Ut bellī signum Laurentī Turnus ab arce
extulit et raucō strepuērunt cornua cantū,
utque ācrīs concussit equōs utque impulit arma,
extemplō turbātī animī, simul omne tumultū
conjūrat trepidō Latium saevitque juventūs
effera. ductōrēs prīmī Messāpus et Ufēns
contemptorque deum Mēzentius undique cōgunt
auxilia et lātōs vastant cultōribus agrōs.
mittitur et magnī Venulus Diomēdis ad urbem
quī petat auxilium, et Latiō cōnsistere Teucrōs,
advectum Aenēān classī victōsque penātīs
īnferre et fātīs rēgem sē dīcere poscī
ēdoceat, multāsque virō sē adjungere gentīs
Dardaniō et lātē Latiō incrēbrēscere nōmen:
quid struat hīs coeptīs, quem, sī fortūna sequātur,
ēventum pugnae cupiat, manifēstius ipsī
quam Turnō rēgī aut rēgī appārēre Latīnō.
Tālia per Latium. quae Lāomedontius hērōs
cūncta vidēns magnō cūrārum fluctuat aestū,
atque animum nunc hūc celerem nunc dīvidit illūc
in partīsque rapit variās perque omnia versat,
sīcut aquae tremulum labrīs ubi lūmen aēnīs
sōle repercussum aut radiantis imāgine lūnae
omnia pervolitat lātē loca, jamque sub aurās
ērigitur summīque ferit laqueāria tēctī.
nox erat et terrās animālia fessa per omnīs
ālituum pecudumque genus sopor altus habēbat,
cum pater in rīpā gelidīque sub aetheris axe
Aenēās, trīstī turbātus pectora bellō,
prōcubuit sēramque dedit per membra quiētem.
huic deus ipse locī fluviō Tiberīnus amoenō
pōpuleās inter senior sē attollere frondēs
vīsus (eum tenuis glaucō vēlābat amictū
carbasus, et crīnīs umbrōsa tegēbat harundō),
tum sīc adfārī et cūrās hīs dēmere dictīs:
‘Ō sate gente deum, Trōjānam ex hostibus urbem
quī revehis nōbīs aeternaque Pergama servās,
exspectāte solō Laurentī arvīsque Latīnīs,
hīc tibi certa domus, certī (nē absiste) penātēs.
neu bellī terrēre minīs; tumor omnis et īrae
concessēre deum.
jamque tibī, nē vāna putēs haec fingere somnum,
lītoreīs ingēns inventa sub īlicibus sūs
trīgintā capitum fētūs ēnīxa jacēbit,
alba solō recubāns, albī circum ūbera nātī,
[hic locus urbis erit, requiēs ea certa labōrum,]
ex quō ter dēnīs urbem redeuntibus annīs
Ascanius clārī condet cognōminis Albam.
haud incerta canō. nunc quā ratiōne quod īnstat
expediās victor, paucīs (adverte) docēbō.
Arcades hīs ōrīs, genus ā Pallante profectum,
quī rēgem Euandrum comitēs, quī signa secūtī,
dēlēgēre locum et posuēre in montibus urbem
Pallantis proavī dē nōmine Pallantēum.
hī bellum adsiduē dūcunt cum gente Latīnā;
hōs castrīs adhibē sociōs et foedera junge.
ipse ego tē rīpīs et rēctō flūmine dūcam,
adversum rēmīs superēs subvectus ut amnem.
surge age, nāte deā, prīmīsque cadentibus astrīs
Jūnōnī fer rīte precēs, īramque mināsque
supplicibus superā vōtīs. mihi victor honōrem
persolvēs. ego sum plēnō quem flūmine cernis
stringentem rīpās et pinguia culta secantem,
caeruleus Thybris, caelō grātissimus amnis.
hīc mihi magna domus, celsīs caput urbibus exit.’
Dīxit, deinde lacū fluvius sē condidit altō
īma petēns; nox Aenēān somnusque relīquit.
surgit et aetheriī spectāns orientia sōlis
lūmina rīte cavīs undam dē flūmine palmīs
sustinet ac tālīs effundit ad aethera vōcēs:
‘Nymphae, Laurentēs Nymphae, genus amnibus unde est,
tūque, ō Thybri tuō genitor cum flūmine sānctō,
accipite Aenēān et tandem arcēte perīclīs.
quō tē cumque lacus miserantem incommoda nostra
fonte tenet, quōcumque solō pulcherrimus exīs,
semper honōre meō, semper celebrābere dōnīs
corniger Hesperidum fluvius rēgnātor aquārum.
adsīs ō tantum et propius tua nūmina firmēs.’
sīc memorat, gemināsque legit dē classe birēmīs
rēmigiōque aptat, sociōs simul īnstruit armīs.
Ecce autem subitum atque oculīs mīrābile mōnstrum,
candida per silvam cum fētū concolor albō
prōcubuit viridīque in lītore cōnspicitur sūs;
quam pius Aenēās tibi enim, tibi, maxima Jūnō,
mactat sacra ferēns et cum grege sistit ad āram.
Thybris eā fluvium, quam longa est, nocte tumentem
lēniit, et tacitā refluēns ita substitit undā,
mītis ut in mōrem stāgnī placidaeque palūdis
sterneret aequor aquīs, rēmō ut luctāmen abesset.
ergō iter inceptum celerant rūmōre secundō:
lābitur ūncta vadīs abiēs; mīrantur et undae,
mīrātur nemus īnsuētum fulgentia longē
scūta virum fluviō pictāsque innāre carīnās.
ollī rēmigiō noctemque diemque fatīgant
et longōs superant flexūs, variīsque teguntur
arboribus, viridīsque secant placidō aequore silvās.
sōl medium caelī cōnscenderat igneus orbem
cum mūrōs arcemque procul ac rāra domōrum
tēcta vident, quae nunc Rōmāna potentia caelō
aequāvit, tum rēs inopēs Euandrus habēbat.
