Bellice, dēpositīs clipeō paulisper et hastā,
Mārs, ades et nitidās casside solve comās.
forsitan ipse rogēs quid sit cum Mārte poētae:
ā tē quī canitur nōmina mēnsis habet.
ipse vidēs manibus peragī fera bella Minervae:
num minus ingenuīs artibus illa vacat?
Palladis exemplō pōnendae tempora sūme
cuspidis: inveniēs et quod inermis agās.
tum quoque inermis erās, cum tē Rōmāna sacerdōs
cēpit, ut huic urbī sēmina magna darēs.
Silvia Vestālis (quid enim vetat inde movērī?)
sacra lavātūrās māne petēbat aquās.
ventum erat ad mollī dēclīvem trāmite rīpam;
pōnitur ē summā fictilis urna comā:
fessa resēdit humō, ventōsque accēpit apertō
pectore, turbātās restituitque comās.
dum sedet, umbrōsae salicēs volucrēsque canōrae
fēcērunt somnōs et leve murmur aquae;
blanda quiēs fūrtim victīs obrēpsit ocellīs,
et cadit ā mentō languida facta manus.
Mārs videt hanc vīsamque cupit potiturque cupītā,
et sua dīvīnā fūrta fefellit ope.
somnus abit, jacet ipsa gravis; jam scīlicet intrā
vīscera Rōmānae conditor urbis erat.
languida cōnsurgit, nec scit cūr languida surgat,
et peragit tālēs arbore nīxa sonōs:
‘ūtile sit faustumque, precor, quod imāgine somnī
vīdimus: an somnō clārius illud erat?
ignibus Īliacīs aderam, cum lāpsa capillīs
dēcidit ante sacrōs lānea vitta focōs.
inde duae pariter, vīsū mīrābile, palmae
surgunt: ex illīs altera major erat,
et gravibus rāmīs tōtum prōtēxerat orbem,
contigeratque suā sīdera summa comā.
ecce meus ferrum patruus mōlītur in illās:
terreor admonitū, corque timōre micat.
Mārtia, pīcus, avis geminō prō stīpite pugnant
et lupa: tūta per hōs utraque palma fuit.’
dīxerat, et plēnam nōn firmīs vīribus urnam
sustulit: implērat, dum sua vīsa refert.
intereā crēscente Remō, crēscente Quirīnō,
caelestī tumidus pondere venter erat.
quō minus ēmeritīs exīret cursibus annus
restābant nitidō jam duo signa deō:
Silvia fit māter; Vestae simulācra feruntur
virgineās oculīs opposuisse manūs.
āra deae certē tremuit pariente ministrā,
et subiit cinerēs territa flamma suōs.
hoc ubi cognōvit contemptor Amūlius aequī
(nam raptās frātrī victor habēbat opēs),
amne jubet mergī geminōs. scelus unda refūgit:
in siccā puerī dēstituuntur humō.
lacte quis īnfantēs nescit crēvisse ferīnō,
et pīcum expositīs saepe tulisse cibōs?
nōn ego tē, tantae nūtrīx Lārentia gentis,
nec taceam vestrās, Faustule pauper, opēs:
vester honōs veniet, cum Lārentālia dīcam:
acceptus geniīs illa December habet.
Mārtia ter sēnōs prōlēs adolēverat annōs,
et suberat flāvae jam nova barba comae:
omnibus agricolīs armentōrumque magistrīs
Īliadae frātrēs jūra petīta dabant.
saepe domum veniunt praedōnum sanguine laetī
et redigunt āctōs in sua rūra bovēs.
ut genus audierunt, animōs pater ēditus auget,
et pudet in paucīs nōmen habēre casīs,
Rōmuleōque cadit trājectus Amūlius ēnse,
rēgnaque longaevō restituuntur avō.
moenia conduntur, quae, quamvīs parva fuērunt,
nōn tamen expediit trānsiluisse Remō.
jam, modo quae fuerant silvae pecorumque recessūs,
urbs erat, aeternae cum pater urbis ait:
‘arbiter armōrum, dē cujus sanguine nātus
crēdor et, ut crēdar, pignora multa dabō,
ā tē prīncipium Rōmānō dīcimus annō:
prīmus dē patriō nōmine mēnsis erit.’
vōx rata fit, patriōque vocat dē nōmine mēnsem:
dīcitur haec pietās grāta fuisse deō.
et tamen ante omnēs Mārtem coluēre priōrēs;
hoc dederat studiīs bellica turba suīs.
Pallada Cēcropidae, Mīnōia Crēta Diānam,
Volcānum tellūs Hypsipylaea colit,
Jūnōnem Spartē Pelopēiadesque Mycēnae,
pīnigerum Faunī Maenalis ōra caput:
Mārs Latiō venerandus erat, quia praesidet armīs;
arma ferae gentī remque decusque dabant.
quod sī forte vacās, peregrīnōs īnspice fāstōs:
mēnsis in hīs etiam nōmine Mārtis erit.
tertius Albānīs, quīntus fuit ille Faliscīs,
sextus apud populōs, Hernica terra, tuōs;
inter Arīcīnōs Albānaque tempora cōnstat
factaque Tēlegonī moenia celsa manū;
quīntum Laurentēs, bis quīntum Aequīculus ācer,
ā tribus hunc prīmum turba Curēnsis habet;
et tibi cum proavīs, mīles Paeligne, Sabīnīs
convenit; huic gentī quārtus utrīque deus.
