
Dēlius aut Crētae jussit cōnsīdere Apollō.
est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt,
terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae;
Oenōtrī coluēre virī; nunc fāma minōrēs
Ītaliam dīxisse ducis dē nōmine gentem.
hae nōbīs propriae sēdēs, hinc Dardanus ortus
Īasiusque pater, genus ā quō prīncipe nostrum.
surge age et haec laetus longaevō dicta parentī
haud dubitanda refer: Corythum terrāsque requīrat
Ausoniās; Dictaea negat tibi Juppiter arva.’
tālibus attonitus vīsīs et vōce deōrum
(nec sopor illud erat, sed cōram agnōscere vultūs
vēlātāsque comās praesentiaque ōra vidēbar;
tum gelidus tōtō mānābat corpore sūdor)
corripiō ē strātīs corpus tendōque supīnās
ad caelum cum vōce manūs et mūnera lībō
intemerāta focīs. perfectō laetus honōre
Anchīsēn faciō certum remque ōrdine pandō.
agnōvit prōlem ambiguam geminōsque parentīs,
sēque novō veterum dēceptum errōre locōrum.
tum memorat: ‘nāte, Īliacīs exercite fātīs,
sōla mihī tālīs cāsūs Cassandra canēbat.
nunc repetō haec generī portendere dēbita nostrō
et saepe Hesperiam, saepe Ītala rēgna vocāre.
sed quis ad Hesperiae ventūrōs lītora Teucrōs
crēderet? aut quem tum vātēs Cassandra movēret?
cēdāmus Phoebō et monitī meliōra sequāmur.’
sīc ait, et cūnctī dictō pārēmus ovantēs.
hanc quoque dēserimus sēdem paucīsque relictīs
vēla damus vastumque cavā trabe currimus aequor.
Postquam altum tenuēre ratēs nec jam amplius ūllae
appārent terrae, caelum undique et undique pontus,
tum mihi caeruleus suprā caput astitit imber
noctem hiememque ferēns, et inhorruit unda tenebrīs.
continuō ventī volvunt mare magnaque surgunt
aequora, dispersī jactāmur gurgite vastō;
involvēre diem nimbī et nox ūmida caelum
abstulit, ingeminant abruptīs nūbibus ignēs,
excutimur cursū et caecīs errāmus in undīs.
ipse diem noctemque negat discernere caelō
nec meminisse viae mediā Palinūrus in undā.
trīs adeō incertōs caecā cālīgine sōlēs
errāmus pelagō, totidem sine sīdere noctēs.
quārtō terra diē prīmum sē attollere tandem
vīsa, aperīre procul montīs ac volvere fūmum.
vēla cadunt, rēmīs īnsurgimus; haud mora, nautae
adnīxī torquent spūmās et caerula verrunt.
servātum ex undīs Strophadum mē lītora prīmum
excipiunt. Strophades Grāiō stant nōmine dictae
īnsulae Īoniō in magnō, quās dīra Celaenō
Harpyiaeque colunt aliae, Phīnēia postquam
clausa domus mēnsāsque metū līquēre priōrēs.
trīstius haud illīs mōnstrum, nec saevior ūlla
pestis et īra deum Stygiīs sēsē extulit undīs.
virgineī volucrum vultūs, foedissima ventris
prōluviēs uncaeque manūs et pallida semper
ōra famē.
hūc ubi dēlātī portūs intrāvimus, ecce
laeta boum passim campīs armenta vidēmus
caprigenumque pecus nūllō cūstōde per herbās.
inruimus ferrō et dīvōs ipsumque vocāmus
in partem praedamque Jovem; tum lītore curvō
exstruimusque torōs dapibusque epulāmur opīmīs.
at subitae horrificō lāpsū dē montibus adsunt
Harpyiae et magnīs quatiunt clangōribus ālās,
dīripiuntque dapēs contāctūque omnia foedant
immundō; tum vōx taetrum dīra inter odōrem.
rūrsum in sēcessū longō sub rūpe cavātā
[arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs]
īnstruimus mēnsās ārīsque repōnimus ignem;
rūrsum ex dīversō caelī caecīsque latebrīs
turba sonāns praedam pedibus circumvolat uncīs,
polluit ōre dapēs. sociīs tunc arma capessant
ēdīcō, et dīrā bellum cum gente gerendum.
