Arma virumque canō, Trōjae quī prīmus ab ōrīs
Ītaliam, fātō profugus, Lāvīniaque vēnit
lītora, multum ille et terrīs jactātus et altō
vī superum saevae memorem Jūnōnis ob īram;
multa quoque et bellō passus, dum conderet urbem,
īnferretque deōs Latiō, genus unde Latīnum,
Albānīque patrēs, atque altae moenia Rōmae.
Mūsa, mihī causās memorā, quō nūmine laesō,
quidve dolēns, rēgīna deum tot volvere cāsūs
īnsignem pietāte virum, tot adīre labōrēs
impulerit. Tantaene animīs caelestibus īrae?
Urbs antīqua fuit, Tyriī tenuēre colōnī,
Karthāgō, Ītaliam contrā Tiberīnaque longē
ōstia, dīves opum studiīsque asperrima bellī;
quam Jūnō fertur terrīs magis omnibus ūnam
posthabitā coluisse Samō; hīc illius arma,
hīc currus fuit; hoc rēgnum dea gentibus esse,
sī quā fāta sinant, jam tum tenditque fovetque.
Prōgeniem sed enim Trōjānō ā sanguine dūcī
audierat, Tyriās ōlim quae verteret arcēs;
hinc populum lātē rēgem bellōque superbum
ventūrum excidiō Libyae: sīc volvere Parcās.
Id metuēns, veterisque memor Sāturnia bellī,
prīma quod ad Trōjam prō cārīs gesserat Argīs
necdum etiam causae īrārum saevīque dolōrēs
exciderant animō: manet altā mente repostum
jūdicium Paridis sprētaeque injūria fōrmae,
et genus invīsum, et raptī Ganymēdis honōrēs.
Hīs accēnsa super, jactātōs aequore tōtō
Trōas, rēliquiās Danaum atque immītis Achillī,
arcēbat longē Latiō, multōsque per annōs
errābant, āctī fātīs, maria omnia circum.
Tantae mōlis erat Rōmānam condere gentem!
Vix ē cōnspectū Siculae tellūris in altum
vēla dabant laetī, et spūmās salis aere ruēbant,
cum Jūnō, aeternum servāns sub pectore vulnus,
haec sēcum: ‘Mēne inceptō dēsistere victam,
nec posse Ītaliā Teucrōrum āvertere rēgem?
Quippe vetor fātīs. Pallasne exūrere classem
Argīvum atque ipsōs potuit submergere pontō,
ūnius ob noxam et furiās Aiācis Oīleī?
Ipsa, Jovis rapidum jaculāta ē nūbibus ignem,
disjēcitque ratēs ēvertitque aequora ventīs,
illum exspīrantem trānsfīxō pectore flammās
turbine corripuit scopulōque īnfīxit acūtō.
Ast ego, quae dīvum incēdō rēgīna, Jovisque
et soror et conjūnx, ūnā cum gente tot annōs
bella gerō! Et quisquam nūmen Jūnōnis adōrat
praetereā, aut supplex ārīs impōnet honōrem?’
Tālia flammātō sēcum dea corde volūtāns
nimbōrum in patriam, loca fēta furentibus austrīs,
Aeoliam venit. Hīc vastō rēx Aeolus antrō
luctantīs ventōs tempestātēsque sonōrās
imperiō premit ac vinclīs et carcere frēnat.
Illī indignantēs magnō cum murmure montis
circum claustra fremunt; celsā sedet Aeolus arce
scēptra tenēns, mollitque animōs et temperat īrās.
Nī faciat, maria ac terrās caelumque profundum
quippe ferant rapidī sēcum verrantque per aurās.
Sed pater omnipotēns spēluncīs abdidit ātrīs,
hoc metuēns, mōlemque et montīs īnsuper altōs
imposuit, rēgemque dedit, quī foedere certō
et premere et laxās scīret dare jussus habēnās.
Ad quem tum Jūnō supplex hīs vōcibus ūsa est:
‘Aeole, namque tibī dīvum pater atque hominum rēx
et mulcēre dedit flūctūs et tollere ventō,
gēns inimīca mihī Tyrrhēnum nāvigat aequor,
Īlium in Ītaliam portāns victōsque Penātīs:
incute vim ventīs submersāsque obrue puppīs,
aut age dīversōs et disice corpora pontō.
Sunt mihi bis septem praestantī corpore nymphae,
quārum quae fōrmā pulcherrima Dēiopēa,
cōnubiō jungam stabilī propriamque dicābō,
omnīs ut tēcum meritīs prō tālibus annōs
exigat, et pulchrā faciat tē prōle parentem.’
Aeolus haec contrā: ‘Tuus, Ō rēgīna, quid optēs
explōrāre labor; mihi jussa capessere fās est.
Tū mihi, quodcumque hoc rēgnī, tū scēptra Jovemque
conciliās, tū dās epulīs accumbere dīvum,
nimbōrumque facis tempestātumque potentem.’
Haec ubi dicta, cavum conversā cuspide montem
impulit in latus: ac ventī, velut agmine factō,
quā data porta, ruunt et terrās turbine perflant.
Incubuēre marī, tōtumque ā sēdibus īmīs
ūnā Eurusque Notusque ruunt crēberque procellīs
Āfricus, et vastōs volvunt ad lītora flūctūs.
Īnsequitur clāmorque virum strīdorque rudentum.
Ēripiunt subitō nūbēs caelumque diemque
Teucrōrum ex oculīs; pontō nox incubat ātra.
Intonuēre polī, et crēbrīs micat ignibus aethēr,
praesentemque virīs intentant omnia mortem.