Rōmulus, hōs omnēs ut vinceret ōrdine saltem,
sanguinis auctōrī tempora prīma dedit.
nec totidem veterēs, quot nunc, habuēre Kalendās:
ille minor geminīs mēnsibus annus erat.
nōndum trādiderat victās victōribus artēs
Graecia, fācundum sed male forte genus:
quī bene pugnābat, Rōmānam nōverat artem;
mittere quī poterat pīla, disertus erat.
quis tunc aut Hyadas aut Plīadas Atlantēās
sēnserat, aut geminōs esse sub axe polōs,
esse duās Arctōs, quārum Cynosūra petātur
Sīdoniīs, Helicēn Grāia carīna notet,
signaque quae longō frāter percēnseat annō,
īre per haec ūnō mēnse sorōris equōs?
lībera currēbant et inobservāta per annum
sīdera; cōnstābat sed tamen esse deōs.
nōn illī caelō lābentia signa tenēbant,
sed sua, quae magnum perdere crīmen erat,
illa quidem ē fēnō, sed erat reverentia fēnō
quantam nunc aquilās cernis habēre tuās.
pertica suspēnsōs portābat longa maniplōs,
unde maniplāris nōmina mīles habet.
ergō animī indocilēs et adhūc ratiōne carentēs
mēnsibus ēgērunt lustra minōra decem.
annus erat decimum cum lūna recēperat orbem:
hic numerus magnō tunc in honōre fuit,
seu quia tot digitī, per quōs numerāre solēmus,
seu quia bis quīntō fēmina mēnse parit,
seu quod adusque decem numerō crēscente venītur,
prīncipium spatiīs sūmitur inde novīs.
inde patrēs centum dēnōs sēcrēvit in orbēs
Rōmulus, hastātōs īnstituitque decem,
et totidem prīnceps, totidem pīlānus habēbat
corpora, lēgitimō quīque merēbat equō.
quīn etiam partēs totidem Titiēnsibus ille,
quōsque vocant Ramnēs, Lūceribusque dedit.
adsuētōs igitur numerōs servāvit in annō;
hōc lūget spatiō fēmina maesta virum.
neu dubitēs prīmae fuerint quīn ante Kalendae
Mārtis, ad haec animum signa referre potes.
laurea flāminibus quae tōtō perstitit annō
tollitur, et frondēs sunt in honōre novae;
jānua tum rēgis positā viret arbore Phoebī;
ante tuās fit idem, Cūria prīsca, forēs.
Vesta quoque ut foliō niteat vēlāta recentī,
cēdit ab Īliacīs laurea cāna focīs.
adde quod arcānā fierī novus ignis in aede
dīcitur, et vīrēs flamma refecta capit.
nec mihi parva fidēs annōs hinc īsse priōrēs
Anna quod hōc coepta est mēnse Perenna colī.
hinc etiam veterēs initī memorantur honōrēs
ad spatium bellī, perfide Poene, tuī.
dēnique quīntus ab hōc fuerat Quīntīlis, et inde
incipit ā numerō nōmina quisquis habet.
prīmus, olīviferīs Rōmam dēductus ab arvīs,
Pompilius mēnsēs sēnsit abesse duōs,
sīve hoc ā Samiō doctus, quī posse renāscī
nōs putat, Ēgeriā sīve monente suā.
sed tamen errābant etiam nunc tempora, dōnec
Caesaris in multīs haec quoque cūra fuit.
nōn haec ille deus tantaeque propāginis auctor
crēdidit officiīs esse minōra suīs,
prōmissumque sibī voluit praenōscere caelum
nec deus ignōtās hospes inīre domōs.
ille morās sōlis, quibus in sua signa redīret,
trāditur exāctīs disposuisse notīs;
is deciēs sēnōs ter centum et quīnque diēbus
jūnxit et ā plēnō tempora quīnta diē.
hic annī modus est: in lustrum accēdere dēbet,
quae cōnsummātur partibus, ūna diēs.
‘Sī licet occultōs monitūs audīre deōrum
vātibus, ut certē fāma licēre putat,
cum sīs officiīs, Grādīve, virīlibus aptus,
dīc mihi mātrōnae cūr tua fēsta colant.’
sīc ego. sīc positā dīxit mihi casside Māvors
(sed tamen in dextrā missilis hasta fuit):
‘nunc prīmum studiīs pācis deus ūtilis armīs
advocor, et gressūs in nova castra ferō.
nec piget inceptī: juvat hāc quoque parte morārī,
hoc sōlam nē sē posse Minerva putet.
disce, Latīnōrum vātēs operōse diērum,
quod petis, et memorī pectore dicta notā.
parva fuit, sī prīma velīs elementa referre,
Rōma, sed in parvā spēs tamen hujus erat.
moenia jam stābant, populīs angusta futūrīs,
crēdita sed turbae tum nimis ampla suae.
quae fuerit nostrī sī quaeris rēgia nātī,
aspice dē cannā strāminibusque domum.
in stipulā placidī capiēbat mūnera somnī,
et tamen ex illō vēnit in astra torō.
jamque locō majus nōmen Rōmānus habēbat,
nec conjūnx illī nec socer ūllus erat.
spernēbant generōs inopēs vīcīnia dīves,
et male crēdēbar sanguinis auctor ego.
in stabulīs habitāsse et ovēs pāvisse nocēbat
jūgeraque incultī pauca tenēre solī.
cum pare quaeque suō coeunt volucrēsque feraeque
atque aliquam dē quā prōcreet anguis habet.
extrēmīs dantur cōnubia gentibus: at quae
Rōmānō vellet nūbere nūlla fuit.
indoluī patriamque dedī tibi, Rōmule, mentem.
"tolle precēs", dīxī "quod petis arma dabunt."
fēsta parat Cōnsō. Cōnsus tibi cētera dīcet,
illā facta diē dum sua sacra canet.
intumuēre Curēs et quōs dolor attigit īdem:
tum prīmum generīs intulit arma socer.
jamque ferē raptae mātrum quoque nōmen habēbant,
tractaque erant longā bella propinqua morā:
conveniunt nūptae dictam Jūnōnis in aedem,
quās inter mea sīc est nurus ausa loquī:
"ō pariter raptae, quoniam hoc commūne tenēmus,
nōn ultrā lentē possumus esse piae.
stant aciēs: sed utrā dī sint prō parte rogandī
ēligite; hinc conjūnx, hinc pater arma tenet.
quaerendum est viduae fierī mālītis an orbae.
cōnsilium vōbīs forte piumque dabō."
cōnsilium dederat: pārent, crīnēsque resolvunt
maestaque fūnereā corpora veste tegunt.
jam steterant aciēs ferrō mortīque parātae,
jam lituus pugnae signa datūrus erat,
cum raptae veniunt inter patrēsque virōsque,
inque sinū nātōs, pignora cāra, tenent.
ut medium campī scissīs tetigēre capillīs,
in terram positō prōcubuēre genū;
et, quasi sentīrent, blandō clāmōre nepōtēs
tendēbant ad avōs bracchia parva suōs.
quī poterat, clāmābat avum tum dēnique vīsum,
et, quī vix poterat, posse coāctus erat.