haud secus ac jussī faciunt tēctōsque per herbam
dispōnunt ēnsīs et scūta latentia condunt.
ergō ubi dēlāpsae sonitum per curva dedēre
lītora, dat signum speculā Mīsēnus ab altā
aere cavō. invādunt sociī et nova proelia temptant,
obscēnās pelagī ferrō foedāre volucrīs.
sed neque vim plūmīs ūllam nec vulnera tergō
accipiunt, celerīque fugā sub sīdera lāpsae
sēmēsam praedam et vestīgia foeda relinquunt.
ūna in praecelsā cōnsēdit rūpe Celaenō,
īnfēlīx vātēs, rumpitque hanc pectore vōcem;
‘bellum etiam prō caede boum strātīsque juvencīs,
Lāomedontiadae, bellumne īnferre parātis
et patriō Harpyiās īnsontīs pellere rēgnō?
accipite ergō animīs atque haec mea fīgite dicta,
quae Phoebō pater omnipotēns, mihi Phoebus Apollō
praedīxit, vōbīs Furiārum ego maxima pandō.
Ītaliam cursū petitis ventīsque vocātīs:
ībitis Ītaliam portūsque intrāre licēbit.
sed nōn ante datam cingētis moenibus urbem
quam vōs dīra famēs nostraeque injūria caedis
ambēsās subigat mālīs absūmere mēnsās.’
dīxit, et in silvam pennīs ablāta refūgit.
at sociīs subitā gelidus formīdine sanguis
dēriguit: cecidēre animī, nec jam amplius armīs,
sed vōtīs precibusque jubent exposcere pācem,
sīve deae seu sint dīrae obscēnaeque volucrēs.
et pater Anchīsēs passīs dē lītore palmīs
nūmina magna vocat meritōsque indīcit honōrēs:
‘dī, prohibēte minās; dī, tālem āvertite cāsum
et placidī servāte piōs.’ tum lītore fūnem
dēripere excussōsque jubet laxāre rudentīs.
tendunt vēla Notī: fugimus spūmantibus undīs
quā cursum ventusque gubernātorque vocābat.
jam mediō appāret flūctū nemorōsa Zacynthos
Dūlichiumque Samēque et Nēritos ardua saxīs.
effugimus scopulōs Ithacae, Lāertia rēgna,
et terram altrīcem saevī exsecrāmur Ulixī.
mox et Leucātae nimbōsa cacūmina montis
et formīdātus nautīs aperītur Apollō.
hunc petimus fessī et parvae succēdimus urbī;
ancora dē prōrā jacitur, stant lītore puppēs.
Ergō īnspērātā tandem tellūre potītī
lūstrāmurque Jovī vōtīsque incendimus ārās,
Actiaque Īliacīs celebrāmus lītora lūdīs.
exercent patriās oleō lābente palaestrās
nūdātī sociī: juvat ēvāsisse tot urbēs
Argolicās mediōsque fugam tenuisse per hostīs.
intereā magnum sōl circumvolvitur annum
et glaciālis hiems Aquilōnibus asperat undās.
aere cavō clipeum, magnī gestāmen Abantis,
postibus adversīs fīgō et rem carmine signō:
Aenēās haec dē Danaīs victōribus arma;
linquere tum portūs jubeō et cōnsīdere trānstrīs.
certātim sociī feriunt mare et aequora verrunt:
prōtinus āeriās Phaeācum abscondimus arcēs
lītoraque Ēpīrī legimus portūque subīmus
Chāoniō et celsam Būthrōtī accēdimus urbem.