ōcius advertunt prōrās urbīque propinquant.
Forte diē sollemnem illō rēx Arcas honōrem
Amphitryōniadae magnō dīvīsque ferēbat
ante urbem in lūcō. Pallās huic fīlius ūnā,
ūnā omnēs juvenum prīmī pauperque senātus
tūra dabant, tepidusque cruor fūmābat ad ārās.
ut celsās vīdēre ratēs atque inter opācum
adlābī nemus et tacitōs incumbere rēmīs,
terrentur vīsū subitō cūnctīque relictīs
cōnsurgunt mēnsīs. audāx quōs rumpere Pallās
sacra vetat raptōque volat tēlō obvius ipse,
et procul ē tumulō: ‘juvenēs, quae causa subēgit
ignōtās temptāre viās? quō tenditis?’ inquit.
‘quī genus? unde domō? pācemne hūc fertis an arma?’
tum pater Aenēās puppī sīc fātur ab altā
pāciferaeque manū rāmum praetendit olīvae:
‘Trōjugenās ac tēla vidēs inimīca Latīnīs,
quōs illī bellō profugōs ēgēre superbō.
Euandrum petimus. ferte haec et dīcite lectōs
Dardaniae vēnisse ducēs socia arma rogantīs.’
obstipuit tantō percussus nōmine Pallās:
‘ēgredere ō quīcumque es’ ait ‘cōramque parentem
adloquere ac nostrīs succēde penātibus hospes.’
excēpitque manū dextramque amplexus inhaesit;
prōgressī subeunt lūcō fluviumque relinquunt.
Tum rēgem Aenēās dictīs adfātur amīcīs:
‘optime Grājugenum, cui mē Fortūna precārī
et vittā cōmptōs voluit praetendere rāmōs,
nōn equidem extimuī Danaum quod ductor et Arcas
quodque ā stirpe forēs geminīs conjūnctus Atrīdīs;
sed mea mē virtūs et sāncta ōrācula dīvum
cognātīque patrēs, tua terrīs dīdita fāma,
conjūnxēre tibi et fātīs ēgēre volentem.
Dardanus, Īliacae prīmus pater urbis et auctor,
Ēlectrā, ut Grāī perhibent, Atlantide crētus,
advehitur Teucrōs; Ēlectram maximus Atlās
ēdidit, aetheriōs umerō quī sustinet orbīs.
vōbīs Mercurius pater est, quem candida Maia
Cyllēnae gelidō conceptum vertice fūdit;
at Maiam, audītīs sī quicquam crēdimus, Atlās,
īdem Atlās generat caelī quī sīdera tollit.
sīc genus ambōrum scindit sē sanguine ab ūnō.
hīs frētus nōn lēgātōs neque prīma per artem
temptāmenta tuī pepigī; mē, mē ipse meumque
objēcī caput et supplex ad līmina vēnī.
gēns eadem, quae tē, crūdēlī Daunia bellō
īnsequitur; nōs sī pellant nihil āfore crēdunt
quīn omnem Hesperiam penitus sua sub juga mittant,
et mare quod suprā teneant quodque adluit īnfrā.
accipe dāque fidem. sunt nōbīs fortia bellō
pectora, sunt animī et rēbus spectāta juventūs.’
Dīxerat Aenēās. ille ōs oculōsque loquentis
jamdūdum et tōtum lūstrābat lūmine corpus.
tum sīc pauca refert: ‘ut tē, fortissime Teucrum,
accipiō agnōscōque libēns! ut verba parentis
et vōcem Anchīsae magnī vultumque recordor!
nam meminī Hēsionae vīsentem rēgna sorōris
Lāomedontiadēn Priamum Salamīna petentem
prōtinus Arcadiae gelidōs invīsere fīnīs.
tum mihi prīma genās vestībat flōre juventās,
mīrābarque ducēs Teucrōs, mīrābar et ipsum
Lāomedontiadēn; sed cūnctīs altior ībat
Anchīsēs. mihi mēns juvenālī ārdēbat amōre
compellāre virum et dextrae conjungere dextram;
accessī et cupidus Pheneī sub moenia dūxī.
ille mihi īnsignem pharetram Lyciāsque sagittās
discēdēns chlamydemque aurō dedit intertextam,
frēnaque bīna meus quae nunc habet aurea Pallās.
ergō et quam petitis jūncta est mihi foedere dextra,
et lūx cum prīmum terrīs sē crāstina reddet,
auxiliō laetōs dīmittam opibusque juvābō.
intereā sacra haec, quandō hūc vēnistis amīcī,
annua, quae differre nefās, celebrāte faventēs
nōbīscum, et jam nunc sociōrum adsuēscite mēnsīs.’
Haec ubi dicta, dapēs jubet et sublāta repōnī
pōcula grāmineōque virōs locat ipse sedīlī,
praecipuumque torō et villōsī pelle leōnis
accipit Aenēān soliōque invītat acernō.
tum lēctī juvenēs certātim āraeque sacerdōs
vīscera tosta ferunt taurōrum, onerantque canistrīs
dōna labōrātae Cereris, Bacchumque ministrant.
vēscitur Aenēās simul et Trōjāna juventūs
perpetuī tergō bovis et lūstrālibus extīs.
