Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Vergil · Aeneid

Book 2

Text kindly provided by Hypotactic

Conticuēre omnēs intentīque ōra tenēbant
inde torō pater Aenēās sīc orsus ab altō:
Īnfandum, rēgīna, jubēs renovāre dolōrem,
Trōjānās ut opēs et lāmentābile rēgnum
ēruerint Danaī, quaeque ipse miserrima vīdī
et quōrum pars magna fuī. quis tālia fandō
Myrmidonum Dolopumve aut dūrī mīles Ulixī
temperet ā lacrimīs? et jam nox ūmida caelō
praecipitat suādentque cadentia sīdera somnōs.
sed sī tantus amor cāsūs cognōscere nostrōs
et breviter Trōjae suprēmum audīre labōrem,
quamquam animus meminisse horret lūctūque refūgit,
incipiam. frāctī bellō fātīsque repulsī
ductōrēs Danaum tot jam lābentibus annīs
īnstar montis equum dīvīnā Palladis arte
aedificant, sectāque intexunt abiete costās;
vōtum prō reditū simulant; ea fāma vagātur.
hūc dēlēcta virum sortītī corpora fūrtim
inclūdunt caecō laterī penitusque cavernās
ingentīs uterumque armātō mīlite complent.
est in cōnspectū Tenedos, nōtissima fāmā
īnsula, dīves opum Priamī dum rēgna manēbant,
nunc tantum sinus et statiō male fīda carīnīs:
hūc sē prōvectī dēsertō in lītore condunt;
nōs abiisse ratī et ventō petiisse Mycēnās.
ergō omnis longō solvit sē Teucria lūctū;
panduntur portae, juvat īre et Dōrica castra
dēsertōsque vidēre locōs lītusque relictum:
hīc Dolopum manus, hīc saevus tendēbat Achillēs;
classibus hīc locus, hīc aciē certāre solēbant.
pars stupet innūptae dōnum exitiāle Minervae
et mōlem mīrantur equī; prīmusque Thymoetēs
dūcī intrā mūrōs hortātur et arce locārī,
sīve dolō seu jam Trōjae sīc fāta ferēbant.
at Capys, et quōrum melior sententia mentī,
aut pelagō Danaum īnsidiās suspectaque dōna
praecipitāre jubent subjectīsque ūrere flammīs,
aut terebrāre cavās uterī et temptāre latebrās.
scinditur incertum studia in contrāria vulgus.
Prīmus ibi ante omnīs magnā comitante catervā
Lāocoōn ārdēns summā dēcurrit ab arce,
et procul ‘ō miserī, quae tanta īnsānia, cīvēs?
crēditis āvectōs hostīs? aut ūlla putātis
dōna carēre dolīs Danaum? sīc nōtus Ulixēs?
aut hōc inclūsī lignō occultantur Achīvī,
aut haec in nostrōs fabricāta est māchina mūrōs,
īnspectūra domōs ventūraque dēsuper urbī,
aut aliquis latet error; equō nē crēdite, Teucrī.
quidquid id est, timeō Danaōs et dōna ferentīs.’
sīc fātus validīs ingentem vīribus hastam
in latus inque ferī curvam compāgibus alvum
contorsit. stetit illa tremēns, uterōque recussō
īnsonuēre cavae gemitumque dedēre cavernae.
et, sī fāta deum, sī mēns nōn laeva fuisset,
impulerat ferrō Argolicās foedāre latebrās,
Trōjaque nunc stāret, Priamīque arx alta manērēs.
Ecce, manūs juvenem intereā post terga revīnctum
pāstōrēs magnō ad rēgem clāmōre trahēbant
Dardanidae, quī sē ignōtum venientibus ultrō,
hoc ipsum ut strueret Trōjamque aperīret Achīvīs,
obtulerat, fīdēns animī atque in utrumque parātus,
seu versāre dolōs seu certae occumbere mortī.
undique vīsendī studiō Trōjāna juventūs
circumfūsa ruit certantque inlūdere captō.
accipe nunc Danaum īnsidiās et crīmine ab ūnō
disce omnīs.
namque ut cōnspectū in mediō turbātus, inermis
cōnstitit atque oculīs Phrygia agmina circumspexit,
‘heu, quae nunc tellūs,’ inquit, ‘quae mē aequora possunt
accipere? aut quid jam miserō mihi dēnique restat,
cui neque apud Danaōs usquam locus, et super ipsī
Dardanidae īnfēnsī poenās cum sanguine poscunt?’
quō gemitū conversī animī compressus et omnis
impetus. hortāmur fārī quō sanguine crētus,
quidve ferat; memoret quae sit fīdūcia captō.
Ille haec dēpositā tandem formīdine fātur
‘Cūncta equidem tibi, rēx, fuerit quodcumque, fatēbor
vēra,’ inquit; ‘neque mē Argolicā dē gente negābō.
hoc prīmum; nec, sī miserum Fortūna Sinōnem
fīnxit, vānum etiam mendācemque improba finget.
fandō aliquod sī forte tuās pervēnit ad aurīs
Bēlīdae nōmen Palamēdis et incluta fāmā
glōria, quem falsā sub prōditiōne Pelasgī
īnsontem īnfandō indiciō, quia bella vetābat,
dēmīsēre necī, nunc cassum lūmine lūgent:
illī mē comitem et cōnsanguinitāte propinquum
pauper in arma pater prīmīs hūc mīsit ab annīs.
dum stābat rēgnō incolumis rēgumque vigēbat
conciliīs, et nōs aliquod nōmenque decusque
gessimus. invidiā postquam pellācis Ulixī
(haud ignōta loquor) superīs concessit ab ōrīs,
adflīctus vītam in tenebrīs lūctūque trahēbam
et cāsum īnsontis mēcum indignābar amīcī.
nec tacuī dēmēns et mē, fors sī qua tulisset,
sī patriōs umquam remeāssem victor ad Argōs,
prōmīsī ultōrem et verbīs odia aspera mōvī.
hinc mihi prīma malī lābēs, hinc semper Ulixēs
crīminibus terrēre novīs, hinc spargere vōcēs
in vulgum ambiguās et quaerere cōnscius arma.
nec requiēvit enim, dōnec Calchante ministrō–
sed quid ego haec autem nēquīquam ingrāta revolvō,
quidve moror? sī omnīs ūnō ōrdine habētis Achīvōs,
idque audīre sat est, jamdūdum sūmite poenās:
hoc Ithacus velit et magnō mercentur Atrīdae.’