Hīc incrēdibilis rērum fāma occupat aurīs,
Prīamidēn Helenum Grāiās rēgnāre per urbīs
conjugiō Aeacidae Pyrrhī scēptrīsque potītum,
et patriō Andromachēn iterum cessisse marītō.
obstipuī, mīrōque incēnsum pectus amōre
compellāre virum et cāsūs cognōscere tantōs.
prōgredior portū classīs et lītora linquēns,
sollemnīs cum forte dapēs et trīstia dōna
ante urbem in lūcō falsī Simoentis ad undam
lībābat cinerī Andromachē mānīsque vocābat
Hectoreum ad tumulum, viridī quem caespite inānem
et geminās, causam lacrimīs, sacrāverat ārās.
ut mē cōnspexit venientem et Trōia circum
arma āmēns vīdit, magnīs exterrita mōnstrīs
dēriguit vīsū in mediō, calor ossa relīquit,
lābitur, et longō vix tandem tempore fātur:
‘vērane tē faciēs, vērus mihi nūntius adfers,
nāte deā? vīvisne? aut, sī lūx alma recessit,
Hector ubi est?’ dīxit, lacrimāsque effūdit et omnem
implēvit clāmōre locum. vix pauca furentī
subiciō et rārīs turbātus vōcibus hīscō:
‘vīvō equidem vītamque extrēma per omnia dūcō;
nē dubitā, nam vēra vidēs.
heu! quis tē cāsus dējectam conjuge tantō
excipit, aut quae digna satis fortūna revīsit,
Hectoris Andromachē? Pyrrhīn cōnūbia servās?’
dējēcit vultum et dēmissā vōce locūta est:
‘ō fēlīx ūna ante aliās Priamēia virgō,
hostīlem ad tumulum Trōjae sub moenibus altīs
jussa morī, quae sortītūs nōn pertulit ūllōs
nec victōris herī tetigit captīva cubīle!
nōs patriā incēnsā dīversa per aequora vectae
stirpis Achillēae fastūs juvenemque superbum
servitiō ēnīxae tulimus; quī deinde secūtus
Lēdaeam Hermionēn Lacedaemoniōsque hymenaeōs
mē famulō famulamque Helenō trānsmīsit habendam.
ast illum ēreptae magnō flammātus amōre
conjugis et scelerum furiīs agitātus Orestēs
excipit incautum patriāsque obtruncat ad ārās.
morte Neoptolemī rēgnōrum reddita cessit
pars Helenō, quī Chāoniōs cognōmine campōs
Chāoniamque omnem Trōjānō ā Chāone dīxit,
Pergamaque Īliacamque jugīs hanc addidit arcem.
sed tibi quī cursum ventī, quae fāta dedēre?
aut quisnam ignārum nostrīs deus appulit ōrīs?
quid puer Ascanius? superatne et vēscitur aurā?
quem tibi jam Trōjā...
ecqua tamen puerō est āmissae cūra parentis?
ecquid in antīquam virtūtem animōsque virīlīs
et pater Aenēās et avunculus excitat Hector?’
tālia fundēbat lacrimāns longōsque ciēbat
incassum flētūs, cum sēsē ā moenibus hērōs
Prīamidēs multīs Helenus comitantibus adfert,
agnōscitque suōs laetusque ad līmina dūcit,
et multum lacrimās verba inter singula fundit.
prōcēdō et parvam Trōjam simulātaque magnīs
Pergama et ārentem Xanthī cognōmine rīvum
agnōscō, Scaeaeque amplector līmina portae;
nec nōn et Teucrī sociā simul urbe fruuntur.
illōs porticibus rēx accipiēbat in amplīs:
aulāī mediō lībābant pōcula Bacchī
impositīs aurō dapibus, paterāsque tenēbant.
Jamque diēs alterque diēs prōcessit, et aurae
vēla vocant tumidōque īnflātur carbasus Austrō:
hīs vātem adgredior dictīs ac tālia quaesō:
‘Trōjugena, interpres dīvum, quī nūmina Phoebī,
quī tripodas Clariī et laurūs, quī sīdera sentīs
et volucrum linguās et praepetis ōmina pennae,
fāre age (namque omnis cursum mihi prōspera dīxit
rēligiō, et cūnctī suāsērunt nūmine dīvī
Ītaliam petere et terrās temptāre repostās;
sōla novum dictūque nefās Harpyia Celaenō
prōdigium canit et trīstīs dēnūntiat īrās
obscēnamque famem), quae prīma perīcula vītō?
quidve sequēns tantōs possim superāre labōrēs?’