Postquam exēmpta famēs et amor compressus edendī,
rēx Euandrus ait: ‘nōn haec sollemnia nōbīs,
hās ex mōre dapēs, hanc tantī nūminis āram
vāna superstitiō veterumque ignāra deōrum
imposuit: saevīs, hospes Trōjāne, perīclīs
servātī facimus meritōsque novāmus honōrēs.
jam prīmum saxīs suspēnsam hanc aspice rūpem,
disjectae procul ut mōlēs dēsertaque montis
stat domus et scopulī ingentem trāxēre ruīnam.
hīc spēlunca fuit vastō summōta recessū,
sēmihominis Cācī faciēs quam dīra tenēbat
sōlis inaccessam radiīs; semperque recentī
caede tepēbat humus, foribusque adfixa superbīs
ōra virum trīstī pendēbant pallida tābō.
huic mōnstrō Volcānus erat pater: illius ātrōs
ōre vomēns ignīs magnā sē mōle ferēbat.
attulit et nōbīs aliquandō optantibus aetās
auxilium adventumque deī. nam maximus ultor
tergeminī nece Gēryonae spoliīsque superbus
Alcīdēs aderat taurōsque hāc victor agēbat
ingentīs, vallemque bovēs amnemque tenēbant.
at furiīs Cācī mēns effera, nē quid inausum
aut intractātum scelerisve dolīve fuisset,
quattuor ā stabulīs praestantī corpore taurōs
āvertit, totidem fōrmā superante juvencās.
atque hōs, nē qua forent pedibus vestīgia rēctīs,
caudā in spēluncam tractōs versīsque viārum
indiciīs raptōs saxō occultābat opācō;
quaerentī nūlla ad spēluncam signa ferēbant.
intereā, cum jam stabulīs saturāta movēret
Amphitryōniadēs armenta abitumque parāret,
discessū mūgīre bovēs atque omne querēlīs
implērī nemus et collēs clāmōre relinquī.
reddidit ūna boum vōcem vastōque sub antrō
mūgiit et Cācī spem cūstōdīta fefellit.
hīc vērō Alcīdae furiīs exārserat ātrō
felle dolor: rapit arma manū nōdīsque gravātum
rōbur, et āeriī cursū petit ardua montis.
tum prīmum nostrī Cācum vīdēre timentem
turbātumque oculīs; fugit īlicet ōcior Eurō
spēluncamque petit, pedibus timor addidit ālās.
ut sēsē inclūsit ruptīsque immāne catēnīs
dējēcit saxum, ferrō quod et arte paternā
pendēbat, fultōsque ēmūniit obice postīs,
ecce furēns animīs aderat Tīrynthius omnemque
accessum lūstrāns hūc ōra ferēbat et illūc,
dentibus īnfrendēns. ter tōtum fervidus īrā
lūstrat Aventīnī montem, ter saxea temptat
līmina nēquīquam, ter fessus valle resēdit.
stābat acūta silex praecīsīs undique saxīs
spēluncae dorsō īnsurgēns, altissima vīsū,
dīrārum nīdīs domus opportūna volucrum.
hanc, ut prōna jugō laevum incumbēbat ad amnem,
dexter in adversum nītēns concussit et īmīs
āvulsam solvit rādīcibus, inde repente
impulit; impulsū quō maximus intonat aethēr,
dissultant rīpae refluitque exterritus amnis.
at specus et Cācī dētēcta appāruit ingēns
rēgia, et umbrōsae penitus patuēre cavernae,
nōn secus ac sī quā penitus vī terra dehīscēns
īnfernās reseret sēdēs et rēgna reclūdat
pallida, dīs invīsa, superque immāne barāthrum
cernātur, trepident immissō lūmine Mānēs.
ergō īnspērātā dēprēnsum lūce repente
inclūsumque cavō saxō atque īnsuēta rudentem
dēsuper Alcīdēs tēlīs premit, omniaque arma
advocat et rāmīs vastīsque molāribus īnstat.
ille autem, neque enim fuga jam super ūlla perīclī,
faucibus ingentem fūmum (mīrābile dictū)
ēvomit involvitque domum cālīgine caecā
prōspectum ēripiēns oculīs, glomeratque sub antrō
fūmiferam noctem commixtīs igne tenebrīs.
nōn tulit Alcīdēs animīs, sēque ipse per ignem
praecipitī jēcit saltū, quā plūrimus undam
fūmus agit nebulāque ingēns specus aestuat ātrā.
hīc Cācum in tenebrīs incendia vāna vomentem
corripit in nōdum complexus, et angit inhaerēns
ēlīsōs oculōs et siccum sanguine guttur.
panditur extemplō foribus domus ātra revulsīs
abstractaeque bovēs abjūrātaeque rapīnae
caelō ostenduntur, pedibusque īnfōrme cadāver
prōtrahitur. nequeunt explērī corda tuendō
terribilīs oculōs, vultum villōsaque saetīs
pectora sēmiferī atque exstīnctōs faucibus ignīs.
ex illō celebrātus honōs laetīque minōrēs
servāvēre diem, prīmusque Potītius auctor
et domus Herculeī cūstōs Pīnāria sacrī
hanc āram lūcō statuit, quae maxima semper
dīcētur nōbīs et erit quae maxima semper.
quārē agite, ō juvenēs, tantārum in mūnere laudum
cingite fronde comās et pōcula porgite dextrīs,
commūnemque vocāte deum et date vīna volentēs.’
dīxerat, Herculeā bicolor cum pōpulus umbrā
vēlāvitque comās foliīsque innexa pependit,
et sacer implēvit dextram scyphus. ōcius omnēs
in mēnsam laetī lībant dīvōsque precantur.
