At rēgīna gravī jamdūdum saucia cūrā
vulnus alit vēnīs et caecō carpitur ignī.
multa virī virtūs animō multusque recursat
gentis honōs; haerent īnfīxī pectore vultūs
verbaque nec placidam membrīs dat cūra quiētem.
postera Phoebēā lūstrābat lampade terrās
ūmentemque Aurōra polō dīmōverat umbram,
cum sīc ūnanimam adloquitur male sāna sorōrem:
‘Anna soror, quae mē suspēnsam īnsomnia terrent!
quis novus hic nostrīs successit sēdibus hospes,
quem sēsē ōre ferēns, quam fortī pectore et armīs!
crēdō equidem, nec vāna fidēs, genus esse deōrum.
dēgenerēs animōs timor arguit. heu, quibus ille
jactātus fātīs! quae bella exhausta canēbat!
sī mihi nōn animō fīxum immōtumque sedēret
nē cui mē vinclō vellem sociāre jugālī,
postquam prīmus amor dēceptam morte fefellit;
sī nōn pertaesum thalamī taedaeque fuisset,
huic ūnī forsan potuī succumbere culpae.
Anna (fatēbor enim) miserī post fāta Sychaeī
conjugis et sparsōs frāternā caede penātīs
sōlus hic īnflexit sēnsūs animumque labantem
impulit. agnōscō veteris vestīgia flammae.
sed mihi vel tellūs optem prius īma dehīscat
vel pater omnipotēns adigat mē fulmine ad umbrās,
pallentīs umbrās Erebō noctemque profundam,
ante, pudor, quam tē violō aut tua jūra resolvō.
ille meōs, prīmus quī mē sibi jūnxit, amōrēs
abstulit; ille habeat sēcum servetque sepulcrō.’
sīc effāta sinum lacrimīs implēvit obortīs.
Anna refert: ‘ō lūce magis dīlēcta sorōrī,
sōlane perpetuā maerēns carpēre juventā
nec dulcīs nātōs Veneris nec praemia nōris?
id cinerem aut mānīs crēdis cūrāre sepultōs?
esto: aegram nūllī quondam flexēre marītī,
nōn Libyae, nōn ante Tyrō; dēspectus Iarbās
ductōrēsque aliī, quōs Āfrica terra triumphīs
dīves alit: placitōne etiam pugnābis amōrī?
nec venit in mentem quōrum cōnsēderis arvīs?
hinc Gaetūlae urbēs, genus īnsuperābile bellō,
et Numidae īnfrēnī cingunt et inhospita Syrtis;
hinc dēserta sitī regiō lātēque furentēs
Barcaeī. quid bella Tyrō surgentia dīcam
germānīque minās?
dīs equidem auspicibus reor et Jūnōne secundā
hunc cursum Īliacās ventō tenuisse carīnās.
quam tū urbem, soror, hanc cernēs, quae surgere rēgna
conjugiō tālī! Teucrum comitantibus armīs
Pūnica sē quantīs attollet glōria rēbus!
tū modo posce deōs veniam, sacrīsque litātīs
indulgē hospitiō causāsque innecte morandī,
dum pelagō dēsaevit hiems et aquōsus Orīōn,
quassātaeque ratēs, dum nōn tractābile caelum.’
Hīs dictīs impēnsō animum flammāvit amōre
spemque dedit dubiae mentī solvitque pudōrem.
prīncipiō dēlūbra adeunt pācemque per ārās
exquīrunt; mactant lēctās dē mōre bidentīs
lēgiferae Cererī Phoebōque patrīque Lyaeō,
Jūnōnī ante omnīs, cui vincla jugālia cūrae.
ipsa tenēns dextrā pateram pulcherrima Dīdō
candentis vaccae media inter cornua fundit,
aut ante ōra deum pinguīs spatiātur ad ārās,
īnstauratque diem dōnīs, pecudumque reclūsīs
pectoribus inhiāns spīrantia cōnsulit exta.
heu, vātum ignārae mentēs! quid vōta furentem,
quid dēlūbra juvant? ēst mollīs flamma medullās
intereā et tacitum vīvit sub pectore vulnus.
ūritur īnfēlīx Dīdō tōtāque vagātur
urbe furēns, quālis conjectā cerva sagittā,
quam procul incautam nemora inter Crēsia fīxit
pāstor agēns tēlīs līquitque volātile ferrum
nescius: illa fugā silvās saltūsque peragrat
Dictaeōs; haeret laterī lētālis harundō.
nunc media Aenēān sēcum per moenia dūcit
Sīdoniāsque ostentat opēs urbemque parātam,
incipit effārī mediāque in vōce resistit;
nunc eadem lābente diē convīvia quaerit,
Īliacōsque iterum dēmēns audīre labōrēs
exposcit pendetque iterum nārrantis ab ōre.
post ubi dīgressī, lūmenque obscūra vicissim
lūna premit suādentque cadentia sīdera somnōs,
sōla domō maeret vacuā strātīsque relictīs
incubat. illum absēns absentem auditque videtque,
aut gremiō Ascanium genitōris imāgine capta
dētinet, īnfandum sī fallere possit amōrem.
nōn coeptae adsurgunt turrēs, nōn arma juventūs
exercet portūsve aut prōpugnācula bellō
tūta parant: pendent opera interrupta minaeque
mūrōrum ingentēs aequātaque māchina caelō.