Extemplō Aenēae solvuntur frīgore membra:
ingemit, et duplicīs tendēns ad sīdera palmās
tālia vōce refert: ‘Ō terque quaterque beātī,
quīs ante ōra patrum Trōjae sub moenibus altīs
contigit oppetere! Ō Danaum fortissime gentis
Tȳdīdē! Mēne Īliacīs occumbere campīs
nōn potuisse, tuāque animam hanc effundere dextrā,
saevus ubi Aeacidae tēlō jacet Hector, ubi ingēns
Sarpēdōn, ubi tot Simois correpta sub undīs
scūta virum galeāsque et fortia corpora volvit?’
Tālia jactantī strīdēns Aquilōne procella
vēlum adversa ferit, flūctūsque ad sīdera tollit.
Franguntur rēmī; tum prōra āvertit, et undīs
dat latus; īnsequitur cumulō praeruptus aquae mōns.
Hī summō in flūctū pendent; hīs unda dehīscēns
terram inter flūctūs aperit; furit aestus harēnīs.
Trīs Notus abreptās in saxa latentia torquet
saxa vocant Italī mediīs quae in flūctibus ārās
dorsum immāne marī summō; trīs Eurus ab altō
in brevia et Syrtīs urget, miserābile vīsū,
inlīditque vadīs atque aggere cingit harēnae.
Ūnam, quae Lyciōs fīdumque vehēbat Orontēn,
ipsius ante oculōs ingēns ā vertice pontus
in puppim ferit: excutitur prōnusque magister
volvitur in caput; ast illam ter flūctus ibīdem
torquet agēns circum, et rapidus vorat aequore vortex.
Appārent rārī nantēs in gurgite vastō,
arma virum, tabulaeque, et Trōia gāza per undās.
Jam validam Īlioneī nāvem, jam fortis Achātae,
et quā vectus Abās, et quā grandaevus Alētēs,
vīcit hiems; laxīs laterum compāgibus omnēs
accipiunt inimīcum imbrem, rīmīsque fatīscunt.
Intereā magnō miscērī murmure pontum,
ēmissamque hiemem sēnsit Neptūnus, et īmīs
stāgna refūsa vadīs, graviter commōtus; et altō
prōspiciēns, summā placidum caput extulit undā.
Disjectam Aenēae tōtō videt aequore classem,
flūctibus oppressōs Trōas caelīque ruīnā,
nec latuēre dolī frātrem Jūnōnis et īrae.
Eurum ad sē Zephyrumque vocat, dehinc tālia fātur:
‘Tantane vōs generis tenuit fīdūcia vestrī?
Jam caelum terramque meō sine nūmine, ventī,
miscēre, et tantās audētis tollere mōlēs?
Quōs ego sed mōtōs praestat compōnere flūctūs.
Post mihi nōn similī poenā commissa luētis.
Mātūrāte fugam, rēgīque haec dīcite vestrō:
nōn illī imperium pelagī saevumque tridentem,
sed mihi sorte datum. Tenet ille immānia saxa,
vestrās, Eure, domōs; illā sē jactet in aulā
Aeolus, et clausō ventōrum carcere rēgnet.’
Sīc ait, et dictō citius tumida aequora plācat,
collēctāsque fugat nūbēs, sōlemque redūcit.
Cȳmothoē simul et Trītōn adnīxus acūtō
dētrūdunt nāvīs scopulō; levat ipse tridentī;
et vastās aperit Syrtīs, et temperat aequor,
atque rotīs summās levibus perlābitur undās.
Ac velutī magnō in populō cum saepe coorta est
sēditiō, saevitque animīs ignōbile vulgus,
jamque facēs et saxa volant, furor arma ministrat;
tum, pietāte gravem ac meritīs sī forte virum quem
cōnspexēre, silent, arrēctīsque auribus adstant;
ille regit dictīs animōs, et pectora mulcet,
sīc cūnctus pelagī cecidit fragor, aequora postquam
prōspiciēns genitor caelōque invectus apertō
flectit equōs, currūque volāns dat lōra secundō.
Dēfessī Aeneadae, quae proxima lītora, cursū
contendunt petere, et Libyae vertuntur ad ōrās.
Est in sēcessū longō locus: īnsula portum
efficit objectū laterum, quibus omnis ab altō
frangitur inque sinūs scindit sēsē unda reductōs.
Hinc atque hinc vastae rūpēs geminīque minantur
in caelum scopulī, quōrum sub vertice lātē
aequora tūta silent; tum silvīs scaena coruscīs
dēsuper horrentīque ātrum nemus imminet umbrā.
Fronte sub adversā scopulīs pendentibus antrum,
intus aquae dulcēs vīvōque sedīlia saxō,
nymphārum domus: hīc fessās nōn vincula nāvīs
ūlla tenent, uncō nōn alligat ancora morsū.
Hūc septem Aenēās collēctīs nāvibus omnī
ex numerō subit; ac magnō tellūris amōre
ēgressī optātā potiuntur Trōes harēnā,
et sale tābentīs artūs in lītore pōnunt.
Ac prīmum silicī scintillam excūdit Achātēs,
succēpitque ignem foliīs, atque ārida circum
nūtrīmenta dedit, rapuitque in fōmite flammam.
Tum Cererem corruptam undīs Cereāliaque arma
expediunt fessī rērum, frūgēsque receptās
et torrēre parant flammīs et frangere saxō.
Aenēās scopulum intereā cōnscendit, et omnem
prōspectum lātē pelagō petit, Anthea sī quem
jactātum ventō videat Phrygiāsque birēmīs,
aut Capyn, aut celsīs in puppibus arma Caīcī.
Nāvem in cōnspectū nūllam, trīs lītore cervōs
prōspicit errantīs; hōs tōta armenta sequuntur
ā tergō, et longum per vallīs pāscitur agmen.
Cōnstitit hīc, arcumque manū celerīsque sagittās
corripuit, fīdus quae tēla gerēbat Achātēs;
ductōrēsque ipsōs prīmum, capita alta ferentīs
cornibus arboreīs, sternit, tum vulgus, et omnem
miscet agēns tēlīs nemora inter frondea turbam;
nec prius absistit, quam septem ingentia victor
corpora fundat humī, et numerum cum nāvibus aequet.