Dēvexō intereā propior fit Vesper Olympō.
jamque sacerdōtēs prīmusque Potītius ībant
pellibus in mōrem cīnctī, flammāsque ferēbant.
īnstaurant epulās et mēnsae grāta secundae
dōna ferunt cumulantque onerātīs lancibus ārās.
tum Saliī ad cantūs incēnsa altāria circum
pōpuleīs adsunt ēvīnctī tempora rāmīs,
hic juvenum chorus, ille senum, quī carmine laudēs
Herculeās et facta ferunt: ut prīma novercae
mōnstra manū geminōsque premēns ēlīserit anguīs,
ut bellō ēgregiās īdem disjēcerit urbēs,
Trōjamque Oechaliamque, ut dūrōs mīlle labōrēs
rēge sub Eurystheo fātīs Jūnōnis inīquae
pertulerit. ‘tū nūbigenās, invicte, bimembrīs
Hȳlaeumque Pholumque manū, tū Crēsia mactās
prōdigia et vastum Nemeae sub rūpe leōnem.
tē Stygiī tremuēre lacūs, tē jānitor Orcī
ossa super recubāns antrō sēmēsa cruentō;
nec tē ūllae faciēs, nōn terruit ipse Typhōeus
arduus arma tenēns; nōn tē ratiōnis egentem
Lernaeus turbā capitum circumstetit anguis.
salvē, vēra Jovis prōlēs, decus addite dīvīs,
et nōs et tua dexter adī pede sacra secundō.’
tālia carminibus celebrant; super omnia Cācī
spēluncam adiciunt spīrantemque ignibus ipsum.
cōnsonat omne nemus strepitū collēsque resultant.
Exim sē cūnctī dīvīnīs rēbus ad urbem
perfectīs referunt. ībat rēx obsitus aevō,
et comitem Aenēān juxtā nātumque tenēbat
ingrediēns variōque viam sermōne levābat.
mīrātur facilīsque oculōs fert omnia circum
Aenēās, capiturque locīs et singula laetus
exquīritque auditque virum monimenta priōrum.
tum rēx Euandrus Rōmānae conditor arcis:
‘haec nemora indigenae Faunī Nymphaeque tenēbant
gēnsque virum truncīs et dūrō rōbore nāta,
quīs neque mōs neque cultus erat, nec jungere taurōs
aut compōnere opēs nōrant aut parcere partō,
sed rāmī atque asper vīctū vēnātus alēbat.
prīmus ab aetheriō vēnit Sāturnus Olympō
arma Jovis fugiēns et rēgnīs exul adēmptīs.
is genus indocile ac dispersum montibus altīs
composuit lēgēsque dedit, Latiumque vocārī
māluit, hīs quonjam latuisset tūtus in ōrīs.
aurea quae perhibent illō sub rēge fuēre
saecula: sīc placidā populōs in pāce regēbat,
dēterior dōnec paulātim ac dēcolor aetās
et bellī rabiēs et amor successit habendī.
tum manus Ausonia et gentēs vēnēre Sicānae,
saepius et nōmen posuit Sāturnia tellūs;
tum rēgēs asperque immānī corpore Thybris,
ā quō post Italī fluvium cognōmine Thybrim
dīximus; āmīsit vērum vetus Albula nōmen.
mē pulsum patriā pelagīque extrēma sequentem
Fortūna omnipotēns et inēluctābile fātum
hīs posuēre locīs, mātrisque ēgēre tremenda
Carmentis nymphae monita et deus auctor Apollō.’
Vix ea dicta, dehinc prōgressus mōnstrat et āram
et Carmentālem Rōmānī nōmine portam
quam memorant, nymphae prīscum Carmentis honōrem,
vātis fātidicae, cecinit quae prīma futūrōs
Aeneadās magnōs et nōbile Pallantēum.
hinc lūcum ingentem, quem Rōmulus ācer asȳlum
rettulit, et gelidā mōnstrat sub rūpe Lupercal
Parrhasiō dictum Pānos dē mōre Lycaeī.
nec nōn et sacrī mōnstrat nemus Argīlētī
testāturque locum et lētum docet hospitis Argī.
hinc ad Tarpejam sēdem et Capitōlia dūcit
aurea nunc, ōlim silvestribus horrida dūmīs.
jam tum rēligiō pavidōs terrēbat agrestīs
dīra locī, jam tum silvam saxumque tremēbant.
‘hoc nemus, hunc’ inquit ‘frondōsō vertice collem
(quis deus incertum est) habitat deus; Arcades ipsum
crēdunt sē vīdisse Jovem, cum saepe nigrantem
aegida concuteret dextrā nimbōsque ciēret.
haec duo praetereā disjectīs oppida mūrīs,
rēliquiās veterumque vidēs monimenta virōrum.
hanc Jānus pater, hanc Sāturnus condidit arcem;
Jāniculum huic, illī fuerat Sāturnia nōmen.’
tālibus inter sē dictīs ad tēcta subībant
pauperis Euandrī, passimque armenta vidēbant
Rōmānōque forō et lautīs mūgīre Carīnīs.
ut ventum ad sēdēs, ‘haec’ inquit ‘līmina victor
Alcīdēs subiit, haec illum rēgia cēpit.
audē, hospes, contemnere opēs et tē quoque dignum
finge deō, rēbusque venī nōn asper egēnīs.’
dīxit, et angustī subter fastīgia tēctī
ingentem Aenēān dūxit strātīsque locāvit
effultum foliīs et pelle Libystidis ursae:
nox ruit et fuscīs tellūrem amplectitur ālīs.