tēla virīs animīque cadunt, gladiīsque remōtīs
dant socerī generīs accipiuntque manūs,
laudātāsque tenent nātās, scūtōque nepōtem
fert avus: hic scūtī dulcior ūsus erat.
inde diem quae prīma meās celebrāre Kalendās
Oebaliae mātrēs nōn leve mūnus habent,
aut quia committī strictīs mucrōnibus ausae
fīnierant lacrimīs Mārtia bella suīs;
vel quod erat dē mē fēlīciter Īlia māter
rīte colunt mātrēs sacra diemque meum.
quid quod hiems adoperta gelū tum dēnique cēdit,
et pereunt lāpsae sōle tepente nivēs;
arboribus redeunt dētōnsae frīgore frondēs,
ūvidaque in tenerō palmite gemma tumet;
quaeque diū latuit, nunc, sē quā tollat in aurās,
fertilis occultās invenit herba viās?
nunc fēcundus ager, pecoris nunc hōra creandī,
nunc avis in rāmō tēcta laremque parat.
tempora jūre colunt Latiae fēcunda parentēs,
quārum mīlitiam vōtaque partus habet.
adde quod, excubiās ubi rēx Rōmānus agēbat,
quī nunc Ēsquiliās nōmina collis habet,
illīc ā nuribus Jūnōnī templa Latīnīs
hāc sunt, sī meminī, pūblica facta diē.
quid moror et variīs onerō tua pectora causīs?
ēminet ante oculōs quod petis ecce tuōs.
māter amat nūptās: mātris mē turba frequentat.
haec nōs praecipuē tam pia causa decet.’
ferte deae flōrēs: gaudet flōrentibus herbīs
haec dea; dē tenerō cingite flōre caput:
dīcite ‘tū nōbīs lūcem, Lūcīna, dedistī’:
dīcite ‘tū vōtō parturientis ades.’
sīqua tamen gravida est, resolūtō crīne precētur
ut solvat partūs molliter illa suōs.
Quis mihi nunc dīcet quārē caelestia Mārtis
arma ferant Saliī Māmuriumque canant?
nympha, monē, nemorī stāgnōque operāta Diānae;
nympha, Numae conjūnx, ad tua facta venī.
vallis Arīcīnae silvā praecīnctus opācā
est lacus, antīquā religiōne sacer;
hīc latet Hippolytus lōrīs dīreptus equōrum,
unde nemus nūllīs illud adītur equīs.
līcia dēpendent longās vēlantia saepēs,
et posita est meritae multa tabella deae.
saepe potēns vōtī, frontem redimīta corōnīs,
fēmina lūcentēs portat ab Urbe facēs.
rēgna tenent fortēs manibus pedibusque fugācēs,
et perit exemplō postmodo quisque suō.
dēfluit incertō lapidōsus murmure rīvus:
saepe, sed exiguīs haustibus, inde bibī.
Ēgeria est quae praebet aquās, dea grāta Camēnīs:
illa Numae conjūnx cōnsiliumque fuit.
prīncipiō nimium prōmptōs ad bella Quirītēs
mollīrī placuit jūre deumque metū.
inde datae lēgēs, nē firmior omnia posset,
coeptaque sunt pūrē trādita sacra colī.
exuitur feritās, armīsque potentius aequum est,
et cum cīve pudet cōnseruisse manūs,
atque aliquis, modo trux, vīsā jam vertitur ārā
vīnaque dat tepidīs farraque salsa focīs.
ecce deum genitor rutilās per nūbila flammās
spargit, et effūsīs aethera siccat aquīs.
nōn aliās missī cecidēre frequentius ignēs:
rēx pavet et volgī pectora terror habet.
cui dea ‘nē nimium terrēre: piābile fulmen
est’ ait ‘et saevī flectitur īra Jovis.
sed poterunt rītum Pīcus Faunusque piandī
trādere, Rōmānī nūmen utrumque solī.
nec sine vī trādent: adhibē tū vincula captīs’;
atque ita quā possint ēdidit arte capī.
lūcus Aventīnō suberat niger īlicis umbrā,
quō possēs vīsō dīcere ‘nūmen inest’.
in mediō grāmen, muscōque adoperta virentī
mānābat saxō vēna perennis aquae;
inde ferē sōlī Faunus Pīcusque bibēbant:
hūc venit et fontī rēx Numa mactat ovem,
plēnaque odōrātī dispōnit pōcula Bacchī,
cumque suīs antrō conditus ipse latet.
ad solitōs veniunt silvestria nūmina fontēs
et relevant multō pectora sicca merō.
vīna quiēs sequitur: gelidō Numa prōdit ab antrō
vinclaque sōpītās addit in arta manās.
somnus ut abscessit, pugnandō vincula temptant
rumpere; pugnantēs fortius illa tenent.
tum Numa: ‘dī nemorum, factīs ignōscite nostrīs
sī scelus ingeniō scītis abesse meō,
quōque modō possit fulmen mōnstrāte piārī.’
sīc Numa; sīc quatiēns cornua Faunus ait:
‘magna petis, nec quae monitū tibi discere nostrō
fās sit: habent fīnēs nūmina nostra suōs.
dī sumus agrestēs et quī dominēmur in altīs
montibus; arbitrium est in sua tēcta Jovī.
hunc tū nōn poteris per tē dēdūcere caelō,
at poteris nostrā forsitan ūsus ope.’
dīxerat haec Faunus; pār est sententia Pīcī.
‘dēme tamen nōbīs vincula’, Pīcus ait,
‘Juppiter hūc veniet, validā perductus ab arte:
nūbila prōmissī Styx mihi testis erit.’
ēmissī laqueīs quid agant, quae carmina dīcant,
quāque trahant superīs sēdibus arte Jovem
scīre nefās hominī. nōbīs concessa canentur
quaeque piō dīcī vātis ab ōre licet.
ēliciunt caelō tē, Juppiter; unde minōrēs
nunc quoque tē celebrant Ēliciumque vocant.
cōnstat Aventīnae tremuisse cacūmina silvae,
terraque subsēdit pondere pressa Jovis:
corda micant rēgis tōtōque ē corpore sanguis
fūgit et hirsūtae dēriguēre comae.
ut rediit animus, ‘dā certa piāmina’ dīxit
‘fulminis, altōrum rēxque paterque deum,
sī tua contigimus manibus dōnāria pūrīs,
hoc quoque quod petitur sī pia lingua rogat.’
adnuit ōrantī, sed vērum ambāge remōtā
abdidit et dubiō terruit ōre virum.