Hinc portum petit, et sociōs partītur in omnīs.
Vīna bonus quae deinde cadīs onerārat Acestēs
lītore Trīnacriō dederatque abeuntibus hērōs,
dīvidit, et dictīs maerentia pectora mulcet:
‘Ō sociī neque enim ignārī sumus ante malōrum
Ō passī graviōra, dabit deus hīs quoque fīnem.
Vōs et Scyllaeam rabiem penitusque sonantīs
accēstis scopulōs, vōs et Cyclōpia saxa
expertī: revocāte animōs, maestumque timōrem
mittite: forsan et haec ōlim meminisse juvābit.
Per variōs cāsūs, per tot discrīmina rērum
tendimus in Latium; sēdēs ubi fāta quiētās
ostendunt; illīc fās rēgna resurgere Trōjae.
Dūrāte, et vōsmet rēbus servāte secundīs.’
Tālia vōce refert, cūrīsque ingentibus aeger
spem vultū simulat, premit altum corde dolōrem.
Illī sē praedae accingunt, dapibusque futūrīs;
tergora dēripiunt costīs et vīscera nūdant;
pars in frusta secant veribusque trementia fīgunt;
lītore aēna locant aliī, flammāsque ministrant.
Tum vīctū revocant vīrīs, fūsīque per herbam
implentur veteris Bacchī pinguisque ferīnae.
Postquam exēmpta famēs epulīs mēnsaeque remōtae,
āmissōs longō sociōs sermōne requīrunt,
spemque metumque inter dubiī, seu vīvere crēdant,
sīve extrēma patī nec jam exaudīre vocātōs.
Praecipuē pius Aenēās nunc ācris Orontī,
nunc Amycī cāsum gemit et crūdēlia sēcum
fāta Lycī, fortemque Gyān, fortemque Cloanthum.
Et jam fīnis erat, cum Juppiter aethere summō
dēspiciēns mare vēlivolum terrāsque jacentīs
lītoraque et lātōs populōs, sīc vertice caelī
cōnstitit, et Libyae dēfīxit lūmina rēgnīs.
Atque illum tālīs jactantem pectore cūrās
trīstior et lacrimīs oculōs suffūsa nitentīs
adloquitur Venus: ‘Ō quī rēs hominumque deumque
aeternīs regis imperiīs, et fulmine terrēs,
quid meus Aenēās in tē committere tantum,
quid Trōes potuēre, quibus, tot fūnera passīs,
cūnctus ob Ītaliam terrārum clauditur orbis?
Certē hinc Rōmānōs ōlim, volventibus annīs,
hinc fore ductōrēs, revocātō ā sanguine Teucrī,
quī mare, quī terrās omnīs diciōne tenērent,
pollicitus, quae tē, genitor, sententia vertit?
Hōc equidem occāsum Trōjae trīstīsque ruīnās
sōlābar, fātīs contrāria fāta rependēns;
nunc eadem fortūna virōs tot cāsibus āctōs
īnsequitur. Quem dās fīnem, rēx magne, labōrum?
Antēnor potuit, mediīs ēlāpsus Achīvīs,
Illyricōs penetrāre sinūs, atque intima tūtus
rēgna Liburnōrum, et fontem superāre Timāvī,
unde per ōra novem vastō cum murmure montis
it mare prōruptum et pelagō premit arva sonantī.
Hīc tamen ille urbem Patavī sēdēsque locāvit
Teucrōrum, et gentī nōmen dedit, armaque fīxit
Trōia; nunc placidā compostus pāce quiēscit:
nōs, tua prōgeniēs, caelī quibus adnuis arcem,
nāvibus (īnfandum!) āmissīs, ūnīus ob īram
prōdimur atque Italīs longē disjungimur ōrīs.
Hic pietātis honōs? Sīc nōs in scēptra repōnis?’
Ollī subrīdēns hominum sator atque deōrum,
vultū, quō caelum tempestātēsque serēnat,
ōscula lībāvit nātae, dehinc tālia fātur:
‘Parce metū, Cytherēa: manent immōta tuōrum
fāta tibī; cernēs urbem et prōmissa Lavīnī
moenia, sublīmemque ferēs ad sīdera caelī
magnanimum Aenēān; neque mē sententia vertit.
Hic tibi (fābor enim, quandō haec tē cūra remordet,
longius et volvēns fātōrum arcāna movēbō)
bellum ingēns geret Ītaliā, populōsque ferōcīs
contundet, mōrēsque virīs et moenia pōnet,
tertia dum Latiō rēgnantem vīderit aestās,
ternaque trānsierint Rutulīs hīberna subāctīs.
At puer Ascanius, cui nunc cognōmen Iūlō
additur, Īlus erat, dum rēs stetit Īlia rēgnō,
trīgintā magnōs volvendīs mēnsibus orbīs
imperiō explēbit, rēgnumque ab sēde Lavīnī
trānsferet, et longam multā vī mūniet Albam.
Hīc jam ter centum tōtōs rēgnābitur annōs
gente sub Hectoreā, dōnec rēgīna sacerdōs,
Mārte gravis, geminam partū dabit Īlia prōlem.
Inde lupae fulvō nūtrīcis tegmine laetus
Rōmulus excipiet gentem, et Māvortia condet
moenia, Rōmānōsque suō dē nōmine dīcet.
Hīs ego nec mētās rērum nec tempora pōnō;
imperium sine fīne dedī. Quīn aspera Jūnō,
quae mare nunc terrāsque metū caelumque fatīgat,
cōnsilia in melius referet, mēcumque fovēbit
Rōmānōs rērum dominōs gentemque togātam:
sīc placitum. Veniet lustrīs lābentibus aetās,
cum domus Assaracī Pthīam clārāsque Mycēnās
servitiō premet, ac victīs dominābitur Argīs.