Quam simul ac tālī persēnsit peste tenērī
cāra Jovis conjūnx nec fāmam obstāre furōrī,
tālibus adgreditur Venerem Sāturnia dictīs:
‘ēgregiam vērō laudem et spolia ampla refertis
tūque puerque tuus (magnum et memorābile nōmen),
ūna dolō dīvum sī fēmina victa duōrum est.
nec mē adeō fallit veritam tē moenia nostra
suspectās habuisse domōs Karthāginis altae.
sed quis erit modus, aut quō nunc certāmine tantō?
quīn potius pācem aeternam pactōsque hymenaeōs
exercēmus? habēs tōtā quod mente petīstī:
ārdet amāns Dīdō trāxitque per ossa furōrem.
commūnem hunc ergō populum paribusque regāmus
auspiciīs; liceat Phrygiō servīre marītō
dōtālīsque tuae Tyriōs permittere dextrae.’
Ollī (sēnsit enim simulātā mente locūtam,
quō rēgnum Ītaliae Libycās āverteret ōrās)
sīc contrā est ingressa Venus: ‘quis tālia dēmēns
abnuat aut tēcum mālit contendere bellō?
sī modo quod memorās factum fortūna sequātur.
sed fātīs incerta feror, sī Juppiter ūnam
esse velit Tyriīs urbem Trōjāque profectīs,
miscērīve probet populōs aut foedera jungī.
tū conjūnx, tibi fās animum temptāre precandō.
perge, sequar.’ tum sīc excēpit rēgia Jūnō:
‘mēcum erit iste labor. nunc quā ratiōne quod īnstat
cōnfierī possit, paucīs (adverte) docēbō.
vēnātum Aenēās ūnāque miserrima Dīdō
in nemus īre parant, ubi prīmōs crāstinus ortūs
extulerit Tītān radiīsque retēxerit orbem.
hīs ego nigrantem commixtā grandine nimbum,
dum trepidant ālae saltūsque indāgine cingunt,
dēsuper īnfundam et tonitrū caelum omne ciēbō.
diffugient comitēs et nocte tegentur opācā:
spēluncam Dīdō dux et Trōjānus eandem
dēvenient. aderō et, tua sī mihi certa voluntās,
cōnubiō jungam stabilī propriamque dicābō.
hic hymenaeus erit.’ nōn adversāta petentī
adnuit atque dolīs rīsit Cytherēa repertīs.
Ōceanum intereā surgēns Aurōra relīquit.
it portīs jubare exortō dēlēcta juventūs,
rētia rāra, plagae, lātō vēnābula ferrō,
Massȳlīque ruunt equitēs et odōra canum vīs.
rēgīnam thalamō cūnctantem ad līmina prīmī
Poenōrum exspectant, ostrōque īnsignis et aurō
stat sonipēs ac frēna ferōx spūmantia mandit.
tandem prōgreditur magnā stīpante catervā
Sīdoniam pictō chlamydem circumdata limbō;
cui pharetra ex aurō, crīnēs nōdantur in aurum,
aurea purpuream subnectit fībula vestem.
nec nōn et Phrygiī comitēs et laetus Iūlus
incēdunt. ipse ante aliōs pulcherrimus omnīs
īnfert sē socium Aenēās atque agmina jungit.
quālis ubi hībernam Lyciam Xanthīque fluenta
dēserit ac Dēlum māternam invīsit Apollō
īnstauratque chorōs, mixtīque altāria circum
Crētesque Dryopesque fremunt pictīque Agathyrsī;
ipse jugīs Cynthī graditur mollīque fluentem
fronde premit crīnem fingēns atque implicat aurō,
tēla sonant umerīs: haud illō sēgnior ībat
Aenēās, tantum ēgregiō decus ēnitet ōre.
postquam altōs ventum in montīs atque invia lustra,
ecce ferae saxī dējectae vertice caprae
dēcurrēre jugīs; aliā dē parte patentīs
trānsmittunt cursū campōs atque agmina cervī
pulverulenta fugā glomerant montīsque relinquunt.
at puer Ascanius mediīs in vallibus ācrī
gaudet equō jamque hōs cursū, jam praeterit illōs,
spūmantemque darī pecora inter inertia vōtīs
optat aprum, aut fulvum dēscendere monte leōnem.
Intereā magnō miscērī murmure caelum
incipit, īnsequitur commixtā grandine nimbus,
et Tyriī comitēs passim et Trōjāna juventūs
Dardaniusque nepōs Veneris dīversa per agrōs
tēcta metū petiēre; ruunt dē montibus amnēs.
spēluncam Dīdō dux et Trōjānus eandem
dēveniunt. prīma et Tellūs et prōnuba Jūnō
dant signum; fulsēre ignēs et cōnscius aethēr
cōnubiīs summōque ululārunt vertice Nymphae.
ille diēs prīmus lētī prīmusque malōrum
causa fuit; neque enim speciē fāmāve movētur
nec jam fūrtīvum Dīdō meditātur amōrem:
conjugium vocat, hōc praetexit nōmine culpam.