hīc Helenus caesīs prīmum dē mōre juvencīs
exōrat pācem dīvum vittāsque resolvit
sacrātī capitis, mēque ad tua līmina, Phoebe,
ipse manū multō suspēnsum nūmine dūcit,
atque haec deinde canit dīvīnō ex ōre sacerdōs:
‘Nāte deā (nam tē majōribus īre per altum
auspiciīs manifēsta fidēs; sīc fāta deum rēx
sortītur volvitque vicēs, is vertitur ōrdō),
pauca tibi ē multīs, quō tūtior hospita lūstrēs
aequora et Ausoniō possīs cōnsīdere portū,
expediam dictīs; prohibent nam cētera Parcae
scīre Helenum fārīque vetat Sāturnia Jūnō.
prīncipiō Ītaliam, quam tū jam rēre propinquam
vīcīnōsque, ignāre, parās invādere portūs,
longa procul longīs via dīvidit invia terrīs.
ante et Trīnacriā lentandus rēmus in undā
et salis Ausoniī lūstrandum nāvibus aequor
īnfernīque lacūs Aeaeaeque īnsula Circae,
quam tūtā possīs urbem compōnere terrā.
signa tibī dīcam, tū condita mente tenētō:
cum tibi sollicitō sēcrētī ad flūminis undam
lītoreīs ingēns inventa sub īlicibus sūs
trīgintā capitum fētūs ēnīxa jacēbit,
alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī,
is locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum.
nec tū mēnsārum morsūs horrēsce futūrōs:
fāta viam invenient aderitque vocātus Apollō.
hās autem terrās Italīque hanc lītoris ōram,
proxima quae nostrī perfunditur aequoris aestū,
effuge; cūncta malīs habitantur moenia Grāīs.
hīc et Nāryciī posuērunt moenia Locrī,
et Sallentīnōs obsēdit mīlite campōs
Lyctius Īdomeneus; hīc illa ducis Meliboeī
parva Philoctētae subnīxa Petēlia mūrō.
quīn ubi trānsmissae steterint trāns aequora classēs
et positīs ārīs jam vōta in lītore solvēs,
purpureō vēlāre comās adopertus amictū,
nē qua inter sānctōs ignīs in honōre deōrum
hostīlis faciēs occurrat et ōmina turbet.
hunc sociī mōrem sacrōrum, hunc ipse tenētō;
hāc castī maneant in rēligiōne nepōtēs.
ast ubi dīgressum Siculae tē admōverit ōrae
ventus, et angustī rārēscent claustra Pelōrī,
laeva tibī tellūs et longō laeva petantur
aequora circuitū; dextrum fuge lītus et undās.
haec loca vī quondam et vastā convulsa ruīnā
(tantum aevī longinqua valet mūtāre vetustās)
dissiluisse ferunt, cum prōtinus utraque tellūs
ūna foret: vēnit mediō vī pontus et undīs
Hesperium Siculō latus abscidit, arvaque et urbēs
lītore dīductās angustō interluit aestū.
dextrum Scylla latus, laevum implācāta Charybdis
obsidet, atque īmō barathrī ter gurgite vastōs
sorbet in abruptum flūctūs rūrsusque sub aurās
ērigit alternōs, et sīdera verberat undā.
at Scyllam caecīs cohibet spēlunca latebrīs
ōra exsertantem et nāvīs in saxa trahentem.
prīma hominis faciēs et pulchrō pectore virgō
pūbe tenus, postrēma immānī corpore pistrix
delphīnum caudās uterō commissa lupōrum.
praestat Trīnacriī mētās lūstrāre Pachȳnī
cessantem, longōs et circumflectere cursūs,
quam semel īnfōrmem vastō vīdisse sub antrō
Scyllam et caeruleīs canibus resonantia saxa.
praetereā, sī qua est Helenō prūdentia vātī,
sī qua fidēs, animum sī vērīs implet Apollō,
ūnum illud tibi, nāte deā, prōque omnibus ūnum
praedīcam et repetēns iterumque iterumque monēbō,
Jūnōnis magnae prīmum prece nūmen adōrā,
Jūnōnī cane vōta libēns dominamque potentem
supplicibus superā dōnīs: sīc dēnique victor
Trīnacriā fīnīs Italōs mittēre relictā.