At Venus haud animō nēquīquam exterrita māter
Laurentumque minīs et dūrō mōta tumultū
Volcānum adloquitur, thalamōque haec conjugis aureō
incipit et dictīs dīvīnum aspīrat amōrem:
‘dum bellō Argolicī vastābant Pergama rēgēs
dēbita cāsūrāsque inimīcīs ignibus arcēs,
nōn ūllum auxilium miserīs, nōn arma rogāvī
artis opisque tuae, nec tē, cārissime conjūnx,
incassumve tuōs voluī exercēre labōrēs,
quamvīs et Priamī dēbērem plūrima nātīs,
et dūrum Aenēae flēvissem saepe labōrem.
nunc Jovis imperiīs Rutulōrum cōnstitit ōrīs:
ergō eadem supplex veniō et sānctum mihi nūmen
arma rogō, genetrīx nātō. tē fīlia Nēreī,
tē potuit lacrimīs Tīthōnia flectere conjūnx.
aspice quī coeant populī, quae moenia clausīs
ferrum acuant portīs in mē excidiumque meōrum.’
dīxerat et niveīs hinc atque hinc dīva lacertīs
cūnctantem amplexū mollī fovet. ille repente
accēpit solitam flammam, nōtusque medullās
intrāvit calor et labefacta per ossa cucurrit,
nōn secus atque ōlim tonitrū cum rupta coruscō
ignea rīma micāns percurrit lūmine nimbōs;
sēnsit laeta dolīs et fōrmae cōnscia conjūnx.
tum pater aeternō fātur dēvīnctus amōre:
‘quid causās petis ex altō? fīdūcia cessit
quō tibi, dīva, meī? similis sī cūra fuisset,
tum quoque fās nōbīs Teucrōs armāre fuisset;
nec pater omnipotēns Trōjam nec fāta vetābant
stāre decemque aliōs Priamum superesse per annōs.
et nunc, sī bellāre parās atque haec tibi mēns est,
quidquid in arte meā possum prōmittere cūrae,
quod fierī ferrō liquidōve potest ēlectrō,
quantum ignēs animaeque valent, absiste precandō
vīribus indubitāre tuīs.’ ea verba locūtus
optātōs dedit amplexūs placidumque petīvit
conjugis īnfūsus gremiō per membra sopōrem.
Inde ubi prīma quiēs mediō jam noctis abāctae
curriculō expulerat somnum, cum fēmina prīmum,
cui tolerāre colō vītam tenuīque Minervā
impositum, cinerem et sōpītōs suscitat ignīs
noctem addēns operī, famulāsque ad lūmina longō
exercet pēnsō, castum ut servāre cubīle
conjugis et possit parvōs ēdūcere nātōs:
haud secus ignipotēns nec tempore sēgnior illō
mollibus ē strātīs opera ad fabrīlia surgit.
īnsula Sīcanium juxtā latus Aeoliamque
ērigitur Liparēn fūmantibus ardua saxīs,
quam subter specus et Cyclōpum exēsa camīnīs
antra Aetnaea tonant, validīque incūdibus ictūs
audītī referunt gemitūs, strīduntque cavernīs
strictūrae Chalybum et fornācibus ignis anhēlat,
Volcānī domus et Volcānia nōmine tellūs.
hōc tunc ignipotēns caelō dēscendit ab altō.
ferrum exercēbant vastō Cyclōpes in antrō,
Brontēsque Steropēsque et nūdus membra Pyracmōn.
hīs īnfōrmātum manibus jam parte polītā
fulmen erat, tōtō genitor quae plūrima caelō
dēicit in terrās, pars imperfecta manēbat.
trīs imbris tortī radiōs, trīs nūbis aquōsae
addiderant, rutulī trīs ignis et ālitis Austrī.
fulgōrēs nunc terrificōs sonitumque metumque
miscēbant operī flammīsque sequācibus īrās.
parte aliā Mārtī currumque rotāsque volūcrīs
īnstābant, quibus ille virōs, quibus excitat urbīs;
aegidaque horriferam, turbātae Palladis arma,
certātim squāmīs serpentum aurōque polībant
cōnexōsque anguīs ipsamque in pectore dīvae
Gorgona dēsectō vertentem lūmina collō.
‘tollite cūncta’ inquit ‘coeptōsque auferte labōrēs,
Aetnaeī Cyclōpes, et hūc advertite mentem:
arma ācrī facienda virō. nunc vīribus ūsus,
nunc manibus rapidīs, omnī nunc arte magistrā.
praecipitāte morās.’ nec plūra effātus, at illī
ōcius incubuēre omnēs pariterque labōrem
sortītī. fluit aes rīvīs aurīque metallum
vulnificusque chalybs vastā fornāce liquēscit.
ingentem clipeum īnfōrmant, ūnum omnia contrā
tēla Latīnōrum, septēnōsque orbibus orbīs
impediunt. aliī ventōsīs follibus aurās
accipiunt redduntque, aliī strīdentia tingunt
aera lacū; gemit impositīs incūdibus antrum;
illī inter sēsē multā vī bracchia tollunt
in numerum, versantque tenācī forcipe massam.