Extemplō Libyae magnās it Fāma per urbēs,
Fāma, malum quā nōn aliud vēlōcius ūllum:
mōbilitāte viget vīrīsque adquīrit eundō,
parva metū prīmō, mox sēsē attollit in aurās
ingrediturque solō et caput inter nūbila condit.
illam Terra parēns īrā inrītāta deōrum
extrēmam, ut perhibent, Coeō Enceladōque sorōrem
prōgenuit pedibus celerem et pernīcibus ālīs,
mōnstrum horrendum, ingēns, cui quot sunt corpore plūmae,
tot vigilēs oculī subter (mīrābile dictū),
tot linguae, totidem ōra sonant, tot subrigit aurīs.
nocte volat caelī mediō terraeque per umbram
strīdēns, nec dulcī dēclīnat lūmina somnō;
lūce sedet cūstōs aut summī culmine tēctī
turribus aut altīs, et magnās territat urbēs,
tam fictī prāvīque tenāx quam nūntia vērī.
haec tum multiplicī populōs sermōne replēbat
gaudēns, et pariter facta atque īnfecta canēbat:
vēnisse Aenēān Trōjānō sanguine crētum,
cui sē pulchra virō dignētur jungere Dīdō;
nunc hiemem inter sē luxū, quam longa, fovēre
rēgnōrum immemorēs turpīque cupīdine captōs.
haec passim dea foeda virum diffundit in ōra.
prōtinus ad rēgem cursūs dētorquet Iarbān
incenditque animum dictīs atque aggerat īrās.
Hic Hammōne satus raptā Garamantide nymphā
templa Jovī centum lātīs immānia rēgnīs,
centum ārās posuit vigilemque sacrāverat ignem,
excubiās dīvum aeternās, pecudumque cruōre
pingue solum et variīs flōrentia līmina sertīs.
isque āmēns animī et rūmōre accēnsus amārō
dīcitur ante ārās media inter nūmina dīvum
multa Jovem manibus supplex ōrāsse supīnīs:
‘Juppiter omnipotēns, cui nunc Maurūsia pictīs
gēns epulāta torīs Lēnaeum lībat honōrem,
aspicis haec? an tē, genitor, cum fulmina torquēs
nēquīquam horrēmus, caecīque in nūbibus ignēs
terrificant animōs et inānia murmura miscent?
fēmina, quae nostrīs errāns in fīnibus urbem
exiguam pretiō posuit, cui lītus arandum
cuique locī lēgēs dedimus, cōnūbia nostra
reppulit ac dominum Aenēān in rēgna recēpit.
et nunc ille Paris cum sēmivirō comitātū,
Maeoniā mentum mitrā crīnemque madentem
subnexus, raptō potitur: nōs mūnera templīs
quippe tuīs ferimus fāmamque fovēmus inānem.’
Tālibus ōrantem dictīs ārāsque tenentem
audiit Omnipotēns, oculōsque ad moenia torsit
rēgia et oblītōs fāmae meliōris amantīs.
tum sīc Mercurium adloquitur ac tālia mandat:
‘vāde age, nāte, vocā Zephyrōs et lābere pennīs
Dardaniumque ducem, Tyriā Karthāgine quī nunc
exspectat fātīsque datās nōn respicit urbēs,
adloquere et celerīs dēfer mea dicta per aurās.
nōn illum nōbīs genetrīx pulcherrima tālem
prōmīsit Graiumque ideō bis vindicat armīs;
sed fore quī gravidam imperiīs bellōque frementem
Ītaliam regeret, genus altō ā sanguine Teucrī
prōderet, ac tōtum sub lēgēs mitteret orbem.
sī nūlla accendit tantārum glōria rērum
nec super ipse suā mōlītur laude labōrem,
Ascaniōne pater Rōmānās invidet arcēs?
quid struit? aut quā spē inimīcā in gente morātur
nec prōlem Ausoniam et Lāvīnia respicit arva?
nāviget! haec summa est, hic nostrī nūntius estō.’
Dīxerat. ille patris magnī pārēre parābat
imperiō; et prīmum pedibus tālāria nectit
aurea, quae sublīmem ālīs sīve aequora suprā
seu terram rapidō pariter cum flāmine portant.
tum virgam capit: hāc animās ille ēvocat Orcō
pallentīs, aliās sub Tartara trīstia mittit,
dat somnōs adimitque, et lūmina morte resignat.
illā frētus agit ventōs et turbida trānat
nūbila. jamque volāns apicem et latera ardua cernit
Atlantis dūrī caelum quī vertice fulcit,
Atlantis, cīnctum adsiduē cui nūbibus ātrīs
pīniferum caput et ventō pulsātur et imbrī,
nix umerōs īnfūsa tegit, tum flūmina mentō
praecipitant senis, et glaciē riget horrida barba.
hīc prīmum paribus nītēns Cyllēnius ālīs
cōnstitit; hinc tōtō praeceps sē corpore ad undās
mīsit avī similis, quae circum lītora, circum
piscōsōs scopulōs humilis volat aequora juxtā.
haud aliter terrās inter caelumque volābat
lītus harēnōsum ad Libyae, ventōsque secābat
māternō veniēns ab avō Cyllēnia prōlēs.
ut prīmum ālātīs tetigit māgālia plantīs,
Aenēān fundantem arcēs ac tēcta novantem
cōnspicit. atque illī stēllātus iaspide fulvā
ēnsis erat Tyriōque ārdēbat mūrice laena
dēmissa ex umerīs, dīves quae mūnera Dīdō
fēcerat, et tenuī tēlās discrēverat aurō.