Tum vērō ārdēmus scītārī et quaerere causās,
ignārī scelerum tantōrum artisque Pelasgae.
prōsequitur pavitāns et fictō pectore fātur:
‘Saepe fugam Danaī Trōjā cupiēre relictā
mōlīrī et longō fessī discēdere bellō;
fēcissentque utinam! saepe illōs aspera pontī
interclūsit hiems et terruit Auster euntīs.
praecipuē cum jam hīc trabibus contextus acernīs
stāret equus, tōtō sonuērunt aethere nimbī.
suspēnsī Eurypylum scītantem ōrācula Phoebī
mittimus, isque adytīs haec trīstia dicta reportat:
“sanguine plācāstis ventōs et virgine caesā,
cum prīmum Īliacās, Danaī, vēnistis ad ōrās;
sanguine quaerendī reditūs animāque litandum
Argolicā.” vulgī quae vōx ut vēnit ad aurīs,
obstipuēre animī gelidusque per īma cucurrit
ossa tremor, cui fāta parent, quem poscat Apollō.
hīc Ithacus vātem magnō Calchanta tumultū
prōtrahit in mediōs; quae sint ea nūmina dīvum
flāgitat. et mihi jam multī crūdēle canēbant
artificis scelus, et tacitī ventūra vidēbant.
bis quīnōs silet ille diēs tēctusque recūsat
prōdere vōce suā quemquam aut oppōnere mortī.
vix tandem, magnīs Ithacī clāmōribus āctus,
compositō rumpit vōcem et mē dēstinat ārae.
adsēnsēre omnēs et, quae sibi quisque timēbat,
ūnius in miserī exitium conversa tulēre.
jamque diēs īnfanda aderat; mihi sacra parārī
et salsae frūgēs et circum tempora vittae.
ēripuī, fateor, lētō mē et vincula rūpī,
līmōsōque lacū per noctem obscūrus in ulvā
dēlituī dum vēla darent, sī forte dedissent.
nec mihi jam patriam antīquam spēs ūlla videndī
nec dulcīs nātōs exoptātumque parentem,
quōs illī fors et poenās ob nostra reposcent
effugia, et culpam hanc miserōrum morte piābunt.
quod tē per superōs et cōnscia nūmina vērī,
per sī qua est quae restet adhūc mortālibus usquam
intemerāta fidēs, ōrō, miserēre labōrum
tantōrum, miserēre animī nōn digna ferentis.’
Hīs lacrimīs vītam damus et miserēscimus ultrō.
ipse virō prīmus manicās atque arta levārī
vincla jubet Priamus dictīsque ita fātur amīcīs:
‘quisquis es, āmissōs hinc jam oblīvīscere Grāiōs
(noster eris) mihique haec ēdissere vēra rogantī:
quō mōlem hanc immānis equī statuēre? quis auctor?
quidve petunt? quae rēligiō? aut quae māchina bellī?’
dīxerat. ille dolīs īnstrūctus et arte Pelasgā
sustulit exūtās vinclīs ad sīdera palmās:
‘vōs, aeternī ignēs, et nōn violābile vestrum
testor nūmen,’ ait, ‘vōs ārae ēnsēsque nefandī,
quōs fūgī, vittaeque deum, quās hostia gessī:
fās mihi Grāiōrum sacrāta resolvere jūra,
fās ōdisse virōs atque omnia ferre sub aurās,
sī qua tegunt, teneor patriae nec lēgibus ūllīs.
tū modo prōmissīs maneās servātaque servēs
Trōja fidem, sī vēra feram, sī magna rependam.
omnis spēs Danaum et coeptī fīdūcia bellī
Palladis auxiliīs semper stetit. impius ex quō
Tȳdīdēs sed enim scelerumque inventor Ulixēs,
fātāle adgressī sacrātō āvellere templō
Palladium caesīs summae cūstōdibus arcis,
corripuēre sacram effigiem manibusque cruentīs
virgineās ausī dīvae contingere vittās,
ex illō fluere ac retrō sublāpsa referrī
spēs Danaum, frāctae vīrēs, āversa deae mēns.
nec dubiīs ea signa dedit Trītōnia mōnstrīs.
vix positum castrīs simulācrum: ārsēre coruscae
lūminibus flammae arrēctīs, salsusque per artūs
sūdor iit, terque ipsa solō (mīrābile dictū)
ēmicuit parmamque ferēns hastamque trementem.
extemplō temptanda fugā canit aequora Calchās,
nec posse Argolicīs exscindī Pergama tēlīs
ōmina nī repetant Argīs nūmenque redūcant
quod pelagō et curvīs sēcum āvēxēre carīnīs.
et nunc quod patriās ventō petiēre Mycēnās,
arma deōsque parant comitēs pelagōque remēnsō
imprōvīsī aderunt; ita dīgerit ōmina Calchās.
hanc prō Palladiō monitī, prō nūmine laesō
effigiem statuēre, nefās quae trīste piāret.
hanc tamen immēnsam Calchās attollere mōlem
rōboribus textīs caelōque ēdūcere jussit,
nē recipī portīs aut dūcī in moenia posset,
neu populum antīquā sub rēligiōne tuērī.
nam sī vestra manus violāsset dōna Minervae,
tum magnum exitium (quod dī prius ōmen in ipsum
convertant!) Priamī imperiō Phrygibusque futūrum;
sīn manibus vestrīs vestram ascendisset in urbem,
ultrō Asiam magnō Pelopēa ad moenia bellō
ventūram, et nostrōs ea fāta manēre nepōtēs.’
Tālibus īnsidiīs perjūrīque arte Sinōnis
crēdita rēs, captīque dolīs lacrimīsque coāctīs
quōs neque Tȳdīdēs nec Lārīsaeus Achillēs,
nōn annī domuēre decem, nōn mīlle carīnae.