Haec pater Aeoliīs properat dum Lēmnius ōrīs,
Euandrum ex humilī tēctō lūx suscitat alma
et mātūtīnī volucrum sub culmine cantūs.
cōnsurgit senior tunicāque indūcitur artūs
et Tyrrhēna pedum circumdat vincula plantīs.
tum laterī atque umerīs Tegeaeum subligat ēnsem
dēmissa ab laevā panthērae terga retorquēns.
nec nōn et geminī cūstōdēs līmine ab altō
praecēdunt gressumque canēs comitantur erīlem.
hospitis Aenēae sēdem et sēcrēta petēbat
sermōnum memor et prōmissī mūneris hērōs.
nec minus Aenēās sē mātūtīnus agēbat;
fīlius huic Pallās, illī comes ībat Achātēs.
congressī jungunt dextrās mediīsque resīdunt
aedibus et licitō tandem sermōne fruuntur.
rēx prior haec:
‘maxime Teucrōrum ductor, quō sospite numquam
rēs equidem Trōjae victās aut rēgna fatēbor,
nōbīs ad bellī auxilium prō nōmine tantō
exiguae vīrēs; hinc Tuscō claudimur amnī,
hinc Rutulus premit et mūrum circumsonat armīs.
sed tibi ego ingentīs populōs opulentaque rēgnīs
jungere castra parō, quam fors inopīna salūtem
ostentat: fātīs hūc tē poscentibus adfers.
haud procul hinc saxō incolitur fundāta vetustō
urbis Agyllīnae sēdēs, ubi Lȳdia quondam
gēns, bellō praeclāra, jugīs īnsēdit Etrūscīs.
hanc multōs flōrentem annōs rēx deinde superbō
imperiō et saevīs tenuit Mēzentius armīs.
quid memorem īnfandās caedēs, quid facta tyrannī
effera? dī capitī ipsīus generīque reservent!
mortua quīn etiam jungēbat corpora vīvīs
compōnēns manibusque manūs atque ōribus ōra,
tormentī genus, et saniē tābōque fluentīs
complexū in miserō longā sīc morte necābat.
at fessī tandem cīvēs īnfanda furentem
armātī circumsistunt ipsumque domumque,
obtruncant sociōs, ignem ad fastīgia jactant.
ille inter caedem Rutulōrum ēlāpsus in agrōs
cōnfugere et Turnī dēfendier hospitis armīs.
ergō omnis furiīs surrēxit Etrūria jūstīs,
rēgem ad supplicium praesentī Mārte reposcunt.
hīs ego tē, Aenēā, ductōrem mīlibus addam.
tōtō namque fremunt condēnsae lītore puppēs
signaque ferre jubent, retinet longaevus haruspex
fāta canēns: “ō Maeoniae dēlēcta juventūs,
flōs veterum virtūsque virum, quōs jūstus in hostem
fert dolor et meritā accendit Mēzentius īrā,
nūllī fās Italō tantam subjungere gentem:
externōs optāte ducēs.” tum Ētrūsca resēdit
hōc aciēs campō monitīs exterrita dīvum.
ipse ōrātōrēs ad mē rēgnīque corōnam
cum scēptrō mīsit mandatque īnsignia Tarchōn,
succēdam castrīs Tyrrhēnaque rēgna capessam.
sed mihi tarda gelū saeclīsque effēta senectūs
invidet imperium sēraeque ad fortia vīrēs.
nātum exhortārer, nī mixtus mātre Sabellā
hinc partem patriae traheret. tū, cujus et annīs
et generī fātum indulget, quem nūmina poscunt,
ingredere, ō Teucrum atque Italum fortissime ductor.
hunc tibi praetereā, spēs et sōlācia nostrī,
Pallanta adjungam; sub tē tolerāre magistrō
mīlitiam et grave Mārtis opus, tua cernere facta
adsuēscat, prīmīs et tē mīrētur ab annīs.
Arcadas huic equitēs bis centum, rōbora pūbis
lēcta dabō, totidemque suō tibi nōmine Pallās.’
Vix ea fātus erat, dēfīxīque ōra tenēbant
Aenēās Anchīsiadēs et fīdus Achātēs,
multaque dūra suō trīstī cum corde putābant,
nī signum caelō Cytherēa dedisset apertō.
namque imprōvīsō vibrātus ab aethere fulgor
cum sonitū venit et ruere omnia vīsa repente,
Tyrrhēnusque tubae mūgīre per aethera clangor.
suspiciunt, iterum atque iterum fragor increpat ingēns.
arma inter nūbem caelī in regiōne serēnā
per sūdum rutilāre vident et pulsa tonāre.
obstipuēre animīs aliī, sed Trōius hērōs
agnōvit sonitum et dīvae prōmissa parentis.
tum memorat: ‘nē vērō, hospes, nē quaere profectō
quem cāsum portenta ferant: ego poscor Olympō.
hoc signum cecinit missūram dīva creātrīx,
sī bellum ingrueret, Volcāniaque arma per aurās
lātūram auxiliō.
heu quantae miserīs caedēs Laurentibus īnstant!
quās poenās mihi, Turne, dabis! quam multa sub undās
scūta virum galeāsque et fortia corpora volvēs,
Thybri pater! poscant aciēs et foedera rumpant.’
Haec ubi dicta dedit, soliō sē tollit ab altō
et prīmum Herculeīs sōpītās ignibus ārās
excitat, hesternumque larem parvōsque penātīs
laetus adit; mactat lēctās dē mōre bidentīs
Euandrus pariter, pariter Trōjāna juventūs.
post hinc ad nāvīs graditur sociōsque revīsit,
quōrum dē numerō quī sēsē in bella sequantur
praestantīs virtūte legit; pars cētera prōnā
fertur aquā sēgnisque secundō dēfluit amnī,
nūntia ventūra Ascaniō rērumque patrisque.
dantur equī Teucrīs Tyrrhēna petentibus arva;
dūcunt exsortem Aenēae, quem fulva leōnis
pellis obit tōtum praefulgēns unguibus aureīs.