continuō invādit: ‘tū nunc Karthāginis altae
fundāmenta locās pulchramque uxōrius urbem
exstruis? heu, rēgnī rērumque oblīte tuārum!
ipse deum tibi mē clārō dēmittit Olympō
rēgnātor, caelum et terrās quī nūmine torquet,
ipse haec ferre jubet celerīs mandāta per aurās:
quid struis? aut quā spē Libycīs teris ōtia terrīs?
sī tē nūlla movet tantārum glōria rērum
[nec super ipse tuā mōlīris laude labōrem,]
Ascanium surgentem et spēs hērēdis Iūlī
respice, cui rēgnum Ītaliae Rōmānaque tellūs
dēbētur.’ tālī Cyllēnius ōre locūtus
mortālīs vīsūs mediō sermōne relīquit
et procul in tenuem ex oculīs ēvānuit auram.
At vērō Aenēās aspectū obmūtuit āmēns,
arrēctaeque horrōre comae et vōx faucibus haesit.
ārdet abīre fugā dulcīsque relinquere terrās,
attonitus tantō monitū imperiōque deōrum.
heu quid agat? quō nunc rēgīnam ambīre furentem
audeat adfātū? quae prīma exōrdia sūmat?
atque animum nunc hūc celerem nunc dīvidit illūc
in partīsque rapit variās perque omnia versat.
haec alternantī potior sententia vīsa est:
Mnēsthea Sergestumque vocat fortemque Serestum,
classem aptent tacitī sociōsque ad lītora cōgant,
arma parent et quae rēbus sit causa novandīs
dissimulent; sēsē intereā, quandō optima Dīdō
nesciat et tantōs rumpī nōn spēret amōrēs,
temptātūrum aditūs et quae mollissima fandī
tempora, quis rēbus dexter modus. ōcius omnēs
imperiō laetī pārent et jussa facessunt.
At rēgīna dolōs (quis fallere possit amantem?)
praesēnsit, mōtūsque excēpit prīma futūrōs
omnia tūta timēns. eadem impia Fāma furentī
dētulit armārī classem cursumque parārī.
saevit inops animī tōtamque incēnsa per urbem
bacchātur, quālis commōtīs excita sacrīs
Thyias, ubi audītō stimulant trietērica Bacchō
orgia nocturnusque vocat clāmōre Cithaerōn.
tandem hīs Aenēān compellat vōcibus ultrō:
‘dissimulāre etiam spērāstī, perfide, tantum
posse nefās tacitusque meā dēcēdere terrā?
nec tē noster amor nec tē data dextera quondam
nec moritūra tenet crūdēlī fūnere Dīdō?
quīn etiam hībernō mōlīris sīdere classem
et mediīs properās Aquilōnibus īre per altum,
crūdēlis? quid, sī nōn arva aliēna domōsque
ignōtās peterēs, et Trōja antīqua manēret,
Trōja per undōsum peterētur classibus aequor?
mēne fugis? per ego hās lacrimās dextramque tuam tē
(quandō aliud mihi jam miserae nihil ipsa relīquī),
per cōnūbia nostra, per inceptōs hymenaeōs,
sī bene quid dē tē meruī, fuit aut tibi quicquam
dulce meum, miserēre domūs lābentis et istam,
ōrō, sī quis adhūc precibus locus, exue mentem.
tē propter Libycae gentēs Nomadumque tyrannī
ōdēre, īnfēnsī Tyriī; tē propter eundem
exstīnctus pudor et, quā sōlā sīdera adībam,
fāma prior. cui mē moribundam dēseris hospes
(hoc sōlum nōmen quoniam dē conjuge restat)?
quid moror? an mea Pygmaliōn dum moenia frāter
dēstruat aut captam dūcat Gaetūlus Iarbās?
saltem sī qua mihī dē tē suscepta fuisset
ante fugam subolēs, sī quis mihi parvulus aulā
lūderet Aenēās, quī tē tamen ōre referret,
nōn equidem omnīnō capta ac dēserta vidērer.’
Dīxerat. ille Jovis monitīs immōta tenēbat
lūmina et obnīxus cūram sub corde premēbat.
tandem pauca refert: ‘ego tē, quae plūrima fandō
ēnumerāre valēs, numquam, rēgīna, negābō
prōmeritam, nec mē meminisse pigēbit Elissae
dum memor ipse meī, dum spīritus hōs regit artūs.
prō rē pauca loquar. neque ego hanc abscondere fūrtō
spērāvī (nē finge) fugam, nec conjugis umquam
praetendī taedās aut haec in foedera vēnī.
mē sī fāta meīs paterentur dūcere vītam
auspiciīs et sponte meā compōnere cūrās,
urbem Trōjānam prīmum dulcīsque meōrum
rēliquiās colerem, Priamī tēcta alta manērent,
et recidīva manū posuissem Pergama victīs.
sed nunc Ītaliam magnam Grȳnēus Apollō,
Ītaliam Lyciae jussēre capessere sortēs;
hic amor, haec patria est. sī tē Karthāginis arcēs
Phoenissam Libycaeque aspectus dētinet urbis,
quae tandem Ausoniā Teucrōs cōnsīdere terrā
invidia est? et nōs fās extera quaerere rēgna.
mē patris Anchīsae, quotiēns ūmentibus umbrīs
nox operit terrās, quotiēns astra ignea surgunt,
admonet in somnīs et turbida terret imāgō;
mē puer Ascanius capitisque injūria cārī,
quem rēgnō Hesperiae fraudō et fātālibus arvīs.
nunc etiam interpres dīvum Jove missus ab ipsō
(testor utrumque caput) celerīs mandāta per aurās
dētulit: ipse deum manifēstō in lūmine vīdī
intrantem mūrōs vōcemque hīs auribus hausī.
dēsine mēque tuīs incendere tēque querēlīs;
Ītaliam nōn sponte sequor.’