‘caede caput’ dīxit; cui rēx ‘pārēbimus’ inquit;
‘caedenda est hortīs ēruta cēpa meīs.’
addidit hīc ‘hominis sūmēs’ ait ille ‘capillōs.’
postulat hīc animam; cui Numa ‘piscis’ ait.
rīsit, et ‘hīs’ inquit ‘facitō mea tēla procūrēs,
ō vir conloquiō nōn abigende deum.
sed tibi, prōtulerit cum tōtum crāstinus orbem
Cynthius, imperiī pignora certa dabō.’
dīxit et ingentī tonitrū super aethera mōtum
fertur, adōrantem dēstituitque Numam.
ille redit laetus memoratque Quirītibus ācta:
tarda venit dictīs difficilisque fidēs.
‘at certē crēdēmur’ ait ‘sī verba sequētur
exitus: ēn audī crāstina, quisquis ades.
prōtulerit terrīs cum tōtum Cynthius orbem,
Juppiter imperiī pignora certa dabit.’
discēdunt dubiī, prōmissaque tarda videntur,
dēpendetque fidēs ā veniente diē.
mollis erat tellūs rōrātā māne pruīnā:
ante suī populus līmina rēgis adest.
prōdit et in soliō medius cōnsēdit acernō;
innumerī circā stantque silentque virī.
ortus erat summō tantummodo margine Phoebus:
sollicitae mentēs spēque metūque pavent.
cōnstitit atque caput niveō vēlātus amictū
jam bene dīs nōtās sustulit ille manūs,
atque ita ‘tempus adest prōmissī mūneris’ inquit;
‘pollicitam dictīs, Juppiter, adde fidem.’
dum loquitur, tōtum jam sōl ēmōverat orbem,
et gravis aetheriō vēnit ab axe fragor.
ter tonuit sine nūbe deus, tria fulgura mīsit.
crēdite dīcentī: mīra sed ācta loquor:
ā mediā caelum regiōne dehīscere coepit:
summīsēre oculōs cum duce turba suō.
ecce levī scūtum versātum lēniter aurā
dēcidit: ā populō clāmor ad astra venit.
tollit humō mūnus caesā prius ille juvencā
quae dederat nūllī colla premenda jugō,
idque ancīle vocat, quod ab omnī parte recīsum est,
quāque notēs oculīs angulus omnis abest.
tum, memor imperiī sortem cōnsistere in illō,
cōnsilium multae calliditātis init:
plūra jubet fierī similī caelāta figūrā,
error ut ante oculōs īnsidiantis eat.
Māmurius, mōrum fabraene exāctior artis
difficile est, illud, dīcere, clausit opus.
cui Numa mūnificus ‘factī pete praemia’ dīxit:
‘sī mea nōta fidēs, inrita nūlla petēs.’
jam dederat Saliīs ā saltū nōmina ducta
armaque et ad certōs verba canenda modōs;
tum sīc Māmurius: ‘mercēs mihi glōria dētur,
nōminaque extrēmō carmine nostra sonent.’
inde sacerdōtēs operī prōmissa vetustō
praemia persolvunt Māmuriumque vocant.
Nūbere sīqua volēs, quamvīs properābitis ambō,
differ; habent parvae commoda magna morae.
arma movent pugnās, pugna est aliēna marītīs;
condita cum fuerint, aptius ōmen erit.
Hīs etiam conjūnx apicātī cīncta Diālis
lūcibus impexās dēbet habēre comās.
Tertia nox dē mēnse suōs ubi mōverit ortūs
conditus ē geminīs Piscibus alter erit.
nam duo sunt: Austrīs hic est, Aquilōnibus ille
proximus; ā ventō nōmen uterque tenet.
Cum croceīs rōrāre genīs Tīthōnia conjūnx
coeperit et quīntae tempora lūcis aget,
sīve est Arctophylax, sīve est piger ille Boōtēs,
mergētur vīsūs effugietque tuōs.
at nōn effugiet Vīndēmitor: hoc quoque causam
unde trahat sīdus, parva docēre mora est.
Ampelon intōnsum satyrō nymphāque creātum
fertur in Ismariīs Bacchus amāsse jugīs.
trādidit huic vītem pendentem frondibus ulmī,
quae nunc dē puerī nōmine nōmen habet.
dum legit in rāmō pictās temerārius ūvās,
dēcidit: āmissum Līber in astra tulit.
Sextus ubi Ōceanō clīvōsum scandit Olympum
Phoebus et ālātīs aethera carpit equīs,
quisquis ades castaeque colis penetrālia Vestae,
grātāre, Īliacīs tūraque pōne focīs.
Caesaris innumerīs, quōs māluit ille merērī,
accessit titulīs pontificālis honor.
ignibus aeternīs aeternī nūmina praesunt
Caesaris: imperiī pignora jūncta vidēs.
dī veteris Trōjae, dignissima praeda ferentī,
quā gravis Aenēās tūtus ab hoste fuit,
ortus ab Aenēā tangit cognāta sacerdōs
nūmina: cognātum, Vesta, tuēre caput.
quōs sānctā fovet ille manū, bene vīvitis, ignēs:
vīvite inexstīnctī, flammaque duxque, precor.
Ūna nota est Mārtī Nōnīs, sacrāta quod illīs
templa putant lūcōs Vejovis ante duōs.
Rōmulus, ut saxō lūcum circumdedit altō,
‘quīlibet hūc’ inquit ‘cōnfuge; tūtus eris.’
ō quam dē tenuī Rōmānus orīgine crēvit,
turba vetus quam nōn invidiōsa fuit!
nē tamen ignārō novitās tibi nōminis obstet,
disce quis iste deus, curve vocētur ita.