Fāma volat parvam subitō vulgāta per urbem
ōcius īre equitēs Tyrrhēnī ad līmina rēgis.
vōta metū duplicant mātrēs, propiusque perīclō
it timor et major Mārtis jam appāret imāgō.
tum pater Euandrus dextram complexus euntis
haeret inexplētus lacrimāns ac tālia fātur:
‘ō mihi praeteritōs referat sī Juppiter annōs,
quālis eram cum prīmam aciem Praeneste sub ipsā
strāvī scūtōrumque incendī victor acervōs
et rēgem hāc Erulum dextrā sub Tartara mīsī,
nāscentī cui trīs animās Fērōnia māter
(horrendum dictū) dederat, terna arma movenda,
ter lētō sternendus erat; cui tunc tamen omnīs
abstulit haec animās dextra et totidem exuit armīs:
nōn ego nunc dulcī amplexū dīvellerer usquam,
nāte, tuō, neque fīnitimō Mēzentius umquam
huic capitī īnsultāns tot ferrō saeva dedisset
fūnera, tam multīs viduāsset cīvibus urbem.
at vōs, ō superī, et dīvum tū maxime rēctor
Juppiter, Arcadiī, quaesō, miserēscite rēgis
et patriās audīte precēs. sī nūmina vestra
incolumem Pallanta mihī, sī fāta reservant,
sī vīsūrus eum vīvō et ventūrus in ūnum,
vītam ōrō, patior quemvīs dūrāre labōrem.
sīn aliquem īnfandum cāsum, Fortūna, mināris,
nunc, nunc ō liceat crūdēlem abrumpere vītam,
dum cūrae ambiguae, dum spēs incerta futūrī,
dum tē, cāre puer, mea sōla et sēra voluptās,
complexū teneō, gravior neu nūntius aurīs
vulneret.’ haec genitor dīgressū dicta suprēmō
fundēbat; famulī conlāpsum in tēcta ferēbant.
Jamque adeō exierat portīs equitātus apertīs
Aenēās inter prīmōs et fīdus Achātēs,
inde aliī Trōjae procerēs; ipse agmine Pallās
in mediō chlamyde et pictīs cōnspectus in armīs,
quālis ubi Ōceanī perfūsus Lūcifer undā,
quem Venus ante aliōs astrōrum dīligit ignīs,
extulit ōs sacrum caelō tenebrāsque resolvit.
stant pavidae in mūrīs mātrēs oculīsque sequuntur
pulveream nūbem et fulgentīs aere catervās.
ollī per dūmōs, quā proxima mēta viārum,
armātī tendunt; it clāmor, et agmine factō
quadripedante putrem sonitū quatit ungula campum.
est ingēns gelidum lūcus prope Caeritis amnem,
rēligiōne patrum lātē sacer; undique collēs
inclūsēre cavī et nīgrā nemus abiete cingunt.
Silvānō fāma est veterēs sacrāsse Pelasgōs,
arvōrum pecorisque deō, lūcumque diemque,
quī prīmī fīnīs aliquandō habuēre Latīnōs.
haud procul hinc Tarchō et Tyrrhēnī tūta tenēbant
castra locīs, celsōque omnis dē colle vidērī
jam poterat legiō et lātīs tendēbat in arvīs.
hūc pater Aenēās et bellō lēcta juventūs
succēdunt, fessīque et equōs et corpora cūrant.
At Venus aetheriōs inter dea candida nimbōs
dōna ferēns aderat; nātumque in valle reductā
ut procul ēgelidō sēcrētum flūmine vīdit,
tālibus adfāta est dictīs sēque obtulit ultrō:
‘ēn perfecta meī prōmissā conjugis arte
mūnera. nē mox aut Laurentīs, nāte, superbōs
aut ācrem dubitēs in proelia poscere Turnum.’
dīxit, et amplexūs nātī Cytherēa petīvit,
arma sub adversā posuit radiantia quercū.
ille deae dōnīs et tantō laetus honōre
explērī nequit atque oculōs per singula volvit,
mīrāturque interque manūs et bracchia versat
terribilem cristīs galeam flammāsque vomentem,
fātiferumque ēnsem, lōrīcam ex aere rigentem,
sanguineam, ingentem, quālis cum caerula nūbēs
sōlis inārdēscit radiīs longēque refulget;
tum lēvīs ocreās ēlectrō aurōque recoctō,
hastamque et clipeī nōn ēnārrābile textum.
illīc rēs Italas Rōmānōrumque triumphōs
haud vātum ignārus ventūrīque īnscius aevī
fēcerat ignipotēns, illīc genus omne futūrae
stirpis ab Ascaniō pugnātaque in ōrdine bella.
fēcerat et viridī fētam Māvortis in antrō
prōcubuisse lupam, geminōs huic ūbera circum
lūdere pendentīs puerōs et lambere mātrem
impavidōs, illam teretī cervīce reflexā
mulcēre alternōs et corpora fingere linguā.
nec procul hinc Rōmam et raptās sine mōre Sabīnās
cōnsessū caveae, magnīs Circēnsibus āctīs,
addiderat, subitōque novum cōnsurgere bellum
Rōmulidīs Tatiōque senī Curibusque sevērīs.