Hīc aliud majus miserīs multōque tremendum
obicitur magis atque imprōvida pectora turbat.
Lāocoōn, ductus Neptūnō sorte sacerdōs,
sollemnīs taurum ingentem mactābat ad ārās.
ecce autem geminī ā Tenedō tranquilla per alta
(horrēscō referēns) immēnsīs orbibus anguēs
incumbunt pelagō pariterque ad lītora tendunt;
pectora quōrum inter flūctūs arrēcta jubaeque
sanguineae superant undās, pars cētera pontum
pōne legit sinuatque immēnsa volūmine terga.
fit sonitus spūmante salō; jamque arva tenēbant
ārdentīsque oculōs suffectī sanguine et ignī
sībila lambēbant linguīs vibrantibus ōra.
diffugimus vīsū exsanguēs. illī agmine certō
Lāocoonta petunt; et prīmum parva duōrum
corpora nātōrum serpēns amplexus uterque
implicat et miserōs morsū dēpāscitur artūs;
post ipsum auxiliō subeuntem ac tēla ferentem
corripiunt spīrīsque ligant ingentibus; et jam
bis medium amplexī, bis collō squāmea circum
terga datī superant capite et cervīcibus altīs.
ille simul manibus tendit dīvellere nōdōs
perfūsus saniē vittās ātrōque venēnō,
clāmōrēs simul horrendōs ad sīdera tollit:
quālis mūgītūs, fūgit cum saucius āram
taurus et incertam excussit cervīce secūrim.
at geminī lāpsū dēlūbra ad summa dracōnēs
effugiunt saevaeque petunt Trītōnidis arcem,
sub pedibusque deae clipeīque sub orbe teguntur.
tum vērō tremefacta novus per pectora cūnctīs
īnsinuat pavor, et scelus expendisse merentem
Lāocoonta ferunt, sacrum quī cuspide rōbur
laeserit et tergō scelerātam intorserit hastam.
dūcendum ad sēdēs simulācrum ōrandaque dīvae
nūmina conclāmant.
dīvidimus mūrōs et moenia pandimus urbis.
accingunt omnēs operī pedibusque rotārum
subiciunt lāpsūs, et stuppea vincula collō
intendunt; scandit fātālis māchina mūrōs
fēta armīs. puerī circum innūptaeque puellae
sacra canunt fūnemque manū contingere gaudent;
illa subit mediaeque mināns inlābitur urbī.
ō patria, ō dīvum domus Īlium et incluta bellō
moenia Dardanidum! quater ipsō in līmine portae
substitit atque uterō sonitum quater arma dedēre;
īnstāmus tamen immemorēs caecīque furōre
et mōnstrum īnfēlīx sacrātā sistimus arce.
tunc etiam fātīs aperit Cassandra futūrīs
ōra deī jussū nōn umquam crēdita Teucrīs.
nōs dēlūbra deum miserī, quibus ultimus esset
ille diēs, fēstā vēlāmus fronde per urbem.
Vertitur intereā caelum et ruit Ōceanō nox
involvēns umbrā magnā terramque polumque
Myrmidonumque dolōs; fūsī per moenia Teucrī
conticuēre; sopor fessōs complectitur artūs.
et jam Argīva phalānx īnstrūctīs nāvibus ībat
ā Tenedō tacitae per amīca silentia lūnae
lītora nōta petēns, flammās cum rēgia puppis
extulerat, fātīsque deum dēfēnsus inīquīs
inclūsōs uterō Danaōs et pīnea fūrtim
laxat claustra Sinōn. illōs patefactus ad aurās
reddit equus laetīque cavō sē rōbore prōmunt
Thessandrus Sthenelusque ducēs et dīrus Ulixēs,
dēmissum lāpsī per fūnem, Acamāsque Thoāsque
Pēlīdēsque Neoptolemus prīmusque Machāōn
et Menelāus et ipse dolī fabricātor Epēos.
invādunt urbem somnō vīnōque sepultam;
caeduntur vigilēs, portīsque patentibus omnīs
accipiunt sociōs atque agmina cōnscia jungunt.
Tempus erat quō prīma quiēs mortālibus aegrīs
incipit et dōnō dīvum grātissima serpit.
in somnīs, ecce, ante oculōs maestissimus Hector
vīsus adesse mihī largōsque effundere flētūs,
raptātus bīgīs ut quondam, āterque cruentō
pulvere perque pedēs trājectus lōra tumentīs.
ei mihi, quālis erat, quantum mūtātus ab illō
Hectore quī redit exuviās indūtus Achillī
vel Danaum Phrygiōs jaculātus puppibus ignīs!
squālentem barbam et concrētōs sanguine crīnīs
vulneraque illa gerēns, quae circum plūrima mūrōs
accēpit patriōs. ultrō flēns ipse vidēbar
compellāre virum et maestās exprōmere vōcēs:
‘ō lūx Dardaniae, spēs ō fīdissima Teucrum,
quae tantae tenuēre morae? quibus Hector ab ōrīs
exspectāte venīs? ut tē post multa tuōrum
fūnera, post variōs hominumque urbisque labōrēs
dēfessī aspicimus! quae causa indigna serēnōs
foedāvit vultūs? aut cūr haec vulnera cernō?’
ille nihil, nec mē quaerentem vāna morātur,
sed graviter gemitūs īmō dē pectore dūcēns,
‘heu fuge, nāte deā, tēque hīs’ ait ‘ēripe flammīs.
hostis habet mūrōs; ruit altō ā culmine Trōja.
sat patriae Priamōque datum: sī Pergama dextrā
dēfendī possent, etiam hāc dēfēnsa fuissent.
sacra suōsque tibī commendat Trōja penātīs;
hōs cape fātōrum comitēs, hīs moenia quaere
magna pererrātō statuēs quae dēnique pontō.’
sīc ait et manibus vittās Vestamque potentem
aeternumque adytīs effert penetrālibus ignem.