Tālia dīcentem jamdūdum āversa tuētur
hūc illūc volvēns oculōs tōtumque pererrat
lūminibus tacitīs et sīc accēnsa profātur:
‘nec tibi dīva parēns generis nec Dardanus auctor,
perfide, sed dūrīs genuit tē cautibus horrēns
Caucasus Hyrcānaeque admōrunt ūbera tigrēs.
nam quid dissimulō aut quae mē ad majōra reservō?
num flētū ingemuit nostrō? num lūmina flexit?
num lacrimās victus dedit aut miserātus amantem est?
quae quibus anteferam? jam jam nec maxima Jūnō
nec Sāturnius haec oculīs pater aspicit aequīs.
nusquam tūta fidēs. ējectum lītore, egentem
excēpī et rēgnī dēmēns in parte locāvī.
āmissam classem, sociōs ā morte redūxī
(heu furiīs incēnsa feror!): nunc augur Apollō,
nunc Lyciae sortēs, nunc et Jove missus ab ipsō
interpres dīvum fert horrida jussa per aurās.
scīlicet is superīs labor est, ea cūra quiētōs
sollicitat. neque tē teneō neque dicta refellō:
ī, sequere Ītaliam ventīs, pete rēgna per undās.
spērō equidem mediīs, sī quid pia nūmina possunt,
supplicia hausūrum scopulīs et nōmine Dīdō
saepe vocātūrum. sequar ātrīs ignibus absēns
et, cum frīgida mors animā sēdūxerit artūs,
omnibus umbra locīs aderō. dabis, improbe, poenās.
audiam et haec Mānīs veniet mihi fāma sub īmōs.’
hīs medium dictīs sermōnem abrumpit et aurās
aegra fugit sēque ex oculīs āvertit et aufert,
linquēns multa metū cūnctantem et multa parantem
dīcere. suscipiunt famulae conlāpsaque membra
marmoreō referunt thalamō strātīsque repōnunt.
At pius Aenēās, quamquam lēnīre dolentem
sōlandō cupit et dictīs āvertere cūrās,
multa gemēns magnōque animum labefactus amōre
jussa tamen dīvum exsequitur classemque revīsit.
tum vērō Teucrī incumbunt et lītore celsās
dēdūcunt tōtō nāvīs. natat ūncta carīna,
frondentīsque ferunt rēmōs et rōbora silvīs
īnfabricāta fugae studiō.
migrantīs cernās tōtāque ex urbe ruentīs:
ac velut ingentem formīcae farris acervum
cum populant hiemis memorēs tēctōque repōnunt,
it nigrum campīs agmen praedamque per herbās
convectant calle angustō; pars grandia trūdunt
obnīxae frūmenta umerīs, pars agmina cōgunt
castīgantque morās, opere omnis sēmita fervet.
quis tibi tum, Dīdō, cernentī tālia sēnsus,
quōsve dabās gemitūs, cum lītora fervere lātē
prōspicerēs arce ex summā, tōtumque vidērēs
miscērī ante oculōs tantīs clāmōribus aequor!
improbe Amor, quid nōn mortālia pectora cōgis!
īre iterum in lacrimās, iterum temptāre precandō
cōgitur et supplex animōs summittere amōrī,
nē quid inexpertum frūstrā moritūra relinquat.
‘Anna, vidēs tōtō properārī lītore circum:
undique convēnēre; vocat jam carbasus aurās,
puppibus et laetī nautae imposuēre corōnās.
hunc ego sī potuī tantum spērāre dolōrem,
et perferre, soror, poterō. miserae hoc tamen ūnum
exsequere, Anna, mihī; sōlam nam perfidus ille
tē colere, arcānōs etiam tibi crēdere sēnsūs;
sōla virī mollīs aditūs et tempora nōrās.
ī, soror, atque hostem supplex adfāre superbum:
nōn ego cum Danaīs Trōjānam exscindere gentem
Aulide jūrāvī classemve ad Pergama mīsī,
nec patris Anchīsae cinerem mānīsve revellī:
cūr mea dicta negat dūrās dēmittere in aurīs?
quō ruit? extrēmum hoc miserae det mūnus amantī:
exspectet facilemque fugam ventōsque ferentīs.
nōn jam conjugium antīquum, quod prōdidit, ōrō,
nec pulchrō ut Latiō careat rēgnumque relinquat:
tempus ināne petō, requiem spatiumque furōrī,
dum mea mē victam doceat fortūna dolēre.
extrēmam hanc ōrō veniam (miserēre sorōris),
quam mihi cum dederit cumulātam morte remittam.’
Tālibus ōrābat, tālīsque miserrima flētūs
fertque refertque soror. sed nūllīs ille movētur
flētibus aut vōcēs ūllās tractābilis audit;
fāta obstant placidāsque virī deus obstruit aurīs.
ac velut annōsō validam cum rōbore quercum
Alpīnī Boreae nunc hinc nunc flātibus illinc
ēruere inter sē certant; it strīdor, et altae
cōnsternunt terram concussō stīpite frondēs;
ipsa haeret scopulīs et quantum vertice ad aurās
aetheriās, tantum rādīce in Tartara tendit:
haud secus adsiduīs hinc atque hinc vōcibus hērōs
tunditur, et magnō persentit pectore cūrās;
mēns immōta manet, lacrimae volvuntur inānēs.
Tum vērō īnfēlīx fātīs exterrita Dīdō
mortem ōrat; taedet caelī convexa tuērī.
quō magis inceptum peragat lūcemque relinquat,
vīdit, tūricremīs cum dōna impōneret ārīs,
(horrendum dictū) laticēs nigrēscere sacrōs
fūsaque in obscēnum sē vertere vīna cruōrem;
hoc vīsum nūllī, nōn ipsī effāta sorōrī.
praetereā fuit in tēctīs dē marmore templum
conjugis antīquī, mīrō quod honōre colēbat,
velleribus niveīs et fēstā fronde revīnctum:
hinc exaudīrī vōcēs et verba vocantis
vīsa virī, nox cum terrās obscūra tenēret,
sōlaque culminibus fērālī carmine būbō
saepe querī et longās in flētum dūcere vōcēs;
multaque praetereā vātum praedicta priōrum
terribilī monitū horrificant. agit ipse furentem
in somnīs ferus Aenēās, semperque relinquī
sōla sibī, semper longam incomitāta vidētur
īre viam et Tyriōs dēsertā quaerere terrā,
Eumenidum velutī dēmēns videt agmina Pentheus
et sōlem geminum et duplicīs sē ostendere Thēbās,
aut Agamemnonius scaenīs agitātus Orestēs,
armātam facibus mātrem et serpentibus ātrīs
cum fugit ultrīcēsque sedent in līmine Dīrae.
Ergō ubi concēpit furiās ēvicta dolōre
dēcrēvitque morī, tempus sēcum ipsa modumque
exigit, et maestam dictīs adgressa sorōrem
cōnsilium vultū tegit ac spem fronte serēnat:
‘invēnī, germāna, viam (grātāre sorōrī)
quae mihi reddat eum vel eō mē solvat amantem.
Ōceanī fīnem juxtā sōlemque cadentem
ultimus Aethiopum locus est, ubi maximus Atlās
axem umerō torquet stēllīs ārdentibus aptum:
hinc mihi Massȳlae gentis mōnstrāta sacerdōs,
Hesperidum templī cūstōs, epulāsque dracōnī
quae dabat et sacrōs servābat in arbore rāmōs,
spargēns ūmida mella sopōriferumque papāver.
haec sē carminibus prōmittit solvere mentēs
quās velit, ast aliīs dūrās immittere cūrās,
sistere aquam fluviīs et vertere sīdera retrō,
nocturnōsque movet Mānīs: mūgīre vidēbis
sub pedibus terram et dēscendere montibus ornōs.
testor, cāra, deōs et tē, germāna, tuumque
dulce caput, magicās invītam accingier artīs.
tū sēcrēta pyram tēctō interiōre sub aurās
ērige, et arma virī thalamō quae fīxa relīquit
impius exuviāsque omnīs lectumque jugālem,
quō periī, super impōnās: abolēre nefandī
cūncta virī monimenta juvat mōnstratque sacerdōs.’
haec effāta silet, pallor simul occupat ōra.
nōn tamen Anna novīs praetexere fūnera sacrīs
germānam crēdit, nec tantōs mente furōrēs
concipit aut graviōra timet quam morte Sychaeī.
ergō jussa parat.
At rēgīna, pyrā penetrālī in sēde sub aurās
ērēctā ingentī taedīs atque īlice sectā,
intenditque locum sertīs et fronde corōnat
fūnereā; super exuviās ēnsemque relictum
effigiemque torō locat haud ignāra futūrī.
stant ārae circum et crīnīs effūsa sacerdōs
ter centum tonat ōre deōs, Erebumque Chaosque
tergeminamque Hecatēn, tria virginis ōra Diānae.
sparserat et laticēs simulātōs fontis Avernī,
falcibus et messae ad lūnam quaeruntur aēnīs
pūbentēs herbae nigrī cum lacte venēnī;
quaeritur et nāscentis equī dē fronte revulsus
et mātrī praereptus amor.
ipsa molā manibusque piīs altāria juxtā
ūnum exūta pedem vinclīs, in veste recīnctā,
testātur moritūra deōs et cōnscia fātī
sīdera; tum, sī quod nōn aequō foedere amantīs
cūrae nūmen habet jūstumque memorque, precātur.
Nox erat et placidum carpēbant fessa sopōrem
corpora per terrās, silvaeque et saeva quiērant
aequora, cum mediō volvuntur sīdera lāpsū,
cum tacet omnis ager, pecudēs pictaeque volucrēs,
quaeque lacūs lātē liquidōs quaeque aspera dūmīs
rūra tenent, somnō positae sub nocte silentī
lēnībant cūrās et corda oblīta labōrum.
at nōn īnfēlīx animī Phoenissa, neque umquam
solvitur in somnōs oculīsve aut pectore noctem
accipit: ingeminant cūrae rūrsusque resurgēns
saevit amor magnōque īrārum fluctuat aestū.
sīc adeō īnsistit sēcumque ita corde volūtat:
‘ēn, quid agō? rūrsusne procōs inrīsa priōrēs
experiar, Nomadumque petam cōnūbia supplex,
quōs ego sim totiēns jam dēdignāta marītōs?
Īliacās igitur classīs atque ultima Teucrum
jussa sequar? quiane auxiliō juvat ante levātōs
et bene apud memorēs veteris stat grātia factī?
quis mē autem, fac velle, sinet ratibusve superbīs
invīsam accipiet? nescīs heu, perdita, necdum
Lāomedontēae sentīs perjūria gentis?
quid tum? sōla fugā nautās comitābor ovantīs?
an Tyriīs omnīque manū stīpāta meōrum
īnferar et, quōs Sīdoniā vix urbe revellī,
rūrsus agam pelagō et ventīs dare vēla jubēbō?
quīn morere ut merita es, ferrōque āverte dolōrem.
tū lacrimīs ēvicta meīs, tū prīma furentem
hīs, germāna, malīs onerās atque obicis hostī.
nōn licuit thalamī expertem sine crīmine vītam
dēgere mōre ferae, tālīs nec tangere cūrās;
nōn servāta fidēs cinerī prōmissa Sychaeō.’
Tantōs illa suō rumpēbat pectore questūs:
Aenēās celsā in puppī jam certus eundī
carpēbat somnōs rēbus jam rīte parātīs.
huic sē fōrma deī vultū redeuntis eōdem
obtulit in somnīs rūrsusque ita vīsa monēre est,
omnia Mercuriō similis, vōcemque colōremque
et crīnīs flāvōs et membra decōra juventā:
‘nāte deā, potes hōc sub cāsū dūcere somnōs,
nec quae tē circumstent deinde perīcula cernis,
dēmēns, nec Zephyrōs audīs spīrāre secundōs?
illa dolōs dīrumque nefās in pectore versat
certa morī, variōsque īrārum concitat aestūs.
nōn fugis hinc praeceps, dum praecipitāre potestās?
jam mare turbārī trabibus saevāsque vidēbis
conlūcēre facēs, jam fervere lītora flammīs,
sī tē hīs attigerit terrīs Aurōra morantem.
heia age, rumpe morās. varium et mūtābile semper
fēmina.’ sīc fātus noctī sē immiscuit ātrae.
Tum vērō Aenēās subitīs exterritus umbrīs
corripit ē somnō corpus sociōsque fatīgat
praecipitīs: ‘vigilāte, virī, et cōnsīdite trānstrīs;
solvite vēla citī. deus aethere missus ab altō
festīnāre fugam tortōsque incīdere fūnīs
ecce iterum īnstimulat. sequimur tē, sāncte deōrum,
quisquis es, imperiōque iterum pārēmus ovantēs.
adsīs ō placidusque juvēs et sīdera caelō
dextra ferās.’ dīxit vāgīnāque ēripit ēnsem
fulmineum strictōque ferit retinācula ferrō.
īdem omnīs simul ārdor habet, rapiuntque ruuntque;
lītora dēseruēre, latet sub classibus aequor,
adnīxī torquent spūmās et caerula verrunt.
Et jam prīma novō spargēbat lūmine terrās
Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle.
rēgīna ē speculīs ut prīmum albēscere lūcem
vīdit et aequātīs classem prōcēdere vēlīs,
lītoraque et vacuōs sēnsit sine rēmige portūs,
terque quaterque manū pectus percussa decōrum
flāventīsque abscissa comās ‘prō Juppiter! ībit
hic,’ ait ‘et nostrīs inlūserit advena rēgnīs?
nōn arma expedient tōtāque ex urbe sequentur,
dīripientque ratēs aliī nāvālibus? īte,
ferte citī flammās, date tēla, impellite rēmōs!
quid loquor? aut ubi sum? quae mentem īnsānia mūtat?
īnfēlīx Dīdō, nunc tē facta impia tangunt?
tum decuit, cum scēptra dabās. ēn dextra fidēsque,
quem sēcum patriōs ajunt portāre penātīs,
quem subiisse umerīs cōnfectum aetāte parentem!
nōn potuī abreptum dīvellere corpus et undīs
spargere? nōn sociōs, nōn ipsum absūmere ferrō
Ascanium patriīsque epulandum pōnere mēnsīs?
vērum anceps pugnae fuerat fortūna. fuisset:
quem metuī moritūra? facēs in castra tulissem
implēssemque forōs flammīs nātumque patremque
cum genere exstinxem, mēmet super ipsa dedissem.
Sōl, quī terrārum flammīs opera omnia lūstrās,
tūque hārum interpres cūrārum et cōnscia Jūnō,
nocturnīsque Hecatē triviīs ululāta per urbēs
et Dīrae ultrīcēs et dī morientis Elissae,
accipite haec, meritumque malīs advertite nūmen
et nostrās audīte precēs. sī tangere portūs
īnfandum caput ac terrīs adnāre necesse est,
et sīc fāta Jovis poscunt, hic terminus haeret,
at bellō audācis populī vexātus et armīs,
fīnibus extorris, complexū āvulsus Iūlī
auxilium implōret videatque indigna suōrum
fūnera; nec, cum sē sub lēgēs pācis inīquae
trādiderit, rēgnō aut optātā lūce fruātur,
sed cadat ante diem mediāque inhumātus harēnā.
haec precor, hanc vōcem extrēmam cum sanguine fundō.
tum vōs, ō Tyriī, stirpem et genus omne futūrum
exercēte odiīs, cinerīque haec mittite nostrō
mūnera. nūllus amor populīs nec foedera suntō.
exoriāre aliquis nostrīs ex ossibus ultor
quī face Dardaniōs ferrōque sequāre colōnōs,
nunc, ōlim, quōcumque dabunt sē tempore vīrēs.
lītora lītoribus contrāria, flūctibus undās
imprecor, arma armīs: pugnent ipsīque nepōtēsque.’
Haec ait, et partīs animum versābat in omnīs,
invīsam quaerēns quam prīmum abrumpere lūcem.
tum breviter Barcēn nūtrīcem adfāta Sychaeī,
namque suam patriā antīquā cinis āter habēbat:
‘Annam, cāra mihī nūtrīx, hūc siste sorōrem:
dīc corpus properet fluviālī spargere lymphā,
et pecudēs sēcum et mōnstrāta piācula dūcat.
sīc veniat, tūque ipsa piā tege tempora vittā.
sacra Jovī Stygiō, quae rīte incepta parāvī,
perficere est animus fīnemque impōnere cūrīs
Dardaniīque rogum capitis permittere flammae.’
sīc ait. illa gradum studiō celerābat anīlī.
at trepida et coeptīs immānibus effera Dīdō
sanguineam volvēns aciem, maculīsque trementīs
interfūsa genās et pallida morte futūrā,
interiōra domūs inrumpit līmina et altōs
cōnscendit furibunda rogōs ēnsemque reclūdit
Dardanium, nōn hōs quaesītum mūnus in ūsūs.
hīc, postquam Īliacās vestīs nōtumque cubīle
cōnspexit, paulum lacrimīs et mente morāta
incubuitque torō dīxitque novissima verba:
‘dulcēs exuviae, dum fāta deusque sinēbat,
accipite hanc animam mēque hīs exsolvite cūrīs.
vīxī et quem dederat cursum Fortūna perēgī,
et nunc magna meī sub terrās ībit imāgō.
urbem praeclāram statuī, mea moenia vīdī,
ulta virum poenās inimīcō ā frātre recēpī,
fēlīx, heu nimium fēlīx, sī lītora tantum
numquam Dardaniae tetigissent nostra carīnae.’
dīxit, et ōs impressa torō ‘moriēmur inultae,
sed moriāmur’ ait. ‘sīc, sīc juvat īre sub umbrās.
hauriat hunc oculīs ignem crūdēlis ab altō
Dardanus, et nostrae sēcum ferat ōmina mortis.’
dīxerat, atque illam media inter tālia ferrō
conlāpsam aspiciunt comitēs, ēnsemque cruōre
spūmantem sparsāsque manūs. it clāmor ad alta
ātria: concussam bacchātur Fāma per urbem.
lāmentīs gemitūque et fēmineō ululātū
tēcta fremunt, resonat magnīs plangōribus aethēr,
nōn aliter quam sī immissīs ruat hostibus omnis
Karthāgō aut antīqua Tyros, flammaeque furentēs
culmina perque hominum volvantur perque deōrum.
audiit exanimis trepidōque exterrita cursū
unguibus ōra soror foedāns et pectora pugnīs
per mediōs ruit, ac morientem nōmine clāmat:
‘hoc illud, germāna, fuit? mē fraude petēbās?
hoc rogus iste mihi, hoc ignēs āraeque parābant?
quid prīmum dēserta querar? comitemne sorōrem
sprēvistī moriēns? eadem mē ad fāta vocāssēs,
īdem ambās ferrō dolor atque eadem hōra tulisset.
hīs etiam strūxī manibus patriōsque vocāvī
vōce deōs, sīc tē ut positā, crūdēlis, abessem?
exstīnxtī tē mēque, soror, populumque patrēsque
Sīdoniōs urbemque tuam. date, vulnera lymphīs
abluam et, extrēmus sī quis super hālitus errat,
ōre legam.’ sīc fāta gradūs ēvāserat altōs,
sēmianimemque sinū germānam amplexa fovēbat
cum gemitū atque ātrōs siccābat veste cruōrēs.
illa gravīs oculōs cōnāta attollere rūrsus
dēficit; īnfīxum strīdit sub pectore vulnus.
ter sēsē attollēns cubitōque adnīxa levāvit,
ter revolūta torō est oculīsque errantibus altō
quaesīvit caelō lūcem ingemuitque repertā.
Tum Jūnō omnipotēns longum miserāta dolōrem
difficilīsque obitūs Īrim dēmīsit Olympō
quae luctantem animam nexōsque resolveret artūs.
nam quia nec fātō meritā nec morte perībat,
sed misera ante diem subitōque accēnsa furōre,
nōndum illī flāvum Prōserpina vertice crīnem
abstulerat Stygiōque caput damnāverat Orcō.
ergō Īris croceīs per caelum rōscida pennīs
mīlle trahēns variōs adversō sōle colōrēs
dēvolat et suprā caput astitit. ‘hunc ego Dītī
sacrum jussa ferō tēque istō corpore solvō’:
sīc ait et dextrā crīnem secat, omnis et ūnā
dīlāpsus calor atque in ventōs vīta recessit.