hūc ubi dēlātus Cūmaeam accesseris urbem
dīvīnōsque lacūs et Averna sonantia silvīs,
īnsānam vātem aspiciēs, quae rūpe sub īmā
fāta canit foliīsque notās et nōmina mandat.
quaecumque in foliīs dēscrīpsit carmina virgō
dīgerit in numerum atque antrō sēclūsa relinquit:
illa manent immōta locīs neque ab ōrdine cēdunt.
vērum eadem, versō tenuis cum cardine ventus
impulit et tenerās turbāvit jānua frondēs,
numquam deinde cavō volitantia prēndere saxō
nec revocāre sitūs aut jungere carmina cūrat:
incōnsultī abeunt sēdemque ōdēre Sibyllae.
hīc tibi nē qua morae fuerint dispendia tantī,
quamvīs increpitent sociī et vī cursus in altum
vēla vocet, possīsque sinūs implēre secundōs,
quīn adeās vātem precibusque ōrācula poscās
ipsa canat vōcemque volēns atque ōra resolvat.
illa tibi Ītaliae populōs ventūraque bella
et quō quemque modō fugiāsque ferāsque labōrem
expediet, cursūsque dabit venerāta secundōs.
haec sunt quae nostrā liceat tē vōce monērī.
vāde age et ingentem factīs fer ad aethera Trōjam.’
Quae postquam vātēs sīc ōre effātus amīcō est,
dōna dehinc aurō gravia ac sectō elephantō
imperat ad nāvīs ferrī, stīpatque carīnīs
ingēns argentum Dōdōnaeōsque lebētas,
lōrīcam cōnsertam hāmīs aurōque trilīcem,
et cōnum īnsignis galeae cristāsque comantīs,
arma Neoptolemī. sunt et sua dōna parentī.
addit equōs, additque ducēs...
rēmigium supplet, sociōs simul īnstruit armīs.
Intereā classem vēlīs aptāre jubēbat
Anchīsēs, fieret ventō mora nē qua ferentī.
quem Phoebī interpres multō compellat honōre:
‘conjugiō, Anchīsā, Veneris dignāte superbō,
cūra deum, bis Pergameīs ērepte ruīnīs,
ecce tibi Ausoniae tellūs: hanc arripe vēlīs.
et tamen hanc pelagō praeterlābāre necesse est:
Ausoniae pars illa procul quam pandit Apollō.
vāde,’ ait ‘ō fēlīx nātī pietāte. quid ultrā
prōvehor et fandō surgentīs dēmoror Austrōs?’
nec minus Andromachē dīgressū maesta suprēmō
fert pictūrātās aurī subtēmine vestīs
et Phrygiam Ascaniō chlamydem (nec cēdit honōre)
textilibusque onerat dōnīs, ac tālia fātur:
‘accipe et haec, manuum tibi quae monimenta meārum
sint, puer, et longum Andromachae testentur amōrem,
conjugis Hectoreae. cape dōna extrēma tuōrum,
ō mihi sōla meī super Astyanactis imāgō.
sīc oculōs, sīc ille manūs, sīc ōra ferēbat;
et nunc aequālī tēcum pūbēsceret aevō.’
hōs ego dīgrediēns lacrimīs adfābar obortīs:
‘vīvite fēlīcēs, quibus est fortūna perācta
jam sua: nōs alia ex aliīs in fāta vocāmur.
vōbīs parta quiēs: nūllum maris aequor arandum,
arva neque Ausoniae semper cēdentia retrō
quaerenda. effigiem Xanthī Trōjamque vidētis
quam vestrae fēcēre manūs, meliōribus, optō,
auspiciīs, et quae fuerit minus obvia Grāīs.
sī quandō Thybrim vīcīnaque Thybridis arva
intrārō gentīque meae data moenia cernam,
cognātās urbēs ōlim populōsque propinquōs,
Ēpīrō Hesperiam (quibus īdem Dardanus auctor
atque īdem cāsus), ūnam faciēmus utramque
Trōjam animīs: maneat nostrōs ea cūra nepōtēs.’