Dīversō intereā miscentur moenia lūctū,
et magis atque magis, quamquam sēcrēta parentis
Anchīsae domus arboribusque obtēcta recessit,
clārēscunt sonitūs armōrumque ingruit horror.
excutior somnō et summī fastīgia tēctī
ascēnsū superō atque arrēctīs auribus astō:
in segetem velutī cum flamma furentibus Austrīs
incidit, aut rapidus montānō flūmine torrēns
sternit agrōs, sternit sata laeta boumque labōrēs
praecipitīsque trahit silvās; stupet īnscius altō
accipiēns sonitum saxī dē vertice pāstor.
tum vērō manifēsta fidēs, Danaumque patēscunt
īnsidiae. jam Dēiphobī dedit ampla ruīnam
Volcānō superante domus, jam proximus ārdet
Ucalegōn; Sīgēa ignī freta lāta relūcent.
exoritur clāmorque virum clangorque tubārum.
arma āmēns capiō; nec sat ratiōnis in armīs,
sed glomerāre manum bellō et concurrere in arcem
cum sociīs ārdent animī; furor īraque mentem
praecipitat, pulchrumque morī succurrit in armīs.
Ecce autem tēlīs Panthūs ēlāpsus Achīvum,
Panthūs Othryadēs, arcis Phoebīque sacerdōs,
sacra manū victōsque deōs parvumque nepōtem
ipse trahit cursūque āmēns ad līmina tendit.
‘quō rēs summa locō, Panthū? quam prēndimus arcem?’
vix ea fātus eram gemitū cum tālia reddit:
‘vēnit summa diēs et inēluctābile tempus
Dardaniae. fuimus Trōes, fuit Īlium et ingēns
glōria Teucrōrum; ferus omnia Juppiter Argōs
trānstulit; incēnsā Danaī dominantur in urbe.
arduus armātōs mediīs in moenibus astāns
fundit equus victorque Sinōn incendia miscet
īnsultāns. portīs aliī bipatentibus adsunt,
mīlia quot magnīs umquam vēnēre Mycēnīs;
obsēdēre aliī tēlīs angusta viārum
oppositīs; stat ferrī aciēs mucrōne coruscō
stricta, parāta necī; vix prīmī proelia temptant
portārum vigilēs et caecō Mārte resistunt.’
tālibus Othryadae dictīs et nūmine dīvum
in flammās et in arma feror, quō trīstis Erīnȳs,
quō fremitus vocat et sublātus ad aethera clāmor.
addunt sē sociōs Rhīpeus et maximus armīs
Ēpytus, oblātī per lūnam, Hypanisque Dymāsque
et laterī adglomerant nostrō, juvenisque Coroebus
Mygdonidēs illīs ad Trōjam forte diēbus
vēnerat īnsānō Cassandrae incēnsus amōre
et gener auxilium Priamō Phrygibusque ferēbat,
īnfēlīx quī nōn spōnsae praecepta furentis
audierit!
quōs ubi cōnfertōs audēre in proelia vīdī,
incipiō super hīs: ‘juvenēs, fortissima frūstrā
pectora, sī vōbīs audentem extrēma cupīdō
certa sequī, quae sit rēbus fortūna vidētis:
excessēre omnēs adytīs ārīsque relictīs
dī quibus imperium hoc steterat; succurritis urbī
incēnsae. moriāmur et in media arma ruāmus.
ūna salūs victīs nūllam spērāre salūtem.’
sīc animīs juvenum furor additus. inde, lupī ceu
raptōrēs ātrā in nebulā, quōs improba ventris
exēgit caecōs rabiēs catulīque relictī
faucibus exspectant siccīs, per tēla, per hostīs
vādimus haud dubiam in mortem mediaeque tenēmus
urbis iter; nox ātra cavā circumvolat umbrā.
quis clādem illīus noctis, quis fūnera fandō
explicet aut possit lacrimīs aequāre labōrēs?
urbs antīqua ruit multōs domināta per annōs;
plūrima perque viās sternuntur inertia passim
corpora perque domōs et rēligiōsa deōrum
līmina. nec sōlī poenās dant sanguine Teucrī;
quondam etiam victīs redit in praecordia virtūs
victōrēsque cadunt Danaī. crūdēlis ubīque
lūctus, ubīque pavor et plūrima mortis imāgō.
Prīmus sē Danaum magnā comitante catervā
Androgeōs offert nōbīs, socia agmina crēdēns
īnscius, atque ultrō verbīs compellat amīcīs:
‘festīnāte, virī! nam quae tam sēra morātur
sēgnitiēs? aliī rapiunt incēnsa feruntque
Pergama: vōs celsīs nunc prīmum ā nāvibus ītis?’
dīxit, et extemplō (neque enim respōnsa dabantur
fīda satis) sēnsit mediōs dēlāpsus in hostīs.
obstipuit retrōque pedem cum vōce repressit.
imprōvīsum asprīs velutī quī sentibus anguem
pressit humī nītēns trepidusque repente refūgit
attollentem īrās et caerula colla tumentem,
haud secus Androgeōs vīsū tremefactus abībat.
inruimus dēnsīs et circumfundimur armīs,
ignārōsque locī passim et formīdine captōs
sternimus; aspīrat prīmō Fortūna labōrī.
atque hīc successū exsultāns animīsque Coroebus
‘ō sociī, quā prīmā’ inquit ‘Fortūna salūtis
mōnstrat iter, quāque ostendit sē dextra, sequāmur:
mūtēmus clipeōs Danaumque īnsignia nōbīs
aptēmus. dolus an virtūs, quis in hoste requīrat?
arma dabunt ipsī.’ sīc fātus deinde comantem
Androgeī galeam clipeīque īnsigne decōrum
induitur laterīque Argīvum accommodat ēnsem.
hoc Rhīpeus, hoc ipse Dymās omnisque juventūs
laeta facit: spoliīs sē quisque recentibus armat.
vādimus immixtī Danaīs haud nūmine nostrō
multaque per caecam congressī proelia noctem
cōnserimus, multōs Danaum dēmittimus Orcō.
diffugiunt aliī ad nāvīs et lītora cursū
fīda petunt; pars ingentem formīdine turpī
scandunt rūrsus equum et nōtā conduntur in alvō.