Nāscētur pulchrā Trōjānus orīgine Caesar,
imperium ōceanō, fāmam quī terminet astrīs,
Jūlius, ā magnō dēmissum nōmen Iūlō.
Hunc tū ōlim caelō, spoliīs Orientis onustum,
accipiēs sēcūra; vocābitur hic quoque vōtīs.
Aspera tum positīs mītēscent saecula bellīs;
cāna Fidēs, et Vesta, Remō cum frātre Quirīnus,
jūra dabunt; dīrae ferrō et compāgibus artīs
claudentur Bellī portae; Furor impius intus,
saeva sedēns super arma, et centum vīnctus aēnīs
post tergum nōdīs, fremet horridus ōre cruentō.’
Haec ait, et Maiā genitum dēmittit ab altō,
ut terrae, utque novae pateant Karthāginis arcēs
hospitiō Teucrīs, nē fātī nescia Dīdō
fīnibus arcēret: volat ille per āera magnum
rēmigiō ālārum, ac Libyae citus adstitit ōrīs.
Et jam jussa facit, pōnuntque ferōcia Poenī
corda volente deō; in prīmīs rēgīna quiētum
accipit in Teucrōs animum mentemque benignam.
At pius Aenēās, per noctem plūrima volvēns,
ut prīmum lūx alma data est, exīre locōsque
explōrāre novōs, quās ventō accesserit ōrās,
quī teneant, nam inculta videt, hominēsne feraene,
quaerere cōnstituit, sociīsque exācta referre.
Classem in convexō nemorum sub rūpe cavātā
arboribus clausam circum atque horrentibus umbrīs
occulit; ipse ūnō graditur comitātus Achātē,
bīna manū lātō crispāns hastīlia ferrō.
cui māter mediā sēsē tulit obvia silvā,
virginis ōs habitumque gerēns, et virginis arma
Spartānae, vel quālis equōs Thrēissa fatīgat
Harpalycē, volucremque fugā praevertitur Hebrum.
Namque umerīs dē mōre habilem suspenderat arcum
vēnātrīx, dederatque comam diffundere ventīs,
nūda genū, nōdōque sinūs collēcta fluentīs.
Ac prior, ‘Heus’ inquit ‘juvenēs, mōnstrāte meārum
vīdistis sī quam hīc errantem forte sorōrum,
succīnctam pharetrā et maculōsae tegmine lyncis,
aut spūmantis aprī cursum clāmōre prementem.’
Sīc Venus; et Veneris contrā sīc fīlius orsus:
‘Nūlla tuārum audīta mihī neque vīsa sorōrum
Ō quam tē memorem, virgō? Namque haud tibi vultus
mortālis, nec vōx hominem sonat: Ō, dea certē
an Phoebī soror? an nymphārum sanguinis ūna?
sīs fēlīx, nostrumque levēs, quaecumque, labōrem,
et, quō sub caelō tandem, quibus orbis in ōrīs
jactēmur, doceās. Ignārī hominumque locōrumque
errāmus, ventō hūc vastīs et flūctibus āctī:
multa tibi ante ārās nostrā cadet hostia dextrā.’
Tum Venus: ‘Haud equidem tālī mē dignor honōre;
virginibus Tyriīs mōs est gestāre pharetram,
purpureōque altē sūrās vincīre coturnō.
Pūnica rēgna vidēs, Tyriōs et Agēnoris urbem;
sed fīnēs Libycī, genus intractābile bellō.
Imperium Dīdō Tyriā regit urbe profecta,
germānum fugiēns. Longa est injūria, longae
ambāgēs; sed summa sequar fastīgia rērum.
huic conjūnx Sȳchaeus erat, dītissimus agrī
Phoenīcum, et magnō miserae dīlēctus amōre,
cui pater intāctam dederat, prīmīsque jugārat
ōminibus. Sed rēgna Tyrī germānus habēbat
Pygmaliōn, scelere ante aliōs immānior omnīs.
Quōs inter medius vēnit furor. Ille Sychaeum
impius ante ārās, atque aurī caecus amōre,
clam ferrō incautum superat, sēcūrus amōrum
germānae; factumque diū cēlāvit, et aegram,
multa malus simulāns, vānā spē lūsit amantem.
Ipsa sed in somnīs inhumātī vēnit imāgō
conjugis, ōra modīs attollēns pallida mīrīs,
crūdēlīs ārās trājectaque pectora ferrō
nūdāvit, caecumque domūs scelus omne retēxit.
Tum celerāre fugam patriāque excēdere suādet,
auxiliumque viae veterēs tellūre reclūdit
thēsaurōs, ignōtum argentī pondus et aurī.
Hīs commōta fugam Dīdō sociōsque parābat:
conveniunt, quibus aut odium crūdēle tyrannī
aut metus ācer erat; nāvīs, quae forte parātae,
corripiunt, onerantque aurō: portantur avārī
Pygmaliōnis opēs pelagō; dux fēmina factī.
Dēvēnēre locōs, ubi nunc ingentia cernēs
moenia surgentemque novae Karthāginis arcem,
mercātīque solum, factī dē nōmine Byrsam,
taurīnō quantum possent circumdare tergō.
Sed vōs quī tandem, quibus aut vēnistis ab ōrīs,
quōve tenētis iter?’ Quaerentī tālibus ille
suspīrāns, īmōque trahēns ā pectore vōcem:
‘Ō dea, sī prīmā repetēns ab orīgine pergam,
et vacet annālīs nostrōrum audīre labōrum,
ante diem clausō compōnet Vesper Olympō.
Nōs Trōjā antīquā, sī vestrās forte per aurīs
Trōjae nōmen iit, dīversa per aequora vectōs
forte suā Libycīs tempestās appulit ōrīs.
Sum pius Aenēās, raptōs quī ex hoste Penātīs
classe vehō mēcum, fāmā super aethera nōtus.