Prōvehimur pelagō vīcīna Ceraunia juxtā,
unde iter Ītaliam cursusque brevissimus undīs.
sōl ruit intereā et montēs umbrantur opācī;
sternimur optātae gremiō tellūris ad undam
sortītī rēmōs passimque in lītore siccō
corpora cūrāmus, fessōs sopor inrigat artūs.
necdum orbem medium Nox Hōrīs ācta subībat:
haud sēgnis strātō surgit Palinūrus et omnīs
explōrat ventōs atque auribus āera captat;
sīdera cūncta notat tacitō lābentia caelō,
Arctūrum pluviāsque Hyadas geminōsque Triōnēs,
armātumque aurō circumspicit Ōrīōna.
postquam cūncta videt caelō cōnstāre serēnō,
dat clārum ē puppī signum; nōs castra movēmus
temptāmusque viam et vēlōrum pandimus ālās.
Jamque rubēscēbat stēllīs Aurōra fugātīs
cum procul obscūrōs collīs humilemque vidēmus
Ītaliam. Ītaliam prīmus conclāmat Achātēs,
Ītaliam laetō sociī clāmōre salūtant.
tum pater Anchīsēs magnum crātēra corōnā
induit implēvitque merō, dīvōsque vocāvit
stāns celsā in puppī:
‘dī maris et terrae tempestātumque potentēs,
ferte viam ventō facilem et spīrāte secundī.’
crebrēscunt optātae aurae portusque patēscit
jam propior, templumque appāret in arce Minervae;
vēla legunt sociī et prōrās ad lītora torquent.
portus ab eurōō flūctū curvātus in arcum,
objectae salsā spūmant aspergine cautēs,
ipse latet: geminō dēmittunt bracchia mūrō
turrītī scopulī refugitque ab lītore templum.
quattuor hīc, prīmum ōmen, equōs in grāmine vīdī
tondentīs campum lātē, candōre nivālī.
et pater Anchīsēs ‘bellum, ō terra hospita, portās:
bellō armantur equī, bellum haec armenta minantur.
sed tamen īdem ōlim currū succēdere suētī
quadripedēs et frēna jugō concordia ferre:
spēs et pācis’ ait. tum nūmina sāncta precāmur
Palladis armisonae, quae prīma accēpit ovantīs,
et capita ante ārās Phrygiō vēlāmur amictū,
praeceptīsque Helenī, dederat quae maxima, rīte
Jūnōnī Argīvae jussōs adolēmus honōrēs.
Haud mora, continuō perfectīs ōrdine vōtīs
cornua vēlātārum obvertimus antemnārum,
Grājugenumque domōs suspectaque linquimus arva.
hinc sinus Herculeī (sī vēra est fāma) Tarentī
cernitur, attollit sē dīva Lacīnia contrā,
Caulōnisque arcēs et nāvifragum Scylacēum.
tum procul ē flūctū Trīnacria cernitur Aetna,
et gemitum ingentem pelagī pulsātaque saxa
audīmus longē frāctāsque ad lītora vōcēs,
exsultantque vada atque aestū miscentur harēnae.
et pater Anchīsēs ‘nīmīrum hīc illa Charybdis:
hōs Helenus scopulōs, haec saxa horrenda canēbat.
ēripite, ō sociī, pariterque īnsurgite rēmīs.’
haud minus ac jussī faciunt, prīmusque rudentem
contorsit laevās prōram Palinūrus ad undās;
laevam cūncta cohors rēmīs ventīsque petīvit.
tollimur in caelum curvātō gurgite, et īdem
subductā ad Mānīs īmōs dēsēdimus undā.
ter scopulī clāmōrem inter cava saxa dedēre,
ter spūmam ēlīsam et rōrantia vīdimus astra.
intereā fessōs ventus cum sōle relīquit,
ignārīque viae Cyclōpum adlābimur ōrīs.
Portus ab accessū ventōrum immōtus et ingēns
ipse: sed horrificīs juxtā tonat Aetna ruīnīs,
interdumque ātram prōrumpit ad aethera nūbem
turbine fūmantem piceō et candente favīllā,
attollitque globōs flammārum et sīdera lambit;
interdum scopulōs āvulsaque vīscera montis
ērigit ēructāns, liquefactaque saxa sub aurās
cum gemitū glomerat fundōque exaestuat īmō.
fāma est Enceladī sēmustum fulmine corpus
urgērī mōle hāc, ingentemque īnsuper Aetnam
impositam ruptīs flammam exspīrāre camīnīs,
et fessum quotiēns mūtet latus, intremere omnem
murmure Trīnacriam et caelum subtexere fūmō.
noctem illam tēctī silvīs immānia mōnstra
perferimus, nec quae sonitum det causa vidēmus.
nam neque erant astrōrum ignēs nec lūcidus aethrā
sīdereā polus, obscūrō sed nūbila caelō,
et lūnam in nimbō nox intempesta tenēbat.