Heu nihil invītīs fās quemquam fīdere dīvīs!
ecce trahēbātur passīs Priamēia virgō
crīnibus ā templō Cassandra adytīsque Minervae
ad caelum tendēns ārdentia lūmina frūstrā,
lūmina, nam tenerās arcēbant vincula palmās.
nōn tulit hanc speciem furiātā mente Coroebus
et sēsē medium injēcit peritūrus in agmen;
cōnsequimur cūnctī et dēnsīs incurrimus armīs.
hīc prīmum ex altō dēlūbrī culmine tēlīs
nostrōrum obruimur oriturque miserrima caedēs
armōrum faciē et Grāiārum errōre jubārum.
tum Danaī gemitū atque ēreptae virginis īrā
undique collēctī invādunt, ācerrimus Aiāx
et geminī Atrīdae Dolopumque exercitus omnis:
adversī ruptō ceu quondam turbine ventī
cōnflīgunt, Zephyrusque Notusque et laetus Eōīs
Eurus equīs; strīdunt silvae saevitque tridentī
spūmeus atque īmō Nēreus ciet aequora fundō.
illī etiam, sī quōs obscūrā nocte per umbram
fūdimus īnsidiīs tōtāque agitāvimus urbe,
appārent; prīmī clipeōs mentītaque tēla
agnōscunt atque ōra sonō discordia signant.
īlicet obruimur numerō, prīmusque Coroebus
Pēneleī dextrā dīvae armipotentis ad āram
prōcumbit; cadit et Rhīpeus, jūstissimus ūnus
quī fuit in Teucrīs et servantissimus aequī
(dīs aliter vīsum); pereunt Hypanisque Dymāsque
cōnfīxī ā sociīs; nec tē tua plūrima, Panthū,
lābentem pietās nec Apollinis īnfula tēxit.
Īliacī cinerēs et flamma extrēma meōrum,
testor, in occāsū vestrō nec tēla nec ūllās
vītāvisse vicēs, Danaum et, sī fāta fuissent
ut caderem, meruisse manū. dīvellimur inde,
Īphitus et Peliās mēcum (quōrum Īphitus aevō
jam gravior, Peliās et vulnere tardus Ulixī),
prōtinus ad sēdēs Priamī clāmōre vocātī.
hīc vērō ingentem pugnam, ceu cētera nusquam
bella forent, nūllī tōtā morerentur in urbe,
sīc Mārtem indomitum Danaōsque ad tēcta ruentīs
cernimus obsessumque āctā testūdine līmen.
haerent parietibus scālae postīsque sub ipsōs
nītuntur gradibus clipeōsque ad tēla sinistrīs
prōtēctī obiciunt, prēnsant fastīgia dextrīs.
Dardanidae contrā turrīs ac tōta domōrum
culmina convellunt; hīs sē, quandō ultima cernunt,
extrēmā jam in morte parant dēfendere tēlīs,
aurātāsque trabēs, veterum decora alta parentum,
dēvolvunt; aliī strictīs mucrōnibus īmās
obsēdēre forēs, hās servant agmine dēnsō.
īnstaurātī animī rēgis succurrere tēctīs
auxiliōque levāre virōs vimque addere victīs.
Līmen erat caecaeque forēs et pervius ūsus
tēctōrum inter sē Priamī, postēsque relictī
ā tergō, īnfēlīx quā sē, dum rēgna manēbant,
saepius Andromachē ferre incomitāta solēbat
ad socerōs et avō puerum Astyanacta trahēbat.
ēvādō ad summī fastīgia culminis, unde
tēla manū miserī jactābant inrita Teucrī.
turrim in praecipitī stantem summīsque sub astra
ēductam tēctīs, unde omnis Trōja vidērī
et Danaum solitae nāvēs et Achāica castra,
adgressī ferrō circum, quā summa labantīs
jūnctūrās tabulāta dabant, convellimus altīs
sēdibus impulimusque; ea lāpsa repente ruīnam
cum sonitū trahit et Danaum super agmina lātē
incidit. ast aliī subeunt, nec saxa nec ūllum
tēlōrum intereā cessat genus.
Vestibulum ante ipsum prīmōque in līmine Pyrrhus
exsultat tēlīs et lūce coruscus aēnā:
quālis ubi in lūcem coluber mala grāmina pāstus,
frīgida sub terrā tumidum quem brūma tegēbat,
nunc, positīs novus exuviīs nitidusque juventā,
lūbrica convolvit sublātō pectore terga
arduus ad sōlem, et linguīs micat ōre trisulcīs.
ūnā ingēns Periphās et equōrum agitātor Achillis,
armiger Automedōn, ūnā omnis Scȳria pūbēs
succēdunt tēctō et flammās ad culmina jactant.
ipse inter prīmōs correptā dūra bipennī
līmina perrumpit postīsque ā cardine vellit
aerātōs; jamque excīsā trabe firma cavāvit
rōbora et ingentem lātō dedit ōre fenestram.
appāret domus intus et ātria longa patēscunt;
appārent Priamī et veterum penetrālia rēgum,
armātōsque vident stantīs in līmine prīmō.
at domus interior gemitū miserōque tumultū
miscētur, penitusque cavae plangōribus aedēs
fēmineīs ululant; ferit aurea sīdera clāmor.
tum pavidae tēctīs mātrēs ingentibus errant
amplexaeque tenent postīs atque ōscula fīgunt.
īnstat vī patriā Pyrrhus; nec claustra nec ipsī
cūstōdēs sufferre valent; labat ariete crēbrō
jānua, et ēmōtī prōcumbunt cardine postēs.
fit via vī; rumpunt aditūs prīmōsque trucīdant
immissī Danaī et lātē loca mīlite complent.
nōn sīc, aggeribus ruptīs cum spūmeus amnis
exiit oppositāsque ēvīcit gurgite mōlēs,
fertur in arva furēns cumulō campōsque per omnīs
cum stabulīs armenta trahit. vīdī ipse furentem
caede Neoptolemum geminōsque in līmine Atrīdās,
vīdī Hecubam centumque nurūs Priamumque per ārās
sanguine foedantem quōs ipse sacrāverat ignīs.
quīnquāgintā illī thalamī, spēs tanta nepōtum,
barbaricō postēs aurō spoliīsque superbī
prōcubuēre; tenent Danaī quā dēficit ignis.