Ītaliam quaerō patriam et genus ab Jove summō.
Bis dēnīs Phrygium cōnscendī nāvibus aequor,
mātre deā mōnstrante viam, data fāta secūtus;
vix septem convulsae undīs Eurōque supersunt.
Ipse ignōtus, egēns, Libyae dēserta peragrō,
Eurōpā atque Asiā pulsus.’ Nec plūra querentem
passa Venus mediō sīc interfāta dolōre est:
‘Quisquis es, haud, crēdō, invīsus caelestibus aurās
vītālīs carpis, Tyriam quī advēneris urbem.
Perge modo, atque hinc tē rēgīnae ad līmina perfer,
Namque tibī reducēs sociōs classemque relātam
nūntiō, et in tūtum versīs aquilōnibus āctam,
nī frūstrā augurium vānī docuēre parentēs.
Aspice bis sēnōs laetantīs agmine cycnōs,
aetheriā quōs lāpsa plagā Jovis āles apertō
turbābat caelō; nunc terrās ōrdine longō
aut capere, aut captās jam dēspectāre videntur:
ut reducēs illī lūdunt strīdentibus ālīs,
et coetū cīnxēre polum, cantūsque dedēre,
haud aliter puppēsque tuae pūbēsque tuōrum
aut portum tenet aut plēnō subit ōstia vēlō.
Perge modo, et, quā tē dūcit via, dērige gressum.’
Dīxit, et āvertēns roseā cervīce refulsit,
ambrosiaeque comae dīvīnum vertice odōrem
spīrāvēre, pedēs vestis dēflūxit ad īmōs,
et vēra incessū patuit dea. Ille ubi mātrem
agnōvit, tālī fugientem est vōce secūtus:
‘Quid nātum totiēns, crūdēlis tū quoque, falsīs
lūdis imāginibus? Cūr dextrae jungere dextram
nōn datur, ac vērās audīre et reddere vōcēs?’
Tālibus incūsat, gressumque ad moenia tendit:
at Venus obscūrō gradientīs āere saepsit,
et multō nebulae circum dea fūdit amictū,
cernere nē quis eōs, neu quis contingere posset,
mōlīrīve moram, aut veniendī poscere causās.
Ipsa Paphum sublīmis abit, sēdēsque revīsit
laeta suās, ubi templum illī, centumque Sabaeō
tūre calent ārae, sertīsque recentibus hālant.
Corripuēre viam intereā, quā sēmita mōnstrat.
Jamque ascendēbant collem, quī plūrimus urbī
imminet, adversāsque aspectat dēsuper arcēs.
Mīrātur mōlem Aenēās, māgālia quondam,
mīrātur portās strepitumque et strāta viārum.
Īnstant ārdentēs Tyriī pars dūcere mūrōs,
mōlīrīque arcem et manibus subvolvere saxa,
pars optāre locum tēctō et conclūdere sulcō.
[Jūra magistrātūsque legunt sānctumque senātum;]
hīc portūs aliī effodiunt; hīc alta theātrīs
fundāmenta locant aliī, immānīsque columnās
rūpibus excīdunt, scaenīs decora alta futūrīs.
Quālis apēs aestāte novā per flōrea rūra
exercet sub sōle labor, cum gentis adultōs
ēdūcunt fētūs, aut cum līquentia mella
stīpant et dulcī distendunt nectare cellās,
aut onera accipiunt venientum, aut agmine factō
ignāvum fūcōs pecus ā praesēpibus arcent:
fervet opus, redolentque thymō frāgrantia mella.
‘Ō fortūnātī, quōrum jam moenia surgunt!’
Aenēās ait, et fastīgia suspicit urbis.
Īnfert sē saeptus nebulā, mīrābile dictū,
per mediōs, miscetque virīs, neque cernitur ūllī.
Lūcus in urbe fuit mediā, laetissimus umbrae,
quō prīmum jactātī undīs et turbine Poenī
effōdēre locō signum, quod rēgia Jūnō
mōnstrārat, caput ācris equī; sīc nam fore bellō
ēgregiam et facilem vīctū per saecula gentem.
Hīc templum Jūnōnī ingēns Sīdōnia Dīdō
condēbat, dōnīs opulentum et nūmine dīvae,
aerea cui gradibus surgēbant līmina, nexaeque
aere trabēs, foribus cardō strīdēbat aēnīs.
Hōc prīmum in lūcō nova rēs oblāta timōrem
lēniit, hīc prīmum Aenēās spērāre salūtem
ausus, et adflīctīs melius cōnfīdere rēbus.
Namque sub ingentī lūstrat dum singula templō,
rēgīnam opperiēns, dum, quae fortūna sit urbī,
artificumque manūs inter sē operumque labōrem
mīrātur, videt Īliacās ex ōrdine pugnās,
bellaque jam fāmā tōtum vulgāta per orbem,
Atrīdās, Priamumque, et saevum ambōbus Achillem.
Cōnstitit, et lacrimāns, ‘Quis jam locus’ inquit ‘Achātē,
quae regiō in terrīs nostrī nōn plēna labōris?
Ēn Priamus! Sunt hīc etiam sua praemia laudī;
sunt lacrimae rērum et mentem mortālia tangunt.
Solve metūs; feret haec aliquam tibi fāma salūtem.’
Sīc ait, atque animum pictūrā pāscit inānī,
multa gemēns, largōque ūmectat flūmine vultum.
Namque vidēbat, utī bellantēs Pergama circum
hāc fugerent Graī, premeret Trōjāna juventūs,
hāc Phryges, īnstāret currū cristātus Achillēs.
Nec procul hinc Rhēsī niveīs tentōria vēlīs
agnōscit lacrimāns, prīmō quae prōdita somnō
Tȳdīdēs multā vastābat caede cruentus,
ārdentīsque āvertit equōs in castra, prius quam
pābula gustāssent Trōjae Xanthumque bibissent.