Postera jamque diēs prīmō surgēbat Eōō
ūmentemque Aurōra polō dīmōverat umbram,
cum subitō ē silvīs maciē cōnfecta suprēmā
ignōtī nova fōrma virī miserandaque cultū
prōcēdit supplexque manūs ad lītora tendit.
respicimus. dīra inluviēs immissaque barba,
cōnsertum tegimen spīnīs: at cētera Graius,
et quondam patriīs ad Trōjam missus in armīs.
isque ubi Dardaniōs habitūs et Trōia vīdit
arma procul, paulum aspectū conterritus haesit
continuitque gradum; mox sēsē ad lītora praeceps
cum flētū precibusque tulit: ‘per sīdera testor,
per superōs atque hoc caelī spīrābile lūmen,
tollite mē, Teucrī. quāscumque abdūcite terrās:
hoc sat erit. scio mē Danaīs ē classibus ūnum
et bellō Īliacōs fateor petiisse penātīs.
prō quō, sī sceleris tanta est injūria nostrī,
spargite mē in flūctūs vastōque immergite pontō;
sī pereō, hominum manibus periisse juvābit.’
dīxerat et genua amplexus genibusque volūtāns
haerēbat. quī sit fārī, quō sanguine crētus,
hortāmur, quae deinde agitet fortūna fatērī.
ipse pater dextram Anchīsēs haud multa morātus
dat juvenī atque animum praesentī pignore firmat.
ille haec dēpositā tandem formīdine fātur:
‘sum patriā ex Ithacā, comes īnfēlīcis Ulixī,
nōmine Achaemenidēs, Trōjam genitōre Adamastō
paupere (mānsissetque utinam fortūna!) profectus.
hīc mē, dum trepidī crūdēlia līmina linquunt,
immemorēs sociī vastō Cyclōpis in antrō
dēseruēre. domus saniē dapibusque cruentīs,
intus opāca, ingēns. ipse arduus, altaque pulsat
sīdera (dī tālem terrīs āvertite pestem!)
nec vīsū facilis nec dictū adfābilis ūllī;
vīsceribus miserōrum et sanguine vēscitur ātrō.
vīdī egomet duo dē numerō cum corpora nostrō
prēnsa manū magnā mediō resupīnus in antrō
frangeret ad saxum, saniēque aspersa natārent
līmina; vīdī ātrō cum membra fluentia tābō
manderet et tepidī tremerent sub dentibus artūs,
haud impūne quidem, nec tālia passus Ulixēs
oblītusve suī est Ithacus discrīmine tantō.
nam simul explētus dapibus vīnōque sepultus
cervīcem īnflexam posuit, jacuitque per antrum
immēnsus saniem ēructāns et frusta cruentō
per somnum commixta merō, nōs magna precātī
nūmina sortītīque vicēs ūnā undique circum
fundimur, et tēlō lūmen terebrāmus acūtō
ingēns quod torvā sōlum sub fronte latēbat,
Argolicī clipeī aut Phoebēae lampadis īnstar,
et tandem laetī sociōrum ulcīscimur umbrās.
sed fugite, ō miserī, fugite atque ab lītore fūnem
rumpite.
nam quālis quantusque cavō Polyphēmus in antrō
lānigerās claudit pecudēs atque ūbera pressat,
centum aliī curva haec habitant ad lītora vulgō
īnfandī Cyclōpes et altīs montibus errant.
tertia jam lūnae sē cornua lūmine complent
cum vītam in silvīs inter dēserta ferārum
lustra domōsque trahō vastōsque ab rūpe Cyclōpas
prōspiciō sonitumque pedum vōcemque tremēscō.
vīctum īnfēlīcem, bācās lapidōsaque corna,
dant rāmī, et vulsīs pāscunt rādīcibus herbae.
omnia conlūstrāns hanc prīmum ad lītora classem
cōnspexī venientem. huic mē, quaecumque fuisset,
addīxī: satis est gentem effūgisse nefandam.
vōs animam hanc potius quōcumque absūmite lētō.’