Juppiter est juvenis: juvenālēs aspice voltūs;
aspice deinde manum: fulmina nūlla tenet.
fulmina post ausōs caelum adfectāre Gigantas
sūmpta Jovī: prīmō tempore inermis erat;
ignibus Ossa novīs et Pēlion altius Ossā
ārsit et in solidā fīxus Olympus humō.
stat quoque capra simul: nymphae pāvisse feruntur
Crētides, īnfantī lac dedit illa Jovī.
nunc vocor ad nōmen: vēgrandia farra colōnī
quae male crēvērunt, vescaque parva vocant;
vīs ea sī verbī est, cūr nōn ego Vejovis aedem
aedem nōn magnī suspicer esse Jovis?
Jamque ubi caeruleum variābunt sīdera caelum,
suspice: Gorgoneī colla vidēbis equī.
crēditur hīc caesae gravidā cervīce Medūsae
sanguine respersīs prōsiluisse jubīs.
huic suprā nūbēs et subter sīdera lāpsō
caelum prō terrā, prō pede pinna fuit;
jamque indignantī nova frēna recēperat ōre
cum levis Āoniās ungula fōdit aquās.
nunc fruitur caelō, quod pinnīs ante petēbat,
et nitidus stēllīs quīnque decemque micat.
Prōtinus aspiciēs venientī nocte Corōnam
Cnōsida: Thēsēō crīmine facta dea est.
jam bene perjūrō mūtārat conjuge Bacchum
quae dedit ingrātō fīla legenda virō;
sorte torī gaudēns ‘quid flēbam rūstica?’ dīxit;
‘ūtiliter nōbīs perfidus ille fuit.’
intereā Līber dēpexōs crīnibus Indōs
vīcit, et Ēōō dīves ab orbe redit.
inter captīvās faciē praestante puellās
grāta nimis Bacchō fīlia rēgis erat.
flēbat amāns conjūnx, spatiātaque lītore curvō
ēdidit incultīs tālia verba comīs:
‘ēn iterum, flūctūs, similēs audīte querellās.
ēn iterum lacrimās accipe, harēna, meās.
dīcēbam, meminī, "perjūre et perfide Thēseu!"
ille abiit, eadem crīmina Bacchus habet.
nunc quoque "nūlla virō" clāmābō "fēmina crēdat";
nōmine mūtātō causa relāta mea est.
ō utinam mea sors quā prīmum coeperat īsset,
jamque ego praesentī tempore nūlla forem.
quid mē dēsertīs moritūram, Līber, harēnīs
servābās? potuī dēdoluisse semel.
Bacche levis leviorque tuīs, quae tempora cingunt,
frondibus, in lacrimās cognite Bacche meās,
ausus es ante oculōs adductā paelice nostrōs
tam bene compositum sollicitāre torum?
heu ubi pacta fidēs? ubi quae jūrāre solēbās?
mē miseram, quotiēns haec ego verba loquar?
Thēsea culpābās fallācemque ipse vocābās:
jūdiciō peccās turpius ipse tuō.
nē sciat haec quisquam tacitīsque dolōribus ūrar,
nē totiēns fallī digna fuisse puter.
praecipuē cupiam cēlārī Thēsea, nē tē
cōnsortem culpae gaudeat esse suae.
at, puto, praeposita est fuscae mihi candida paelex!
ēveniat nostrīs hostibus ille color.
quid tamen hoc rēfert? vitiō tibi grātior ipsō est.
quid facis? amplexūs inquinat illa tuōs.
Bacche, fidem praestā, nec praefer amōribus ūllam
conjugis: adsuēvī semper amāre virum.
cēpērunt mātrem fōrmōsī cornua taurī,
mē tua; at hic laudī est, ille pudendus amor.
nē noceat quod amō: neque enim tibi, Bacche, nocēbat
quod flammās nōbīs fassus es ipse tuās.
nec, quod nōs ūris, mīrum facis: ortus in igne
dīceris, et patriā raptus ab igne manū.
illa ego sum cui tū solitus prōmittere caelum.
ei mihi, prō caelō quālia dōna ferō!’
dīxerat; audībat jamdūdum verba querentis
Līber, ut ā tergō forte secūtus erat.
occupat amplexū lacrimāsque per ōscula siccat,
et ‘pariter caelī summa petāmus’ ait:
‘tū mihi jūncta torō mihi jūncta vocābula sūmēs,
nam tibi mūtātae Lībera nōmen erit,
sintque tuae tēcum faciam monimenta corōnae,
Volcānus Venerī quam dedit, illa tibi.’
dicta facit, gemmāsque novem trānsfōrmat in ignēs:
aurea per stēllās nunc micat illa novem.
Sex ubi sustulerit, totidem dēmerserit orbēs
purpureum rapidō quī vehit axe diem,
altera grāmineō spectābis Equirria Campō,
quem Tiberis curvīs in latus urget aquīs;
quī tamen ējectā sī forte tenēbitur undā,
Caelius accipiat pulverulentus equōs.
Īdibus est Annae fēstum geniāle Perennae
nōn procul ā rīpīs, advena Thybri, tuīs.
plēbs venit ac viridēs passim disjecta per herbās
pōtat, et accumbit cum pare quisque suā.
sub Jove pars dūrat, paucī tentōria pōnunt,
sunt quibus ē rāmīs frondea facta casa est;
pars, ubi prō rigidīs calamōs statuēre columnīs,
dēsuper extentās imposuēre togās.
sōle tamen vīnōque calent annōsque precantur
quot sūmant cyathōs, ad numerumque bibunt.
inveniēs illīc quī Nestoris ēbibat annōs,
quae sit per calicēs facta Sibylla suōs.
illīc et cantant quicquid didicēre theātrīs,
et jactant facilēs ad sua verba manūs,
et dūcunt positō dūrās crātēre chorēās,
cultaque diffūsīs saltat amīca comīs.
cum redeunt, titubant et sunt spectācula volgī,
et fortūnātōs obvia turba vocat.
occurrit nūper (vīsa est mihi digna relātū)
pompa: senem pōtum pōta trahēbat anus.
quae tamen haec dea sit quoniam rūmōribus errat,
fābula prōpositō nūlla tegenda meō.
ārserat Aenēae Dīdō miserābilis igne,
ārserat exstrūctīs in sua fāta rogīs,
compositusque cinis, tumulīque in marmore carmen
hoc breve, quod moriēns ipsa relīquit, erat:
praebuit Aenēās et causam mortis et ēnsem:
ipsa suā Dīdō concidit ūsa manū.
prōtinus invādunt Numidae sine vindice rēgnum,
et potitur captā Maurus Iarba domō,
sēque memor sprētum ‘thalamīs tamen’ inquit ‘Elissae
ēn ego, quem totiēns reppulit illa, fruor.’
diffugiunt Tyriī quō quemque agit error, ut ōlim
āmissō dubiae rēge vagantur apēs.
tertia nūdandās accēperat ārea messēs,
inque cavōs ierant tertia musta lacūs:
pellitur Anna domō, lacrimānsque sorōria linquit
moenia; germānae jūsta dat ante suae.
mixta bibunt mollēs lacrimīs unguenta favīllae,
vertice lībātās accipiuntque comās,
terque ‘valē’ dīxit, cinerēs ter ad ōra relātōs
pressit, et est illīs vīsa subesse soror.
nacta ratem comitēsque fugae pede lābitur aequō
moenia respiciēns, dulce sorōris opus.
fertilis est Melitē sterilī vīcīna Cosȳrae
īnsula, quam Libycī verberat unda fretī.
hanc petit, hospitiō rēgis cōnfīsa vetustō:
hospes opum dīves rēx ibi Battus erat.
quī postquam didicit cāsūs utriusque sorōris,
‘haec’ inquit ‘tellūs quantulacumque tua est.’
et tamen hospitiī servāsset ad ultima mūnus;
sed timuit magnās Pygmaliōnis opēs.
signa recēnsuerat bis sōl sua, tertius ībat
annus, et exiliō terra paranda nova est.
frāter adest bellōque petit. rēx arma perōsus
‘nōs sumus inbellēs, tū fuge sospes’ ait.
jussa fugit ventōque ratem committit et undīs:
asperior quōvīs aequore frāter erat.
est prope piscōsōs lapidōsī Crāthidis amnēs
parvus ager, Camerēn incola turba vocat:
illūc cursus erat. nec longius abfuit inde
quam quantum noviēs mittere funda potest:
vēla cadunt prīmō et dubiā lībrantur ab aurā:
‘findite rēmigiō’ nāvita dīxit ‘aquās’;
dumque parant tortō subdūcere carbasa līnō,
percutitur rapidō puppis adunca Notō,
inque patēns aequor, frūstrā pugnante magistrō,
fertur, et ex oculīs vīsa refūgit humus.
adsiliunt flūctūs īmōque ā gurgite pontus
vertitur, et cānās alveus haurit aquās.
vincitur ars ventō nec jam moderātor habēnīs
ūtitur, at vōtīs is quoque poscit opem.
jactātur tumidās exul Phoenissa per undās,
ūmidaque oppositā lūmina veste tegit.
tum prīmum Dīdō fēlīx est dicta sorōrī
et quaecumque aliquam corpore pressit humum.
dūcitur ad Laurēns ingentī flāmine lītus
puppis, et expositīs omnibus hausta perit.
jam pius Aenēās rēgnō nātāque Latīnī
auctus erat, populōs miscueratque duōs.
lītore dōtālī sōlō comitātus Achātē
sēcrētum nūdō dum pede carpit iter,
aspicit errantem, nec crēdere sustinet Annam
esse: quid in Latiōs illa venīret agrōs?
dum sēcum Aenēās, ‘Annā est!’ exclāmat Achātēs:
ad nōmen voltūs sustulit illa suōs.
heu, quid agat? fugiat? quōs terrae quaerat hiātūs?
ante oculōs miserae fāta sorōris erant.
sēnsit, et adloquitur trepidam Cytherēius hērōs
(flet tamen admonitū mōtus, Elissa, tuī):
‘Anna, per hanc jūrō, quam quondam audīre solēbās
tellūrem fātō prōsperiōre darī,
perque deōs comitēs, hāc nūper sēde locātōs,
saepe meās illōs increpuisse morās.
nec timuī dē morte tamen: metus abfuit iste.
ei mihi, crēdibilī fortior illa fuit.
nē refer: aspexī nōn illō corpore digna
volnera Tartareās ausus adīre domōs.
at tū, seu ratiō tē nostrīs adpulit ōrīs
sīve deus, rēgnī commoda carpe meī.
multa tibī memorēs, nīl nōn dēbēmus Elissae:
nōmine grāta tuō, grāta sorōris eris.’
tālia dīcentī (neque enim spēs altera restat)
crēdidit, errōrēs exposuitque suōs;
utque domum intrāvit Tyriōs indūta parātūs,
incipit Aenēās (cētera turba tacet):
‘hanc tibi cūr trādam, pia causa, Lavīnia conjūnx,
est mihi: cōnsūmpsī naufragus hujus opēs.
orta Tyrō est, rēgnum Libycā possēdit in ōrā:
quam precor ut cārae mōre sorōris amēs.’
omnia prōmittit falsumque Lavīnia volnus
mente premit tacitā dissimulatque metūs;
dōnaque cum videat praeter sua lūmina ferrī
multa, tamen mittī clam quoque multa putat.
nōn habet exāctum quid agat: furiāliter ōdit,
et parat īnsidiās et cupit ulta morī.
nox erat: ante torum vīsa est adstāre sorōris
squālentī Dīdō sanguinulenta comā
et ‘fuge, nē dubitā, maestum fuge’ dīcere ‘tēctum’;
sub verbum querulās impulit aura forēs.
exsilit et vēlōx humilī super ausa fenestrā
sē jacit (audācem fēcerat ipse timor),
cumque metū rapitur tunicā vēlāta recīnctā,
currit ut audītīs territa damma lupīs,
corniger hanc cupidīs rapuisse Numīcius undīs
crēditur et stāgnīs occuluisse suīs.
Sīdonis intereā magnō clāmōre per agrōs
quaeritur: appārent signa notaeque pedum;
ventum erat ad rīpās: inerant vestīgia rīpīs;
sustinuit tacitās cōnscius amnis aquās.
ipsa loquī vīsa est ‘placidī sum nympha Numīcī:
amne perenne latēns Anna Perenna vocor.’
prōtinus errātīs laetī vēscuntur in agrīs
et celebrant largō sēque diemque merō.
Sunt quibus haec Lūna est, quia mēnsibus impleat annum;
pars Themin, Īnachiam pars putat esse bovem.
inveniēs quī tē nymphēn Āzānida dīcant
tēque Jovī prīmōs, Anna, dedisse cibōs.
haec quoque, quam referam, nostrās pervēnit ad aurēs
fāma, nec ā vērī dissidet illa fidē.
plēbs vetus et nūllīs etiam nunc tūta tribūnīs
fūgit et in Sacrī vertice Montis erat;
jam quoque quem sēcum tulerant dēfēcerat illōs
victus et hūmānīs ūsibus apta Cerēs.
orta suburbānīs quaedam fuit Anna Bovillīs,
pauper, sed multae sēdulitātis anus;
illa, levī mitrā cānōs incīncta capillōs,
fingēbat tremulā rūstica lība manū,
atque ita per populum fūmantia māne solēbat
dīvidere: haec populō cōpia grāta fuit.
pāce domī factā signum posuēre Perennae,
quod sibi dēfectīs illa ferēbat opem.
Nunc mihi, cūr cantent, superest, obscēna puellae,
dīcere; nam coeunt certaque probra canunt.
nūper erat dea facta: venit Grādīvus ad Annam,
et cum sēductā tālia verba facit:
‘mēnse meō coleris, jūnxī mea tempora tēcum;
pendet ab officiō spēs mihi magna tuō.
armifer armiferae correptus amōre Minervae
ūror, et hoc longō tempore volnus alō.
effice, dī studiō similēs coeāmus in ūnum:
conveniunt partēs hae tibi, cōmis anus.’
dīxerat; illa deum prōmissō lūdit inānī,
et stultam dubiā spem trahit usque morā.
saepius īnstantī ‘mandāta perēgimus’ inquit;
‘ēvicta est: precibus vix dedit illa manūs.’
crēdit amāns thalamōsque parat. dēdūcitur illūc
Anna tegēns voltūs, ut nova nūpta, suōs.
ōscula sūmptūrus subitō Mārs aspicit Annam:
nunc pudor ēlūsum, nunc subit īra, deum.
rīdet amātōrem cārae nova dīva Minervae,
nec rēs hāc Venerī grātior ūlla fuit.
inde jocī veterēs obscēnaque dicta canuntur,
et juvat hanc magnō verba dedisse deō.
Praeteritūrus eram gladiōs in prīncipe fīxōs,
cum sīc ā castīs Vesta locūta focīs:
‘nē dubitā meminisse: meus fuit ille sacerdōs;
sacrilegae tēlīs mē petiēre manūs.
ipsa virum rapuī simulācraque nūda relīquī:
quae cecidit ferrō, Caesaris umbra fuit.’
ille quidem caelō positus Jovis ātria vīdit,
et tenet in magnō templa dicāta forō;
at quīcumque nefās ausī, prohibente deōrum
nūmine, polluerant pontificāle caput,
morte jacent meritā: testēs estōte, Philippī,
et quōrum sparsīs ossibus albet humus.
hoc opus, haec pietās, haec prīma elementa fuērunt
Caesaris, ulcīscī jūsta per arma patrem.
Postera cum tenerās aurōra refēcerit herbās,
Scorpios ā prīmā parte videndus erit.
Tertia post Īdūs lūx est celeberrima Bacchō:
Bacche, favē vātī, dum tua fēsta canō.
nec referam Semelēn, ad quam nisi fulmina sēcum
Juppiter adferret, partus inermis erās;
nec, puer ut possēs mātūrō tempore nāscī,
explētum patriō corpore mātris opus.
Sīthonas et Scythicōs longum nārrāre triumphōs
et domitās gentēs, tūrifer Inde, tuās.
tū quoque Thēbānae mala praeda tacēbere mātris,
inque tuum furiīs ācte Lycūrge genus.
ecce libet subitōs piscēs Tyrrhēnaque mōnstra
dīcere; sed nōn est carminis hujus opus.
carminis hujus opus causās expōnere quārē
vītisator populōs ad sua lība vocet.
ante tuōs ortūs ārae sine honōre fuērunt,
Līber, et in gelidīs herba reperta focīs.
tē memorant, Gangē tōtōque Oriente subāctō,
prīmitiās magnō sēposuisse Jovī:
cinnama tū prīmus captīvaque tūra dedistī
dēque triumphātō vīscera tosta bove.
nōmine ab auctōris dūcunt lībāmina nōmen
lībaque, quod sānctīs pars datur inde focīs;
lība deō fīunt, sūcīs quia dulcibus īdem
gaudet, et ā Bacchō mella reperta ferunt.
ībat harēnōsō satyrīs comitātus ab Hebrō
(nōn habet ingrātōs fābula nostra jocōs);
jamque erat ad Rhodopēn Pangaeaque flōrida ventum:
aeriferae comitum concrepuēre manūs.
ecce novae coeunt volucrēs tinnītibus actae,
quōsque movent sonitūs aera, sequuntur apēs;
colligit errantēs et in arbore claudit inānī
Līber, et inventī praemia mellis habet.
ut satyrī lēvisque senex tetigēre sapōrem
quaerēbant flāvōs per nemus omne favōs.
audit in exēsā strīdōrem exāminis ulmō,
aspicit et cērās dissimulatque senex;
utque piger pandī tergō residēbat asellī,
adplicat hunc ulmō corticibusque cavīs.
cōnstitit ipse super rāmōsō stīpite nīxus,
atque avidē truncō condita mella petit:
mīlia crābrōnum coeunt, et vertice nūdō
spīcula dēfīgunt ōraque sīma notant.
ille cadit praeceps et calce ferītur asellī,
inclāmatque suōs auxiliumque rogat.
concurrunt satyrī turgentiaque ōra parentis
rīdent: percussō claudicat ille genū.
rīdet et ipse deus, līmumque indūcere mōnstrat;
hic pāret monitīs et linit ōra lutō.
melle pater fruitur, lībōque īnfūsa calentī
jūre repertōrī splendida mella damus.
fēmina cūr praesit, nōn est ratiōnis opertae:
fēmineōs thyrsō concitat ille chorōs.
cūr anus hoc faciat, quaeris? vīnōsior aetās
haec est et gravidae mūnera vītis amat.
cūr hederā cīncta est? hedera est grātissima Bacchō;
hoc quoque cūr ita sit, discere nūlla mora est.
Nȳsiadas nymphās puerum quaerente novercā
hanc frondem cūnīs opposuisse ferunt.
Restat ut inveniam quārē toga lībera dētur
Lūciferō puerīs, candide Bacche, tuō:
sīve quod ipse puer semper juvenisque vidēris,
et mediā est aetās inter utrumque tibi;
seu quia tū pater es, patrēs sua pignora, nātōs,
commendant cūrae nūminibusque tuīs:
sīve, quod es Līber, vestis quoque lībera per tē
sūmitur et vītae līberiōris iter:
an quia, cum colerent prīscī studiōsius agrōs,
et faceret patriō rūre senātor opus,
et caperet fascēs ā curvō cōnsul arātrō,
nec crīmen dūrās esset habēre manūs,
rūsticus ad lūdōs populus veniēbat in Urbem
sed dīs, nōn studiīs ille dabātur honor:
lūce suā lūdōs ūvae commentor habēbat,
quōs cum taediferā nunc habet ille deā
ergō ut tīrōnem celebrāre frequentia possit,
vīsa diēs dandae nōn aliēna togae?
mīte caput, pater, hūc plācātaque cornua vertās,
et dēs ingeniō vēla secunda meō.
Ītur ad Argēōs (quī sint, sua pāgina dīcet)
hāc, sī commeminī, praeteritāque diē.
stēlla Lycāoniam vergit dēclīnis ad Arcton
Mīluus: haec illā nocte videnda venit.
quid dederit volucrī, sī vīs cognōscere, caelum,
Sāturnus rēgnīs ā Jove pulsus erat;
concitat īrātus validōs Tītānas in arma,
quaeque fuit fātīs dēbita temptat opem.
mātre satus Terrā, mōnstrum mīrābile, taurus
parte suī serpēns posteriōre fuit:
hunc triplicī mūrō lūcīs inclūserat ātrīs
Parcārum monitū Styx violenta trium.
vīscera quī taurī flammīs adolenda dedisset,
sors erat aeternōs vincere posse deōs.
immolat hunc Briareus factā ex adamante secūrī,
et jamjam flammīs exta datūrus erat:
Juppiter ālitibus rapere imperat: attulit illī
mīluus, et meritīs vēnit in astra suīs.
Ūna diēs media est, et fīunt sacra Minervae,
nōmina quae jūnctīs quīnque diēbus habent.
sanguine prīma vacat, nec fās concurrere ferrō:
causa, quod est illā nāta Minerva diē.
altera trēsque super rāsā celebrantur harēnā:
ēnsibus exsertīs bellica laeta dea est.
Pallada nunc puerī teneraeque ōrāte puellae;
quī bene plācārit Pallada, doctus erit.
Pallade plācātā lānam mollīre puellae
discant et plēnās exonerāre colōs.
illa etiam stantēs radiō percurrere tēlās
ērudit et rārum pectine dēnset opus.
hanc cole, quī maculās laesīs dē vestibus aufers:
hanc cole, velleribus quisquis aēna parās.
nec quisquam invītā faciet bene vincula plantae
Pallade, sit Tychiō doctior ille licet:
et licet antīquō manibus conlātus Epēō
sit prior, īrātā Pallade mancus erit.
vōs quoque, Phoebēā morbōs quī pellitis arte,
mūnera dē vestrīs pauca referte deae.
nec vōs, turba ferē cēnsū fraudāta, magistrī,
spernite (discipulōs attrahit illa novōs),
quīque movēs caelum, tabulamque colōribus ūris,
quīque facis doctā mollia saxa manū.
mīlle dea est operum: certē dea carminis illa est;
sī mereor, studiīs adsit amīca meīs.
Caelius ex altō quā mōns dēscendit in aequum,
hīc, ubi nōn plāna est, sed prope plāna via,
parva licet videās Captae dēlūbra Minervae,
quae dea nātālī coepit habēre suō.
nōminis in dubiō causa est. capitāle vocāmus
ingenium sollers: ingeniōsa dea est.
an quia dē capitis fertur sine mātre paternī
vertice cum clipeō prōsiluisse suō?
an quia perdomitīs ad nōs captīva Faliscīs
vēnit? et hoc signō littera prīsca docet.
an quod habet lēgem, capitis quae pendere poenās
ex illō jubeat fūrta recepta locō?
ā quācumque trahis ratiōne vocābula, Pallas,
prō ducibus nostrīs aegida semper habē.
Summa diēs ē quīnque tubās lūstrāre canōrās
admonet et fortī sacrificāre deae.
nunc potes ad sōlem sublātō dīcere voltū
‘hic here Phrixēae vellera pressit ovis.’
sēminibus tostīs scelerātae fraude novercae
sustulerat nūllās, ut solet, herba comās:
mittitur ad tripodas certā quī sorte reportet
quam sterilī terrae Delphicus ēdat opem.
hic quoque corruptus cum sēmine nūntiat Hellēs
et juvenis Phrixī fūnera sorte petī.
usque recūsantem cīvēs et tempus et Īnō
compulerunt rēgem jussa nefanda patī;
et soror et Phrixus, vēlātī tempora vittīs,
stant simul ante ārās jūnctaque fāta gemunt.
aspicit hōs, ut forte pependerat aethere, māter
et ferit attonitā pectora nūda manū,
inque dracōnigenam nimbīs comitantibus urbem
dēsilit, et nātōs ēripit inde suōs;
utque fugam capiant, ariēs nitidissimus aurō
trāditur: ille vehit per freta longa duōs.
dīcitur īnfirmā cornū tenuisse sinistrā
fēmina, cum dē sē nōmina fēcit aquae.
paene simul periit, dum volt succurrere lāpsae,
frāter, et extentās porrigit usque manūs.
flēbat, ut āmissā geminī cōnsorte perīclī,
caeruleō jūnctam nescius esse deō.
lītoribus tāctīs ariēs fit sīdus; at hujus
pervenit in Colchās aurea lāna domōs.
Trēs ubi Lūciferōs veniēns praemīserit Ēōs,
tempora nocturnīs aequa diurna ferēs.
Inde quater pāstor saturōs ubi clauserit haedōs,
cānuerint herbae rōre recente quater,
Jānus adōrandus cumque hōc Concordia mītis
et Rōmāna Salūs Āraque Pācis erit.
Lūna regit mēnsēs: hujus quoque tempora mēnsis
fīnit Aventīnō Lūna colenda jugō.