post īdem inter sē positō certāmine rēgēs
armātī Jovis ante āram paterāsque tenentēs
stābant et caesā jungēbant foedera porcā.
haud procul inde citae Mettum in dīversa quadrīgae
distulerant (at tū dictīs, Albāne, manērēs!),
raptābatque virī mendācis vīscera Tullus
per silvam, et sparsī rōrābant sanguine veprēs.
nec nōn Tarquinium ējectum Porsenna jubēbat
accipere ingentīque urbem obsidiōne premēbat;
Aeneadae in ferrum prō lībertāte ruēbant.
illum indignantī similem similemque minantī
aspicerēs, pontem audēret quia vellere Cōcles
et fluvium vinclīs innāret Cloelia ruptīs.
in summō cūstōs Tarpejae Mānlius arcis
stābat prō templō et Capitōlia celsa tenēbat,
Rōmuleōque recēns horrēbat rēgia culmō.
atque hīc aurātīs volitāns argenteus ānser
porticibus Gallōs in līmine adesse canēbat;
Gallī per dūmōs aderant arcemque tenēbant
dēfēnsī tenebrīs et dōnō noctis opācae.
aurea caesariēs ollīs atque aurea vestis,
virgātīs lūcent sagulīs, tum lactea colla
aurō innectuntur, duo quisque Alpīna coruscant
gaesa manū, scūtīs prōtēctī corpora longīs.
hīc exsultantīs Saliōs nūdōsque Lupercōs
lānigerōsque apicēs et lāpsa ancīlia caelō
extuderat, castae dūcēbant sacra per urbem
pīlentīs mātrēs in mollibus. hinc procul addit
Tartareās etiam sēdēs, alta ōstia Dītis,
et scelerum poenās, et tē, Catilīna, minācī
pendentem scopulō Furiārumque ōra trementem,
sēcrētōsque piōs, hīs dantem jūra Catōnem.
haec inter tumidī lātē maris ībat imāgō
aurea, sed flūctū spūmābant caerula cānō,
et circum argentō clārī delphīnes in orbem
aequora verrēbant caudīs aestumque secābant.
in mediō classīs aerātās, Actia bella,
cernere erat, tōtumque īnstrūctō Mārte vidērēs
fervere Leucātēn aurōque effulgere flūctūs.
hinc Augustus agēns Italōs in proelia Caesar
cum patribus populōque, penātibus et magnīs dīs,
stāns celsā in puppī, geminās cui tempora flammās
laeta vomunt patriumque aperītur vertice sīdus.
parte aliā ventīs et dīs Agrippa secundīs
arduus agmen agēns, cui, bellī īnsigne superbum,
tempora nāvālī fulgent rōstrāta corōnā.
hinc ope barbaricā variīsque Antōnius armīs,
victor ab Aurōrae populīs et lītore rubrō,
Aegyptum vīrīsque Orientis et ultima sēcum
Bactra vehit, sequiturque (nefās) Aegyptia conjūnx.
ūnā omnēs ruere ac tōtum spūmāre reductīs
convulsum rēmīs rōstrīsque tridentibus aequor.
alta petunt; pelagō crēdās innāre revulsās
Cycladas aut montīs concurrere montibus altōs,
tantā mōle virī turrītīs puppibus īnstant.
stuppea flamma manū tēlīsque volātile ferrum
spargitur, arva novā Neptūnia caede rubēscunt.
rēgīna in mediīs patriō vocat agmina sīstrō,
necdum etiam geminōs ā tergō respicit anguīs.
omnigenumque deum mōnstra et lātrātor Anūbis
contrā Neptūnum et Venerem contrāque Minervam
tēla tenent. saevit mediō in certāmine Māvors
caelātus ferrō, trīstēsque ex aethere Dīrae,
et scissā gaudēns vādit Discordia pallā,
quam cum sanguineō sequitur Bellōna flagellō.
Āctius haec cernēns arcum intendēbat Apollō
dēsuper; omnis eō terrōre Aegyptus et Indī,
omnis Arabs, omnēs vertēbant terga Sabaeī.
ipsa vidēbātur ventīs rēgīna vocātīs
vēla dare et laxōs jam jamque immittere fūnīs.
illam inter caedēs pallentem morte futūrā
fēcerat ignipotēns undīs et Iāpyge ferrī,
contrā autem magnō maerentem corpore Nīlum
pandentemque sinūs et tōtā veste vocantem
caeruleum in gremium latebrōsaque flūmina victōs.
at Caesar, triplicī invectus Rōmāna triumphō
moenia, dīs Italīs vōtum immortāle sacrābat,
maxima ter centum tōtam dēlūbra per urbem.
laetitiā lūdīsque viae plausūque fremēbant;
omnibus in templīs mātrum chorus, omnibus ārae;
ante ārās terram caesī strāvēre juvencī.
ipse sedēns niveō candentis līmine Phoebī
dōna recognōscit populōrum aptatque superbīs
postibus; incēdunt victae longō ōrdine gentēs,
quam variae linguīs, habitū tam vestis et armīs.
hīc Nomadum genus et discīnctōs Mulciber Āfrōs,
hīc Lelegās Cārāsque sagittiferōsque Gelōnōs
fīnxerat; Euphrātēs ībat jam mollior undīs,
extrēmīque hominum Morinī, Rhēnusque bicornis,
indomitīque Dahae, et pontem indignātus Araxēs.
Tālia per clipeum Volcānī, dōna parentis,
mīrātur rērumque ignārus imāgine gaudet
attollēns umerō fāmamque et fāta nepōtum.