Vix ea fātus erat summō cum monte vidēmus
ipsum inter pecudēs vastā sē mōle moventem
pāstōrem Polyphēmum et lītora nōta petentem,
mōnstrum horrendum, īnfōrme, ingēns, cui lūmen adēmptum.
trunca manum pīnus regit et vestīgia firmat;
lānigerae comitantur ovēs; ea sōla voluptās
sōlāmenque malī.
postquam altōs tetigit flūctūs et ad aequora vēnit,
lūminis effossī fluidum lavit inde cruōrem
dentibus īnfrendēns gemitū, graditurque per aequor
jam medium, necdum flūctus latera ardua tīnxit.
nōs procul inde fugam trepidī celerāre receptō
supplice sīc meritō tacitīque incīdere fūnem,
vertimus et prōnī certantibus aequora rēmīs.
sēnsit, et ad sonitum vōcis vestīgia torsit.
vērum ubi nūlla datur dextrā adfectāre potestās
nec potis Īoniōs flūctūs aequāre sequendō,
clāmōrem immēnsum tollit, quō pontus et omnēs
intremuēre undae, penitusque exterrita tellūs
Ītaliae curvīsque immūgiit Aetna cavernīs.
at genus ē silvīs Cyclōpum et montibus altīs
excītum ruit ad portūs et lītora complent.
cernimus astantīs nēquīquam lūmine torvō
Aetnaeōs frātrēs caelō capita alta ferentīs,
concilium horrendum: quālēs cum vertice celsō
āeriae quercūs aut cōniferae cyparissī
cōnstiterunt, silva alta Jovis lūcusve Diānae.
praecipitīs metus ācer agit quōcumque rudentīs
excutere et ventīs intendere vēla secundīs.
contrā jussa monent Helenī, Scyllamque Charybdinque
inter utramque viam lētī discrīmine parvō,
nī teneam cursūs: certum est dare lintea retrō.
ecce autem Boreās angustā ab sēde Pelōrī
missus adest: vīvō praetervehor ōstia saxō
Pantagiae Megarōsque sinūs Thapsumque jacentem.
tālia mōnstrābat relegēns errāta retrōrsus
lītora Achaemenidēs, comes īnfēlīcis Ulixī.
Sīcaniō praetenta sinū jacet īnsula contrā
Plēmyrium undōsum; nōmen dīxēre priōrēs
Ortygiam. Alphēum fāma est hūc Ēlidis amnem
occultās ēgisse viās subter mare, quī nunc
ōre, Arethūsa, tuō Siculīs cōnfunditur undīs.
jussī nūmina magna locī venerāmur, et inde
exsuperō praepingue solum stāgnantis Helōrī.
hinc altās cautēs prōjectaque saxa Pachȳnī
rādimus, et fātīs numquam concessa movērī
appāret Camerīna procul campīque Gelōī,
immānisque Gela fluviī cognōmine dicta.
arduus inde Acragās ostentat maxima longē
moenia, magnanimum quondam generātor equōrum;
tēque datīs linquō ventīs, palmōsa Selīnūs,
et vada dūra legō saxīs Lilybēia caecīs.
hinc Drepanī mē portus et inlaetābilis ōra
accipit. hīc pelagī tot tempestātibus āctus
heu, genitōrem, omnis cūrae cāsūsque levāmen,
āmittō Anchīsēn. hīc mē, pater optime, fessum
dēseris, heu, tantīs nēquīquam ērepte perīclīs!
nec vātēs Helenus, cum multa horrenda monēret,
hōs mihi praedīxit lūctūs, nōn dīra Celaenō.
hic labor extrēmus, longārum haec mēta viārum,
hinc mē dīgressum vestrīs deus appulit ōrīs.
Sīc pater Aenēās intentīs omnibus ūnus
fāta renārrābat dīvum cursūsque docēbat.
conticuit tandem factōque hīc fīne quiēvit.