Forsitan et Priamī fuerint quae fāta requīrās.
urbis utī captae cāsum convulsaque vīdit
līmina tēctōrum et medium in penetrālibus hostem,
arma diū senior dēsuēta trementibus aevō
circumdat nēquīquam umerīs et inūtile ferrum
cingitur, ac dēnsōs fertur moritūrus in hostīs.
aedibus in mediīs nūdōque sub aetheris axe
ingēns āra fuit juxtāque veterrima laurus
incumbēns ārae atque umbrā complexa penātīs.
hīc Hecuba et nātae nēquīquam altāria circum,
praecipitēs ātrā ceu tempestāte columbae,
condēnsae et dīvum amplexae simulācra sedēbant.
ipsum autem sūmptīs Priamum juvenālibus armīs
ut vīdit, ‘quae mēns tam dīra, miserrime conjūnx,
impulit hīs cingī tēlīs? aut quō ruis?’ inquit.
‘nōn tālī auxiliō nec dēfēnsōribus istīs
tempus eget; nōn, sī ipse meus nunc adforet Hector.
hūc tandem concēde; haec āra tuēbitur omnīs,
aut moriēre simul.’ sīc ōre effāta recēpit
ad sēsē et sacrā longaevum in sēde locāvit.
Ecce autem ēlāpsus Pyrrhī dē caede Polītēs,
ūnus nātōrum Priamī, per tēla, per hostīs
porticibus longīs fugit et vacua ātria lūstrat
saucius. illum ārdēns īnfēstō vulnere Pyrrhus
īnsequitur, jam jamque manū tenet et premit hastā.
ut tandem ante oculōs ēvāsit et ōra parentum,
concidit ac multō vītam cum sanguine fūdit.
hīc Priamus, quamquam in mediā jam morte tenētur,
nōn tamen abstinuit nec vōcī īraeque pepercit:
‘at tibi prō scelere,’ exclāmat, ‘prō tālibus ausīs
dī, sī qua est caelō pietās quae tālia cūret,
persolvant grātēs dignās et praemia reddant
dēbita, quī nātī cōram mē cernere lētum
fēcistī et patriōs foedāstī fūnere vultūs.
at nōn ille, satum quō tē mentīris, Achillēs
tālis in hoste fuit Priamō; sed jūra fidemque
supplicis ērubuit corpusque exsangue sepulcrō
reddidit Hectoreum mēque in mea rēgna remīsit.’
sīc fātus senior tēlumque imbelle sine ictū
conjēcit, raucō quod prōtinus aere repulsum,
et summō clipeī nēquīquam umbōne pependit.
cui Pyrrhus: ‘referēs ergō haec et nūntius ībis
Pēlīdae genitōrī. illī mea trīstia facta
dēgeneremque Neoptolemum nārrāre mementō.
nunc morere.’ hoc dīcēns altāria ad ipsa trementem
trāxit et in multō lāpsantem sanguine nātī,
implicuitque comam laevā, dextrāque coruscum
extulit ac laterī capulō tenus abdidit ēnsem.
haec fīnis Priamī fātōrum, hic exitus illum
sorte tulit Trōjam incēnsam et prōlāpsa videntem
Pergama, tot quondam populīs terrīsque superbum
rēgnātōrem Asiae. jacet ingēns lītore truncus,
āvulsumque umerīs caput et sine nōmine corpus.
At mē tum prīmum saevus circumstetit horror.
obstipuī; subiit cārī genitōris imāgō,
ut rēgem aequaevum crūdēlī vulnere vīdī
vītam exhālantem, subiit dēserta Creūsa
et dīrepta domus et parvī cāsus Iūlī.
respiciō et quae sit mē circum cōpia lūstrō.
dēseruēre omnēs dēfessī, et corpora saltū
ad terram mīsēre aut ignibus aegra dedēre.
Jamque adeō super ūnus eram, cum līmina Vestae
servantem et tacitam sēcrētā in sēde latentem
Tyndarida aspiciō; dant clāram incendia lūcem
errantī passimque oculōs per cūncta ferentī.
illa sibi īnfēstōs ēversa ob Pergama Teucrōs
et Danaum poenam et dēsertī conjugis īrās
praemetuēns, Trōjae et patriae commūnis Erīnȳs,
abdiderat sēsē atque ārīs invīsa sedēbat.
exārsēre ignēs animō; subit īra cadentem
ulcīscī patriam et scelerātās sūmere poenās.
‘scīlicet haec Spartam incolumis patriāsque Mycēnās
aspiciet, partōque ībit rēgīna triumphō?
conjugiumque domumque patris nātōsque vidēbit
Īliadum turbā et Phrygiīs comitāta ministrīs?
occiderit ferrō Priamus? Trōja ārserit ignī?
Dardanium totiēns sūdārit sanguine lītus?
nōn ita. namque etsī nūllum memorābile nōmen
fēmineā in poenā est, habet haec victōria laudem;
exstīnxisse nefās tamen et sūmpsisse merentīs
laudābor poenās, animumque explēsse juvābit
ultrīcis flammae et cinerēs satiāsse meōrum.’
tālia jactābam et furiātā mente ferēbar,
cum mihi sē, nōn ante oculīs tam clāra, videndam
obtulit et pūrā per noctem in lūce refulsit
alma parēns, cōnfessa deam quālisque vidērī
caelicolīs et quanta solet, dextrāque prehēnsum
continuit roseōque haec īnsuper addidit ōre:
‘nāte, quis indomitās tantus dolor excitat īrās?
quid furis? aut quōnam nostrī tibi cūra recessit?
nōn prius aspiciēs ubi fessum aetāte parentem
līqueris Anchīsēn, superet conjūnxne Creūsa
Ascaniusque puer? quōs omnīs undique Grāiae
circum errant aciēs et, nī mea cūra resistat,
jam flammae tulerint inimīcus et hauserit ēnsis.