Parte aliā fugiēns āmissīs Trōilus armīs,
īnfēlīx puer atque impār congressus Achillī,
fertur equīs, currūque haeret resupīnus inānī,
lōra tenēns tamen; huic cervīxque comaeque trahuntur
per terram, et versā pulvis inscrībitur hastā.
Intereā ad templum nōn aequae Palladis ībant
crīnibus Īliades passīs peplumque ferēbant,
suppliciter trīstēs et tūnsae pectora palmīs;
dīva solō fīxōs oculōs āversa tenēbat.
Ter circum Īliacōs raptāverat Hectora mūrōs,
exanimumque aurō corpus vēndēbat Achillēs.
Tum vērō ingentem gemitum dat pectore ab īmō,
ut spolia, ut currūs, utque ipsum corpus amīcī,
tendentemque manūs Priamum cōnspexit inermīs.
Sē quoque prīncipibus permixtum agnōvit Achīvīs,
Ēōāsque aciēs et nigrī Memnonis arma.
Dūcit Amāzonidum lūnātīs agmina peltīs
Penthesilēa furēns, mediīsque in mīlibus ārdet,
aurea subnectēns exsertae cingula mammae,
bellātrīx, audetque virīs concurrere virgō.
Haec dum Dardaniō Aenēae mīranda videntur,
dum stupet, obtūtūque haeret dēfīxus in ūnō,
rēgīna ad templum, fōrmā pulcherrima Dīdō,
incessit magnā juvenum stīpante catervā.
Quālis in Eurōtae rīpīs aut per juga Cynthī
exercet Dīāna chorōs, quam mīlle secūtae
hinc atque hinc glomerantur orēades; illa pharētram
fert umerō, gradiēnsque deās superēminet omnīs:
Lātōnae tacitum pertemptant gaudia pectus:
tālis erat Dīdō, tālem sē laeta ferēbat
per mediōs, īnstāns operī rēgnīsque futūrīs.
Tum foribus dīvae, mediā testūdine templī,
saepta armīs, soliōque altē subnīxa resēdit.
Jūra dabat lēgēsque virīs, operumque labōrem
partibus aequābat jūstīs, aut sorte trahēbat:
cum subitō Aenēās concursū accēdere magnō
Anthea Sergestumque videt fortemque Cloanthum,
Teucrōrumque aliōs, āter quōs aequore turbō
dispulerat penitusque aliās āvēxerat ōrās.
Obstipuit simul ipse, simul percussus Achātēs
laetitiāque metūque; avidī conjungere dextrās
ārdēbant; sed rēs animōs incognita turbat.
Dissimulant, et nūbe cavā speculantur amictī,
quae fortūna virīs, classem quō lītore linquant,
quid veniant; cūnctīs nam lēctī nāvibus ībant,
ōrantēs veniam, et templum clāmōre petēbant.
Postquam intrōgressī et cōram data cōpia fandī,
maximus Īlioneus placidō sīc pectore coepit:
‘Ō Rēgīna, novam cui condere Juppiter urbem
jūstitiāque dedit gentīs frēnāre superbās,
Trōes tē miserī, ventīs maria omnia vectī,
ōrāmus, prohibē īnfandōs ā nāvibus ignīs,
parce piō generī, et propius rēs aspice nostrās.
Nōn nōs aut ferrō Libycōs populāre Penātīs
vēnimus, aut raptās ad lītora vertere praedās;
nōn ea vīs animō, nec tanta superbia victīs.
Est locus, Hesperiam Grāī cognōmine dīcunt,
terra antīqua, potēns armīs atque ūbere glaebae;
Oenōtrī coluēre virī; nunc fāma minōrēs
Ītaliam dīxisse ducis dē nōmine gentem.
Hīc cursus fuit:
cum subitō adsurgēns flūctū nimbōsus Orīōn
in vada caeca tulit, penitusque procācibus austrīs
perque undās, superante salō, perque invia saxa
dispulit; hūc paucī vestrīs adnāvimus ōrīs.
Quod genus hoc hominum? Quaeve hunc tam barbara mōrem
permittit patria? Hospitiō prohibēmur harēnae;
bella cient, prīmāque vetant cōnsistere terrā.
Sī genus hūmānum et mortālia temnitis arma
at spērāte deōs memorēs fandī atque nefandī.
Rēx erat Aenēās nōbīs, quō jūstior alter,
nec pietāte fuit, nec bellō major et armīs.
Quem sī fāta virum servant, sī vēscitur aurā
aetheriā, neque adhūc crūdēlibus occubat umbrīs,
nōn metus; officiō nec tē certāsse priōrem
paeniteat. Sunt et Siculīs regiōnibus urbēs
armaque, Trōjānōque ā sanguine clārus Acestēs.
Quassātam ventīs liceat subdūcere classem,
et silvīs aptāre trabēs et stringere rēmōs:
sī datur Ītaliam, sociīs et rēge receptō,
tendere, ut Ītaliam laetī Latiumque petāmus;
sīn absūmpta salūs, et tē, pater optime Teucrum,
pontus habet Libyae, nec spēs jam restat Iūlī,
at freta Sīcaniae saltem sēdēsque parātās,
unde hūc advectī, rēgemque petāmus Acestēn.’
Tālibus Īlioneus; cūnctī simul ōre fremēbant
Dardanidae.
Tum breviter Dīdō, vultum dēmissa, profātur:
‘Solvite corde metum, Teucrī, sēclūdite cūrās.
Rēs dūra et rēgnī novitās mē tālia cōgunt
mōlīrī, et lātē fīnīs cūstōde tuērī.
Quis genus Aeneadum, quis Trōjae nesciat urbem,
virtūtēsque virōsque, aut tantī incendia bellī?
Nōn obtunsa adeō gestāmus pectora Poenī,
nec tam āversus equōs Tyriā Sōl jungit ab urbe.
Seu vōs Hesperiam magnam Sāturniaque arva,
sīve Erycis fīnīs rēgemque optātis Acestēn,
auxiliō tūtōs dīmittam, opibusque juvābō.
Vultis et hīs mēcum pariter cōnsīdere rēgnīs;
urbem quam statuō vestra est, subdūcite nāvīs;
Trōs Tyriusque mihī nūllō discrīmine agētur.
Atque utinam rēx ipse Notō compulsus eōdem
adforet Aenēās! Equidem per lītora certōs
dīmittam et Libyae lūstrāre extrēma jubēbō,
sī quibus ējectus silvīs aut urbibus errat.’
Hīs animum arrēctī dictīs et fortis Achātēs
et pater Aenēās jamdūdum ērumpere nūbem
ārdēbant. Prior Aenēān compellat Achātēs:
‘Nāte deā, quae nunc animō sententia surgit?
omnia tūta vidēs, classem sociōsque receptōs.
Ūnus abest, mediō in flūctū quem vīdimus ipsī
submersum; dictīs respondent cētera mātris.’
Vix ea fātus erat, cum circumfūsa repente
scindit sē nūbēs et in aethera pūrgat apertum.
Restitit Aenēās clārāque in lūce refulsit,
ōs umerōsque deō similis; namque ipsa decōram
caesariem nātō genetrīx lūmenque juventae
purpureum et laetōs oculīs adflārat honōrēs:
quāle manūs addunt eborī decus, aut ubi flāvō
argentum Pariusve lapis circumdatur aurō.
Tum sīc rēgīnam adloquitur, cūnctīsque repente
imprōvīsus ait: ‘Cōram, quem quaeritis, adsum,
Trōius Aenēās, Libycīs ēreptus ab undīs.
Ō sōla īnfandōs Trōjae miserāta labōrēs,
quae nōs, rēliquiās Danaum, terraeque marisque
omnibus exhaustōs jam cāsibus, omnium egēnōs,
urbe, domō, sociās, grātēs persolvere dignās
nōn opis est nostrae, Dīdō, nec quidquid ubīque est
gentis Dardaniae, magnum quae sparsa per orbem.
Dī tibi, sī qua piōs respectant nūmina, sī quid
usquam jūstitia est et mēns sibi cōnscia rēctī,
praemia digna ferant. Quae tē tam laeta tulērunt
saecula? Quī tantī tālem genuēre parentēs?
In freta dum fluviī current, dum montibus umbrae
lūstrābunt convexa, polus dum sīdera pāscet,
semper honōs nōmenque tuum laudēsque manēbunt,
quae mē cumque vocant terrae.’ Sīc fātus, amīcum
Īlionēa petit dextrā, laevāque Serestum,
post aliōs, fortemque Gyān fortemque Cloanthum.
Obstipuit prīmō aspectū Sīdōnia Dīdō,
cāsū deinde virī tantō, et sīc ōre locūta est:
‘Quis tē, nāte deā, per tanta perīcula cāsus
īnsequitur? Quae vīs immānibus applicat ōrīs?
Tūne ille Aenēās, quem Dardaniō Anchīsae
alma Venus Phrygiī genuit Simoentis ad undam?
Atque equidem Teucrum meminī Sīdōna venīre
fīnibus expulsum patriīs, nova rēgna petentem
auxiliō Bēlī; genitor tum Bēlus opīmam
vastābat Cyprum, et victor diciōne tenēbat.
Tempore jam ex illō cāsus mihi cognitus urbis
Trōjānae nōmenque tuum rēgēsque Pelasgī.
Ipse hostis Teucrōs īnsignī laude ferēbat,
sēque ortum antīquā Teucrōrum ā stirpe volēbat.
Quārē agite, Ō tēctīs, juvenēs, succēdite nostrīs.
Mē quoque per multōs similis fortūna labōrēs
jactātam hāc dēmum voluit cōnsistere terrā.
Nōn ignāra malī, miserīs succurrere discō.’
Sīc memorat; simul Aenēān in rēgia dūcit
tēcta, simul dīvum templīs indīcit honōrem.
Nec minus intereā sociīs ad lītora mittit
vīgintī taurōs, magnōrum horrentia centum
terga suum, pinguīs centum cum mātribus agnōs,
mūnera laetitiamque diī.
At domus interior rēgālī splendida luxū
īnstruitur, mediīsque parant convīvia tēctīs:
arte labōrātae vestēs ostrōque superbō,
ingēns argentum mēnsīs, caelātaque in aurō
fortia facta patrum, seriēs longissima rērum
per tot ducta virōs antīquā ab orīgine gentis.
Aenēās (neque enim patrius cōnsistere mentem
passus amor) rapidum ad nāvīs praemittit Achātēn,
Ascaniō ferat haec, ipsumque ad moenia dūcat;
omnis in Ascaniō cārī stat cūra parentis.
Mūnera praetereā, Īliacīs ērepta ruīnīs,
ferre jubet, pallam signīs aurōque rigentem,
et circumtextum croceō vēlāmen acanthō,
ōrnātūs Argīvae Helenae, quōs illa Mycēnīs,
Pergama cum peteret inconcessōsque hymenaeōs,
extulerat, mātris Lēdae mīrābile dōnum:
praetereā scēptrum, Īlionē quod gesserat ōlim,
maxima nātārum Priamī, colloque monīle
bācātum, et duplicem gemmīs aurōque corōnam.
Haec celerāns iter ad nāvīs tendēbat Achātēs.
At Cytherēa novās artīs, nova pectore versat
Cōnsilia, ut faciem mūtātus et ōra Cupīdō
prō dulcī Ascaniō veniat, dōnīsque furentem
incendat rēgīnam, atque ossibus implicet ignem;
quippe domum timet ambiguam Tyriōsque bilinguīs;
ūrit atrōx Jūnō, et sub noctem cūra recursat.
Ergō hīs āligerum dictīs adfātur Amōrem:
‘Nāte, meae vīrēs, mea magna potentia sōlus,
nāte, patris summī quī tēla Typhōia temnis,
ad tē cōnfugiō et supplex tua nūmina poscō.
Frāter ut Aenēās pelagō tuus omnia circum
lītora jactētur odiīs Jūnōnis acerbae,
nōta tibi, et nostrō doluistī saepe dolōre.
Nunc Phoenissa tenet Dīdō blandīsque morātur
vōcibus; et vereor, quō sē Jūnōnia vertant
hospitia; haud tantō cessābit cardine rērum.
Quōcircā capere ante dolīs et cingere flammā
rēgīnam meditor, nē quō sē nūmine mūtet,
sed magnō Aenēae mēcum teneātur amōre.
Quā facere id possīs, nostram nunc accipe mentem.
Rēgius accītū cārī genitōris ad urbem
Sīdoniam puer īre parat, mea maxima cūra,
dōna ferēns, pelagō et flammīs restantia Trōjae:
hunc ego sōpītum somnō super alta Cythēra
aut super Īdalium sacrātā sēde recondam,
nē quā scīre dolōs mediusve occurrere possit.
Tū faciem illīus noctem nōn amplius ūnam
falle dolō, et nōtōs puerī puer indue vultūs,
ut, cum tē gremiō accipiet laetissima Dīdō
rēgālīs inter mēnsās laticemque Lyaeum,
cum dabit amplexūs atque ōscula dulcia fīget,
occultum īnspīrēs ignem fallāsque venēnō.’
Pāret Amor dictīs cārae genetrīcis, et ālās
exuit, et gressū gaudēns incēdit Iūlī.
At Venus Ascaniō placidam per membra quiētem
inrigat, et fōtum gremiō dea tollit in altōs
Īdaliae lūcōs, ubi mollis amāracus illum
flōribus et dulcī adspīrāns complectitur umbrā.
Jamque ībat dictō pārēns et dōna Cupīdō
rēgia portābat Tyriīs, duce laetus Achātē.
Cum venit, aulaeīs jam sē rēgīna superbīs
aureā composuit spondā mediamque locāvit.
Jam pater Aenēās et jam Trōjāna juventūs
conveniunt, strātōque super discumbitur ostrō.
Dant manibus famulī lymphās, Cereremque canistrīs
expediunt, tōnsīsque ferunt mantēlia villīs.
Quīnquāgintā intus famulae, quibus ōrdine longam
cūra penum struere, et flammīs adolēre Penātīs;
centum aliae totidemque parēs aetāte ministrī,
quī dapibus mēnsās onerent et pōcula pōnant.
Nec nōn et Tyriī per līmina laeta frequentēs
convēnēre, torīs jussī discumbere pictīs.
Mīrantur dōna Aenēae, mīrantur Iūlum
flagrantīsque deī vultūs simulātaque verba,
[pallamque et pictum croceō vēlāmen acanthō.]
Praecipuē īnfēlīx, pestī dēvōta futūrae,
explērī mentem nequit ārdēscitque tuendō
Phoenissa, et pariter puerō dōnīsque movētur.
Ille ubi complexū Aenēae colloque pependit
et magnum falsī implēvit genitōris amōrem,
rēgīnam petit haec oculīs, haec pectore tōtō
haeret et interdum gremiō fovet, īnscia Dīdō,
īnsīdat quantus miserae deus; at memor ille
mātris Acīdaliae paulātim abolēre Sychaeum
incipit, et vīvō temptat praevertere amōre
jam prīdem residēs animōs dēsuētaque corda.
Postquam prīma quiēs epulīs, mēnsaeque remōtae,
crātēras magnōs statuunt et vīna corōnant.
Fit strepitus tēctīs, vōcemque per ampla volūtant
ātria; dēpendent lychnī laqueāribus aureīs
incēnsī, et noctem flammīs fūnālia vincunt.
Hīc rēgīna gravem gemmīs aurōque poposcit
implēvitque merō pateram, quam Bēlus et omnēs
ā Bēlō solitī; tum facta silentia tēctīs:
‘Juppiter, hospitibus nam tē dare jūra loquuntur,
hunc laetum Tyriīsque diem Trōjāque profectīs
esse velīs, nostrōsque hujus meminisse minōrēs.
Adsit laetitiae Bacchus dator, et bona Jūnō;
et vōs, Ō, coetum, Tyriī, celebrāte faventēs.’
Dīxit, et in mēnsam laticum lībāvit honōrem,
prīmaque, lībātō, summō tenus attigit ōre,
tum Bitiae dedit increpitāns; ille impiger hausit
spūmantem pateram, et plēnō sē prōluit aurō;
post aliī procerēs. Citharā crīnītus Iōpās
personat aurātā, docuit quem maximus Atlās.
Hic canit errantem lūnam sōlisque labōrēs;
unde hominum genus et pecudēs; unde imber et ignēs;
Arctūrum pluviāsque Hyadas geminōsque Triōnēs;
quid tantum Ōceanō properent sē tingere sōlēs
hībernī, vel quae tardīs mora noctibus obstet.
Ingeminant plausū Tyriī, Trōesque sequuntur.
Nec nōn et variō noctem sermōne trahēbat
īnfēlīx Dīdō, longumque bibēbat amōrem,
multa super Priamō rogitāns, super Hectore multa;
nunc quibus Aurōrae vēnisset fīlius armīs,
nunc quālēs Diomēdis equī, nunc quantus Achillēs.
‘Immō age, et ā prīmā dīc, hospes, orīgine nōbīs
īnsidiās,’ inquit, ‘Danaum, cāsūsque tuōrum,
errōrēsque tuōs; nam tē jam septima portat
omnibus errantem terrīs et flūctibus aestās.’