nōn tibi Tyndaridis faciēs invīsa Lacaenae
culpātusve Paris, dīvum inclēmentia, dīvum
hās ēvertit opēs sternitque ā culmine Trōjam.
aspice (namque omnem, quae nunc obducta tuentī
mortālīs hebetat vīsūs tibi et ūmida circum
cālīgat, nūbem ēripiam; tū nē qua parentis
jussa timē neu praeceptīs pārēre recūsā):
hīc, ubi disjectās mōlēs āvulsaque saxīs
saxa vidēs, mixtōque undantem pulvere fūmum,
Neptūnus mūrōs magnōque ēmōta tridentī
fundāmenta quatit tōtamque ā sēdibus urbem
ēruit. hīc Jūnō Scaeās saevissima portās
prīma tenet sociumque furēns ā nāvibus agmen
ferrō accīncta vocat.
jam summās arcēs Trītōnia, respice, Pallas
īnsēdit nimbō effulgēns et Gorgone saeva.
ipse pater Danaīs animōs vīrīsque secundās
sufficit, ipse deōs in Dardana suscitat arma.
ēripe, nāte, fugam fīnemque impōne labōrī;
nusquam aberō et tūtum patriō tē līmine sistam.’
dīxerat et spissīs noctis sē condidit umbrīs.
appārent dīrae faciēs inimīcaque Trōjae
nūmina magna deum.
Tum vērō omne mihī vīsum cōnsīdere in ignīs
Īlium et ex īmō vertī Neptūnia Trōja:
ac velutī summīs antīquam in montibus ornum
cum ferrō accīsam crēbrīsque bipennibus īnstant
ēruere agricolae certātim, illa usque minātur
et tremefacta comam concussō vertice nūtat,
vulneribus dōnec paulātim ēvicta suprēmum
congemuit trāxitque jugīs āvulsa ruīnam.
dēscendō ac dūcente deō flammam inter et hostīs
expedior: dant tēla locum flammaeque recēdunt.
Atque ubi jam patriae perventum ad līmina sēdis
antīquāsque domōs, genitor, quem tollere in altōs
optābam prīmum montīs prīmumque petēbam,
abnegat excīsā vītam prōdūcere Trōjā
exsiliumque patī. ‘vōs ō, quibus integer aevī
sanguis,’ ait, ‘solidaeque suō stant rōbore vīrēs,
vōs agitāte fugam.
mē sī caelicolae voluissent dūcere vītam,
hās mihi servāssent sēdēs. satis ūna superque
vīdimus excidia et captae superāvimus urbī.
sīc ō sīc positum adfātī discēdite corpus.
ipse manū mortem inveniam; miserēbitur hostis
exuviāsque petet. facilis jactūra sepulcrī.
jam prīdem invīsus dīvīs et inūtilis annōs
dēmoror, ex quō mē dīvum pater atque hominum rēx
fulminis adflāvit ventīs et contigit ignī.’
Tālia perstābat memorāns fīxusque manēbat.
nōs contrā effūsī lacrimīs conjūnxque Creūsa
Ascaniusque omnisque domus, nē vertere sēcum
cūncta pater fātōque urgentī incumbere vellet.
abnegat inceptōque et sēdibus haeret in īsdem.
rūrsus in arma feror mortemque miserrimus optō.
nam quod cōnsilium aut quae jam fortūna dabātur?
‘mēne efferre pedem, genitor, tē posse relictō
spērāstī tantumque nefās patriō excidit ōre?
sī nihil ex tantā superīs placet urbe relinquī,
et sedet hoc animō peritūraeque addere Trōjae
tēque tuōsque juvat, patet istī jānua lētō,
jamque aderit multō Priamī dē sanguine Pyrrhus,
nātum ante ōra patris, patrem quī obtruncat ad ārās.
hoc erat, alma parēns, quod mē per tēla, per ignīs
ēripis, ut mediīs hostem in penetrālibus utque
Ascanium patremque meum juxtāque Creūsam
alterum in alterius mactātōs sanguine cernam?
arma, virī, ferte arma; vocat lūx ultima victōs.
reddite mē Danaīs; sinite īnstaurāta revīsam
proelia. numquam omnēs hodiē moriēmur inultī.’
Hinc ferrō accingor rūrsus clipeōque sinistram
īnsertābam aptāns mēque extrā tēcta ferēbam.
ecce autem complexa pedēs in līmine conjūnx
haerēbat, parvumque patrī tendēbat Iūlum:
‘sī peritūrus abīs, et nōs rape in omnia tēcum;
sīn aliquam expertus sūmptīs spem pōnis in armīs,
hanc prīmum tūtāre domum. cui parvus Iūlus,
cui pater et conjūnx quondam tua dicta relinquor?’
Tālia vōciferāns gemitū tēctum omne replēbat,
cum subitum dictūque oritur mīrābile mōnstrum.
namque manūs inter maestōrumque ōra parentum
ecce levis summō dē vertice vīsus Iūlī
fundere lūmen apex, tāctūque innoxia mollīs
lambere flamma comās et circum tempora pāscī.
nōs pavidī trepidāre metū crīnemque flagrantem
excutere et sānctōs restinguere fontibus ignīs.
at pater Anchīsēs oculōs ad sīdera laetus
extulit et caelō palmās cum vōce tetendit:
‘Juppiter omnipotēns, precibus sī flecteris ūllīs,
aspice nōs, hoc tantum, et sī pietāte merēmur,
dā deinde auxilium, pater, atque haec ōmina firmā.’
Vix ea fātus erat senior, subitōque fragōre
intonuit laevum, et dē caelō lāpsa per umbrās
stēlla facem dūcēns multā cum lūce cucurrit.
illam summa super lābentem culmina tēctī
cernimus Īdaeā clāram sē condere silvā
signantemque viās; tum longō līmite sulcus
dat lūcem et lātē circum loca sulpure fūmant.
hīc vērō victus genitor sē tollit ad aurās
adfāturque deōs et sānctum sīdus adōrat.
‘jam jam nūlla mora est; sequor et quā dūcitis adsum,
dī patriī; servāte domum, servāte nepōtem.
vestrum hoc augurium, vestrōque in nūmine Trōja est.
cēdō equidem nec, nāte, tibī comes īre recūsō.’
dīxerat ille, et jam per moenia clārior ignis
audītur, propiusque aestūs incendia volvunt.
‘ergō age, cāre pater, cervīcī impōnere nostrae;
ipse subībō umerīs nec mē labor iste gravābit;
quō rēs cumque cadent, ūnum et commūne perīclum,
ūna salūs ambōbus erit. mihi parvus Iūlus
sit comes, et longē servet vestīgia conjūnx.
vōs, famulī, quae dīcam animīs advertite vestrīs.
est urbe ēgressīs tumulus templumque vetustum
dēsertae Cereris, juxtāque antīqua cupressus
rēligiōne patrum multōs servāta per annōs;
hanc ex dīversō sēdem veniēmus in ūnam.
tū, genitor, cape sacra manū patriōsque penātīs;
mē bellō ē tantō dīgressum et caede recentī
attrectāre nefās, dōnec mē flūmine vīvō
abluerō.’
haec fātus lātōs umerōs subjectaque colla
veste super fulvīque īnsternor pelle leōnis,
succēdōque onerī; dextrae sē parvus Iūlus
implicuit sequiturque patrem nōn passibus aequīs;
pōne subit conjūnx. ferimur per opāca locōrum,
et mē, quem dūdum nōn ūlla injecta movēbant
tēla neque adversō glomerātī exāmine Grāī,
nunc omnēs terrent aurae, sonus excitat omnis
suspēnsum et pariter comitīque onerīque timentem.
jamque propinquābam portīs omnemque vidēbar
ēvāsisse viam, subitō cum crēber ad aurīs
vīsus adesse pedum sonitus, genitorque per umbram
prōspiciēns ‘nāte,’ exclāmat, ‘fuge, nāte; propinquant.
ārdentīs clipeōs atque aera micantia cernō.’
hīc mihi nescio quod trepidō male nūmen amīcum
cōnfūsam ēripuit mentem. namque āvia cursū
dum sequor et nōtā excēdō regiōne viārum,
heu miserō conjūnx fātōne ērepta Creūsa
substitit, errāvitne viā seu lāpsa resēdit,
incertum; nec post oculīs est reddita nostrīs.
nec prius āmissam respexī animumve reflexī
quam tumulum antīquae Cereris sēdemque sacrātam
vēnimus: hīc dēmum collēctīs omnibus ūna
dēfuit, et comitēs nātumque virumque fefellit.
quem nōn incūsāvī āmēns hominumque deōrumque,
aut quid in ēversā vīdī crūdēlius urbe?
Ascanium Anchīsēnque patrem Teucrōsque penātīs
commendō sociīs et curvā valle recondō;
ipse urbem repetō et cingor fulgentibus armīs.
stat cāsūs renovāre omnīs omnemque revertī
per Trōjam et rūrsus caput objectāre perīclīs.
prīncipiō mūrōs obscūraque līmina portae,
quā gressum extuleram, repetō et vestīgia retrō
observāta sequor per noctem et lūmine lūstrō:
horror ubīque animō, simul ipsa silentia terrent.
inde domum, sī forte pedem, sī forte tulisset,
mē referō: inruerant Danaī et tēctum omne tenēbant.
īlicet ignis edāx summa ad fastīgia ventō
volvitur; exsuperant flammae, furit aestus ad aurās.
prōcēdō et Priamī sēdēs arcemque revīsō:
et jam porticibus vacuīs Jūnōnis asȳlō
cūstōdēs lēctī Phoenix et dīrus Ulixēs
praedam adservābant. hūc undique Trōia gāza
incēnsīs ērepta adytīs, mēnsaeque deōrum
crātēresque aurō solidī, captīvaque vestis
congeritur. puerī et pavidae longō ōrdine mātrēs
stant circum.
ausus quīn etiam vōcēs jactāre per umbram
implēvī clāmōre viās, maestusque Creūsam
nēquīquam ingemināns iterumque iterumque vocāvī.
quaerentī et tēctīs urbis sine fīne furentī
īnfēlīx simulācrum atque ipsius umbra Creūsae
vīsa mihi ante oculōs et nōtā major imāgō.
obstipuī, steteruntque comae et vōx faucibus haesit.
tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs:
‘quid tantum īnsānō juvat indulgēre dolōrī,
ō dulcis conjūnx? nōn haec sine nūmine dīvum
ēveniunt; nec tē comitem hinc portāre Creūsam
fās, aut ille sinit superī rēgnātor Olympī.
longa tibi exsilia et vastum maris aequor arandum,
et terram Hesperiam veniēs, ubi Lȳdius arva
inter opīma virum lēnī fluit agmine Thybris.
illīc rēs laetae rēgnumque et rēgia conjūnx
parta tibī; lacrimās dīlēctae pelle Creūsae.
nōn ego Myrmidonum sēdēs Dolopumve superbās
aspiciam aut Grāīs servītum mātribus ībō,
Dardanis et dīvae Veneris nurus;
sed mē magna deum genetrīx hīs dētinet ōrīs.
jamque valē et nātī servā commūnis amōrem.’
haec ubi dicta dedit, lacrimantem et multa volentem
dīcere dēseruit, tenuīsque recessit in aurās.
ter cōnātus ibī collō dare bracchia circum;
ter frūstrā comprēnsa manūs effūgit imāgō,
pār levibus ventīs volucrīque simillima somnō.
sīc dēmum sociōs cōnsūmptā nocte revīsō.
Atque hīc ingentem comitum adflūxisse novōrum
inveniō admīrāns numerum, mātrēsque virōsque,
collēctam exsiliō pūbem, miserābile vulgus.
undique convēnēre animīs opibusque parātī
in quāscumque velim pelagō dēdūcere terrās.
jamque jugīs summae surgēbat Lūcifer Īdae
dūcēbatque diem, Danaīque obsessa tenēbant
līmina portārum, nec spēs opis ūlla dabātur.
cessī et sublātō montīs genitōre petīvī.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation