Jānus habet fīnem. cum carmine crēscit et annus:
alter ut hic mēnsis, sīc liber alter eat.
nunc prīmum vēlīs, elegī, majōribus ītis:
exiguum, meminī, nūper erātis opus.
ipse ego vōs habuī facilēs in amōre ministrōs,
cum lūsit numerīs prīma juventa suīs.
īdem sacra canō signātaque tempora fāstīs:
ecquis ad haec illinc crēderet esse viam?
haec mea mīlitia est; ferimus quae possumus arma,
dextraque nōn omnī mūnere nostra vacat.
sī mihi nōn validō torquentur pīla lacertō
nec bellātōris terga premuntur equī,
nec galeā tegimur, nec acūtō cingimur ēnse
(hīs habilis tēlīs quīlibet esse potest),
at tua prōsequimur studiōsō pectore, Caesar,
nōmina, per titulōs ingredimurque tuōs.
ergō ades et placidō paulum mea mūnera voltū
respice, pācandō sīquid ab hoste vacat.
Fēbrua Rōmānī dīxēre piāmina patrēs:
nunc quoque dant verbō plūrima signa fidem.
pontificēs ab rēge petunt et flāmine lānās,
quis veterum linguā fēbrua nōmen erat;
quaeque capit līctor domibus pūrgāmina certīs,
torrida cum mīcā farra, vocantur idem;
nōmen idem rāmō, quī caesus ab arbore pūrā
casta sacerdōtum tempora fronde tegit.
ipse ego flāminicam poscentem fēbrua vīdī;
fēbrua poscentī pīnea virga data est.
dēnique quodcumque est quō corpora nostra piantur,
hoc apud intōnsōs nōmen habēbat avōs.
mēnsis ab hīs dictus, sectā quia pelle Lupercī
omne solum lūstrant, idque piāmen habent;
aut quia plācātīs sunt tempora pūra sepulcrīs,
tum cum fērālēs praeteriēre diēs.
omne nefās omnemque malī pūrgāmina causam
crēdēbant nostrī tollere posse senēs.
Graecia prīncipium mōris dedit: illa nocentēs
impia lūstrātōs pōnere facta putat.
Actoridēn Pēleus, ipsum quoque Pēlea Phōcī
caede per Haemoniās solvit Acastus aquās;
vectam frēnātīs per ināne dracōnibus Aegeus
crēdulus immeritā Phāsida fōvit ope;
Amphiarēiadēs Naupactōō Achelōō
‘solve nefās’ dīxit, solvit et ille nefās.
āh nimium facilēs, quī trīstia crīmina caedis
flūmineā tollī posse putātis aquā!
Sed tamen, antīquī nē nescius ōrdinis errēs,
prīmus, ut est, Jānī mēnsis et ante fuit;
quī sequitur Jānum, veteris fuit ultimus annī:
tū quoque sacrōrum, Termine, fīnis erās.
prīmus enim Jānī mēnsis, quia jānua prīma est:
quī sacer est īmīs mānibus, īmus erat.
postmodo crēduntur spatiō distantia longō
tempora bis quīnī continuāsse virī.
Prīncipiō mēnsis Phrygiae contermina Mātrī
Sospita dēlūbrīs dīcitur aucta novīs.
nunc ubi sunt, illīs quae sunt sacrāta Kalendīs
templa deae? longā prōcubuēre diē.
cētera nē similī caderent labefacta ruīnā
cāvit sacrātī prōvida cūra ducis,
sub quō dēlūbrīs sentītur nūlla senectūs;
nec satis est hominēs, obligat ille deōs.
templōrum positor, templōrum sāncte repostor,
sit superīs optō mūtua cūra tuī.
dent tibi caelestēs, quōs tū caelestibus, annōs,
prōque tuā maneant in statiōne domō.
tum quoque vīcīnī lūcus celebrātur Alernī,
quā petit aequoreās advena Thybris aquās.
ad penetrāle Numae Capitōlīnumque Tonantem
inque Jovis summā caeditur arce bidēns.
saepe gravēs pluviās adopertus nūbibus aethēr
concitat, aut positā sub nive terra latet.
Proximus Hesperiās Tītān abitūrus in undās
gemmea purpureīs cum juga dēmet equīs,
illā nocte aliquis, tollēns ad sīdera voltum,
dīcet ‘ubi est hodiē quae Lyra fulsit heri?’
dumque Lyram quaeret, mediī quoque terga Leōnis
in liquidās subitō mersa notābit aquās.
Quem modo caelātum stēllīs Delphīna vidēbās,
is fugiet vīsūs nocte sequente tuōs,
seu fuit occultīs fēlīx in amōribus index,
Lesbida cum dominō seu tulit ille lyram.
quod mare nōn nōvit, quae nescit Arīona tellūs?
carmine currentēs ille tenēbat aquās.
saepe sequēns agnam lupus est ā vōce retentus,
saepe avidum fugiēns restitit agna lupum;
saepe canēs leporēsque umbrā jacuēre sub ūnā,
et stetit in saxō proxima cerva leae,
et sine līte loquāx cum Palladis ālite cornīx
sēdit, et accipitrī jūncta columba fuit.
Cynthia saepe tuīs fertur, vōcālis Arīōn,
tamquam frāternīs obstipuisse modīs.
nōmen Arīonium Siculās implēverat urbēs
captaque erat lyricīs Ausonis ōra sonīs;
inde domum repetēns puppem cōnscendit Arīōn,
atque ita quaesītās arte ferēbat opēs.
forsitan, īnfēlīx, ventōs undāsque timēbās:
at tibi nāve tuā tūtius aequor erat.
namque gubernātor dēstrictō cōnstitit ēnse
cēteraque armātā cōnscia turba manū.
quid tibi cum gladiō? dubiam rege, nāvita, puppem:
nōn haec sunt digitīs arma tenenda tuīs.
ille, metū pavidus, ‘mortem nōn dēprecor’ inquit,
‘sed liceat sūmptā pauca referre lyrā.’
dant veniam rīdentque moram: capit ille corōnam,
quae possit crīnēs, Phoebe, decēre tuōs;
induerat Tyriō bis tīnctam mūrice pallam:
reddidit icta suōs pollice chorda sonōs,
flēbilibus numerīs velutī cānentia dūrā
trājectus pennā tempora cantat olor.
prōtinus in mediās ōrnātus dēsilit undās;
spargitur impulsā caerula puppis aquā.
inde (fidē majus) tergō delphīna recurvō
sē memorant onerī subposuisse novō.
ille, sedēns citharamque tenēns, pretiumque vehendī
cantat et aequoreās carmine mulcet aquās.
dī pia facta vident: astrīs delphīna recēpit
Juppiter et stēllās jussit habēre novem.
Nunc mihi mīlle sonōs quōque est memorātus Achillēs
vellem, Maeonidē, pectus inesse tuum,
dum canimus sacrās alternō carmine Nōnās.
maximus hic fāstīs accumulātur honor.
dēficit ingenium, majōraque vīribus urgent:
haec mihi praecipuō est ōre canenda diēs.
quid voluī dēmēns elegīs impōnere tantum
ponderis? hērōī rēs erat ista pedis.
sāncte pater patriae, tibi plēbs, tibi cūria nōmen
hoc dedit, hoc dedimus nōs tibi nōmen, eques.
rēs tamen ante dedit: sērō quoque vēra tulistī
nōmina, jam prīdem tū pater orbis erās.
hoc tū per terrās, quod in aethere Juppiter altō,
nōmen habēs: hominum tū pater, ille deum.
Rōmule, concēdēs: facit hic tua magna tuendō
moenia, tū dederās trānsilienda Remō.
tē Tatius parvīque Curēs Caenīnaque sēnsit,
hōc duce Rōmānum est sōlis utrumque latus;
tū breve nescioquid victae tellūris habēbās,
quodcumque est altō sub Jove, Caesar habet.
tū rapis, hic castās duce sē jubet esse marītās;
tū recipis lūcō, reppulit ille nefās;
vīs tibi grāta fuit, flōrent sub Caesare lēgēs;
tū dominī nōmen, prīncipis ille tenet;
tē Remus incūsat, veniam dedit hostibus ille;
caelestem fēcit tē pater, ille patrem.
Jam puer Īdaeus mediā tenus ēminet alvō,
et liquidās mixtō nectare fundit aquās.
ēn etiam, sīquis Boreān horrēre solēbat,
gaudeat: ā Zephyrīs mollior aura venit.
Quīntus ab aequoreīs nitidum jubar extulit undīs
Lūcifer, et prīmī tempora vēris erunt.
nē fallāre tamen, restant tibi frīgora, restant,
magnaque discēdēns signa relīquit hiems.
Tertia nox veniat, Cūstōdem prōtinus Ursae
aspiciēs geminōs exseruisse pedēs.
inter hamādryadas jaculātrīcemque Diānam
Callistō sacrī pars fuit ūna chorī.
illa, deae tangēns arcūs, ‘quōs tangimus arcūs,
este meae testēs virginitātis’ ait.
Cynthia laudāvit, ‘prōmissa’ que ‘foedera servā,
et comitum prīnceps tū mihi’ dīxit ‘eris.’
foedera servāsset, sī nōn fōrmōsa fuisset:
cāvit mortālēs, dē Jove crīmen habet.
mīlle ferās Phoebē silvīs vēnāta redībat
aut plūs aut medium sōle tenente diem;
ut tetigit lūcum (dēnsā niger īlice lūcus,
in mediō gelidae fōns erat altus aquae),
‘hīc’ ait ‘in silvā, virgō Tegeaea, lavēmur’;
ērubuit falsō virginis illa sonō.
dīxerat et nymphīs. nymphae vēlāmina pōnunt;
hanc pudet, et tardae dat mala signa morae.
exuerat tunicās; uterī manifēsta tumōre
prōditur indiciō ponderis ipsa suō.
cui dea ‘virgineōs, perjūra Lycāoni, coetūs
dēsere, nec castās pollue’ dīxit ‘aquās.’
lūna novum deciēs implērat cornibus orbem:
quae fuerat virgō crēdita, māter erat.
laesa furit Jūnō, fōrmam mūtatque puellae:
quid facis? invītō est pectore passa Jovem.
utque ferae vīdit turpēs in paelice voltūs,
‘hujus in amplexūs, Juppiter,’ inquit ‘eās.’
ursa per incultōs errābat squālida montēs
quae fuerat summō nūper amāta Jovī.
jam tria lustra puer fūrtō conceptus agēbat,
cum māter nātō est obvia facta suō.
illa quidem, tamquam cognōsceret, adstitit āmēns,
et gemuit: gemitūs verba parentis erant.
hanc puer ignārus jaculō fīxisset acūtō
nī foret in superās raptus uterque domōs.
signa propinqua micant: prior est, quam dīcimus Arcton,
Arctophylax fōrmam terga sequentis habet.
saevit adhūc cānamque rogat Sāturnia Tēthyn
Maenaliam tāctīs nē lavet Arcton aquīs.
Īdibus agrestis fūmant altāria Faunī
hīc ubi discrētās īnsula rumpit aquās.
haec fuit illa diēs in quā Vejentibus armīs
ter centum Fabiī ter cecidēre duo.
ūna domus vīrēs et onus suscēperat urbis:
sūmunt gentīlēs arma professa manūs.
ēgreditur castrīs mīles generōsus ab īsdem,
ē quīs dux fierī quīlibet aptus erat.
Carmentis portae dextrō est via proxima jānō:
īre per hanc nōlī, quisquis es; ōmen habet.
illā fāma refert Fabiōs exīsse trecentōs:
porta vacat culpā, sed tamen ōmen habet.
ut celerī passū Cremeram tetigēre rapācem
(turbidus hībernīs ille fluēbat aquīs),
castra locō pōnunt: dēstrictīs ēnsibus ipsī
Tyrrhēnum validō Mārte per agmen eunt;
nōn aliter quam cum Libycā dē gente leōnēs
invādunt sparsōs lāta per arva gregēs.
diffugiunt hostēs inhonestaque volnera tergō
accipiunt: Tuscō sanguine terra rubet.
sīc iterum, sīc saepe cadunt; ubi vincere apertē
nōn datur, īnsidiās armaque tēcta parant.
campus erat, campī claudēbant ultima collēs
silvaque montānās occulere apta ferās.
in mediō paucōs armentaque rāra relinquunt,
cētera virgultīs abdita turba latet.
ecce velut torrēns undīs pluviālibus auctus
aut nive, quae Zephyrō victa tepente fluit,
per sata perque viās fertur nec, ut ante solēbat,
rīpārum clausās margine fīnit aquās,
sīc Fabiī vallem lātīs discursibus implent,
quodque vident sternunt, nec metus alter inest.
quō ruitis, generōsa domus? male crēditis hostī:
simplex nōbilitās, perfida tēla cavē.
fraude perit virtūs: in apertōs undique campōs
prōsiliunt hostēs et latus omne tenent.
quid faciant paucī contrā tot mīlia fortēs?
quidve, quod in miserō tempore restet, adest?
sīcut aper longē silvīs lātrātibus āctus
fulmineō celerēs dissipat ōre canēs,
mox tamen ipse perit, sīc nōn moriuntur inultī,
volneraque alternā dantque feruntque manū.
ūna diēs Fabiōs ad bellum mīserat omnēs,
ad bellum missōs perdidit ūna diēs.
ut tamen Herculeae superessent sēmina gentis,
crēdibile est ipsōs cōnsuluisse deōs:
nam puer impūbēs et adhūc nōn ūtilis armīs
ūnus dē Fabiā gente relictus erat;
scīlicet ut possēs ōlim tū, Maxime, nāscī,
cui rēs cūnctandō restituenda foret.
Continuāta locō tria sīdera, Corvus et Anguis
et medius Crātēr inter utrumque, jacent.
Īdibus illa latent, oriuntur nocte sequentī;
quae, tibi, cūr tria sint tam sociāta, canam.
forte Jovī Phoebus fēstum sollemne parābat
(nōn faciet longās fābula nostra morās):
‘ī, mea’ dīxit ‘avis, nē quid pia sacra morētur,
et tenuem vīvīs fontibus adfer aquam.’
corvus inaurātum pedibus crātēra recurvīs
tollit et āerium pervolat altus iter.
stābat adhūc dūrīs fīcus dēnsissima pōmīs:
temptat eam rōstrō, nōn erat apta legī;
immemor imperiī sēdisse sub arbore fertur,
dum fierent tardā dulcia pōma morā.
jamque satur nigrīs longum rapit unguibus hydrum,
ad dominumque redit, fictaque verba refert:
‘hic mihi causa morae, vīvārum obsessor aquārum:
hic tenuit fontēs officiumque meum.’
‘addis’ ait ‘culpae mendācia’ Phoebus ‘et audēs
fātidicum verbīs fallere velle deum?
at tibi, dum lactēns haerēbit in arbore fīcus,
dē nūllō gelidae fonte bibentur aquae.’
dīxit, et, antīquī monimenta perennia factī,
Anguis, avis, Crātēr sīdera jūncta micant.
Tertia post Īdūs nūdōs aurōra Lupercōs
aspicit, et Faunī sacra bicornis eunt.
dīcite, Pīerides, sacrōrum quae sit orīgō,
attigerint Latiās unde petīta domōs.
Pāna deum pecoris veterēs coluisse feruntur
Arcades; Arcadiīs plūrimus ille jugīs.
testis erit Pholoē, testēs Stymphālides undae,
quīque citīs Lādōn in mare currit aquīs,
cīnctaque pīnētīs nemoris juga Nōnācrīnī,
altaque Trīcrēnē Parrhasiaeque nivēs.
Pān erat armentī, Pān illīc nūmen equārum,
mūnus ob incolumēs ille ferēbat ovēs.
trānstulit Euander silvestria nūmina sēcum:
hīc, ubi nunc urbs est, tum locus urbis erat.
inde deum colimus dēvectaque sacra Pelasgis:
flāmen ad haec prīscō mōre Diālis erat.
cūr igitur currant, et cūr (sīc currere mōs est)
nūda ferant positā corpora veste, rogās?
ipse deus vēlōx discurrere gaudet in altīs
montibus, et subitās concipit ipse fugās:
ipse deus nūdus nūdōs jubet īre ministrōs;
nec satis ad cursūs commoda vestis erit.
ante Jovem genitum terrās habuisse feruntur
Arcades, et lūnā gēns prior illa fuit.
vīta ferīs similis, nūllōs agitāta per ūsūs:
artis adhūc expers et rude volgus erat.
prō domibus frondēs nōrant, prō frūgibus herbās;
nectar erat palmīs hausta duābus aqua.
nūllus anhēlābat sub aduncō vōmere taurus,
nūlla sub imperiō terra colentis erat:
nūllus adhūc erat ūsus equī; sē quisque ferēbat:
ībat ovis lānā corpus amicta suā.
sub Jove dūrābant et corpora nūda gerēbant,
docta gravēs imbrēs et tolerāre Notōs.
nunc quoque dētēctī referunt monimenta vetustī
mōris, et antīquās testificantur opēs.
Sed cūr praecipuē fugiat vēlāmina Faunus,
trāditur antīquī fābula plēna jocī.
forte comes dominae juvenis Tīrynthius ībat:
vīdit ab excelsō Faunus utrumque jugō;
vīdit et incaluit, ‘montāna’ que ‘nūmina’, dīxit
‘nīl mihi vōbīscum est: hic meus ārdor erit.’
ībat odōrātīs umerōs perfūsa capillīs
Maeonis, aurātō cōnspicienda sinū:
aurea pellēbant tepidōs umbrācula sōlēs,
quae tamen Herculeae sustinuēre manūs.
jam Bacchī nemus et Tmōlī vīnēta tenēbat,
Hesperos et fuscō rōscidus ībat equō.
antra subit tōfīs laqueāta et pūmice vīvō;
garrulus in prīmō līmine rīvus erat.
dumque parant epulās pōtandaque vīna ministrī,
cultibus Alcīdēn īnstruit illa suīs:
dat tenuēs tunicās Gaetūlō mūrice tīnctās,
dat teretem zōnam, quā modo cīncta fuit.
ventre minor zōna est; tunicārum vincla relaxat,
ut posset magnās exseruisse manūs.
frēgerat armillās nōn illa ad bracchia factās,
scindēbant magnī vincula parva pedēs.
ipsa capit clāvamque gravem spoliumque leōnis
conditaque in pharetrā tēla minōra suā.
sīc epulīs fūnctī sīc dant sua corpora somnō,
et positīs juxtā sēcubuēre torīs:
causa, repertōrī vītis quia sacra parābant,
quae facerent pūrē, cum foret orta diēs.
noctis erat medium. quid nōn amor improbus audet?
rōscida per tenebrās Faunus ad antra venit:
utque videt comitēs somnō vīnōque solūtōs,
spem capit in dominīs esse sopōris idem.
intrat et hūc illūc temerārius errat adulter,
et praefert cautās subsequiturque manūs.
vēnerat ad strātī captāta cubīlia lectī,
et fēlīx prīmā sorte futūrus erat;
ut tetigit fulvī saetīs hirsūta leōnis
vellera, pertimuit sustinuitque manum,
attonitusque metū rediit, ut saepe viātor
turbātum vīsō rettulit angue pedem.
inde torī quī jūnctus erat vēlāmina tangit
mollia, mendācī dēcipiturque notā.
ascendit spondāque sibī propiōre recumbit,
et tumidum cornū dūrius inguen erat.
intereā tunicās ōrā subdūcit ab īmā:
horrēbant dēnsīs aspera crūra pilīs.
cētera temptantem subitō Tīrynthius hērōs
reppulit: ē summō dēcidit ille torō.
fit sonus, inclāmat comitēs et lūmina poscit
Maeonis: inlātīs ignibus ācta patent.
ille gemit lectō graviter dējectus ab altō,
membraque dē dūrā vix sua tollit humō.
rīdet et Alcīdēs et quī vīdēre jacentem,
rīdet amātōrem Lȳda puella suum.
veste deus lūsus fallentēs lūmina vestēs
nōn amat, et nūdōs ad sua sacra vocat.
Adde peregrīnīs causās, mea Mūsa, Latīnās,
inque suō noster pulvere currat equus.
cornipedī Faunō caesā dē mōre capellā
vēnit ad exiguās turba vocāta dapēs.
dumque sacerdōtēs veribus trānsūta salignīs
exta parant, mediās sōle tenente viās,
Rōmulus et frāter pāstōrālisque juventūs
sōlibus et campō corpora nūda dabant.
vectibus et jaculīs et missō pondere saxī
bracchia per lūsūs experienda dabant:
pāstor ab excelsō ‘per dēvia rūra juvencōs,
Rōmule, praedōnēs, et Reme’, dīxit ‘agunt.’
longum erat armārī: dīversīs exit uterque
partibus, occursū praeda recepta Remī.
ut rediit, veribus strīdentia dētrahit exta
atque ait ‘haec certē nōn nisi victor edet.’
dicta facit, Fabiīque simul. venit inritus illūc
Rōmulus et mēnsās ossaque nūda videt.
rīsit, et indoluit Fabiōs potuisse Remumque
vincere, Quīntiliōs nōn potuisse suōs.
fōrma manet factī: positō vēlāmine currunt,
et memorem fāmam quod bene cessit habet.
Forsitan et quaerās cūr sit locus ille Lupercal,
quaeve diem tālī nōmine causa notet.
Silvia Vestālis caelestia sēmina partū
ēdiderat, patruō rēgna tenente suō;
is jubet auferrī parvōs et in amne necārī:
quid facis? ex istīs Rōmulus alter erit.
jussa recūsantēs peragunt lacrimōsa ministrī
(flent tamen) et geminōs in loca sōla ferunt.
Albula, quem Tiberim mersus Tiberīnus in undīs
reddidit, hībernīs forte tumēbat aquīs:
hīc, ubi nunc fora sunt, lintrēs errāre vidērēs,
quāque jacent vallēs, Maxime Circe, tuae.
hūc ubi vēnērunt (neque enim prōcēdere possunt
longius), ex illīs ūnus et alter ait:
‘at quam sunt similēs! at quam fōrmōsus uterque!
plūs tamen ex illīs iste vigōris habet.
sī genus arguitur voltū, nisi fallit imāgō,
nescioquem in vōbīs suspicor esse deum.
at sīquis vestrae deus esset orīginis auctor,
in tam praecipitī tempore ferret opem:
ferret opem certē, sī nōn ope, māter, egēret,
quae facta est ūnō māter et orba diē.
nāta simul, moritūra simul, simul īte sub undās
corpora.’ dēsierat, dēposuitque sinū.
vāgierunt ambō pariter: sēnsisse putārēs;
hī redeunt ūdīs in sua tēcta genīs.
sustinet impositōs summā cavus alveus undā:
heu quantum fātī parva tabella tulit!
alveus in līmō silvīs adpulsus opācīs
paulātim fluviō dēficiente sedet.
arbor erat: remanent vestīgia, quaeque vocātur
Rūmina nunc fīcus Rōmula fīcus erat.
vēnit ad expositōs, mīrum, lupa fēta gemellōs:
quis crēdat puerīs nōn nocuisse feram?
nōn nocuisse parum est, prōdest quoque. quōs lupa nūtrit,
perdere cognātae sustinuēre manūs.
cōnstitit et caudā tenerīs blandītur alumnīs,
et fingit linguā corpora bīna suā.
Mārte satōs scīrēs: timor abfuit. ūbera dūcunt
nec sibi prōmissī lactis aluntur ope.
illa locō nōmen fēcit, locus ipse Lupercīs;
magna datī nūtrīx praemia lactis habet.
Quid vetat Arcadiō dictōs ā monte Lupercōs?
Faunus in Arcadiā templa Lycaeus habet.
Nūpta, quid exspectās? nōn tū pollentibus herbīs
nec prece nec magicō carmine māter eris;
excipe fēcundae patienter verbera dextrae,
jam socer optātum nōmen habēbit avī.
nam fuit illa diēs, dūrā cum sorte marītae
reddēbant uterī pignora rāra suī.
‘quid mihi’ clāmābat ‘prōdest rapuisse Sabīnās’
Rōmulus (hoc illō scēptra tenente fuit),
‘sī mea nōn vīrēs, sed bellum injūria fēcit?
ūtilius fuerat nōn habuisse nurūs.’
monte sub Ēsquiliō multīs incaeduus annīs
Jūnōnis magnae nōmine lūcus erat.
hūc ubi vēnērunt, pariter nūptaeque virīque
suppliciter positō prōcubuēre genū:
cum subitō mōtae tremuēre cacūmina silvae,
et dea per lūcōs mīra locūta suōs.
‘Ītalidas mātrēs’ inquit ‘sacer hircus initō.’
obstipuit dubiō territa turba sonō.
augur erat, nōmen longīs intercidit annīs:
nūper ab Etrūscā vēnerat exul humō;
ille caprum mactat: jussae sua terga puellae
pellibus exsectīs percutienda dabant.
lūna resūmēbat decimō nova cornua mōtū,
virque pater subitō nūptaque māter erat.
grātia Lūcīnae: dedit haec tibi nōmina lūcus,
aut quia prīncipium tū, dea, lūcis habēs.
parce, precor, gravidīs, facilis Lūcīna, puellīs,
mātūrumque uterō molliter aufer onus.
Orta diēs fuerit, tū dēsine crēdere ventīs;
perdidit illīus temporis aura fidem.
flāmina nōn cōnstant, et sex reserāta diēbus
carceris Aeoliī jānua lāta patet.
jam levis oblīquā subsēdit Aquārius urnā:
proximus aetheriōs excipe, Piscis, equōs.
tē memorant frātremque tuum (nam jūncta micātis
signa) duōs tergō sustinuisse deōs.
terribilem quondam fugiēns Tȳphōna Diōnē,
tum, cum prō caelō Juppiter arma tulit,
vēnit ad Euphrātēn comitāta Cupīdine parvō,
inque Palaestīnae margine sēdit aquae.
pōpulus et cannae rīpārum summa tenēbant,
spemque dabant salicēs hōs quoque posse tegī.
dum latet, īnsonuit ventō nemus: illa timōre
pallet, et hostīlēs crēdit adesse manūs,
utque sinū tenuit nātum, ‘succurrite, nymphae,
et dīs auxilium ferte duōbus’ ait.
nec mora, prōsiluit. piscēs subiēre gemellī:
prō quō nunc, cernis, sīdera nōmen habent.
inde nefās dūcunt genus hoc impōnere mēnsīs
nec violant timidī piscibus ōra Syrī.
Proxima lūx vacua est; at tertia dicta Quirīnō,
quī tenet hoc nōmen (Rōmulus ante fuit),
sīve quod hasta ‘curīs’ prīscīs est dicta Sabīnīs
(bellicus ā tēlō vēnit in astra deus);
sīve suum rēgī nōmen posuēre Quirītēs,
seu quia Rōmānīs jūnxerat ille Curēs.
nam pater armipotēns postquam nova moenia vīdit,
multaque Rōmuleā bella perācta manū,
‘Juppiter’, inquit ‘habet Rōmāna potentia vīrēs:
sanguinis officiō nōn eget illa meī.
redde patrī nātum: quamvīs intercidit alter,
prō sē prōque Remō quī mihi restat erit.
"ūnus erit quem tū tollēs in caerula caelī"
tū mihi dīxistī: sint rata dicta Jovis.’
Juppiter adnuerat: nūtū tremefactus uterque
est polus, et caelī pondera nōvit Atlās.
est locus, antīquī Caprae dīxēre palūdem:
forte tuīs illīc, Rōmule, jūra dabās.
sōl fugit, et removent subeuntia nūbila caelum,
et gravis effūsīs dēcidit imber aquīs.
hinc tonat, hinc missīs abrumpitur ignibus aethēr:
fit fuga, rēx patriīs astra petēbat equīs.
lūctus erat, falsaeque patrēs in crīmine caedis,
haesissetque animīs forsitan illa fidēs;
sed Proculus Longā veniēbat Iūlius Albā,
lūnaque fulgēbat, nec facis ūsus erat,
cum subitō mōtū saepēs tremuēre sinistrae:
rettulit ille gradūs, horrueruntque comae.
pulcher et hūmānō major trabeāque decōrus
Rōmulus in mediā vīsus adesse viā
et dīxisse simul ‘prohibē lūgēre Quirītēs,
nec violent lacrimīs nūmina nostra suīs:
tūra ferant plācentque novum pia turba Quirīnum,
et patriās artēs mīlitiamque colant.’
jussit et in tenuēs oculīs ēvānuit aurās;
convocat hīc populōs jussaque verba refert.
templa deō fīunt: collis quoque dictus ab illō est,
et referunt certī sacra paterna diēs.
Lūx quoque cūr eadem Stultōrum fēsta vocētur
accipe: parva quidem causa, sed apta, subest.
nōn habuit doctōs tellūs antīqua colōnōs:
lassābant agilēs aspera bella virōs.
plūs erat in gladiō quam curvō laudis arātrō:
neglēctus dominō pauca ferēbat ager.
farra tamen veterēs jaciēbant, farra metēbant,
prīmitiās Cererī farra resecta dabant:
ūsibus admonitī flammīs torrenda dedērunt,
multaque peccātō damna tulēre suō;
nam modo verrēbant nigrās prō farre favīllās,
nunc ipsās ignēs corripuēre casās.
facta dea est Fornāx: laetī Fornāce colōnī
ōrant ut frūgēs temperet illa suās.
cūrio lēgitimīs nunc Fornācālia verbīs
maximus indīcit nec stata sacra facit:
inque forō, multā circum pendente tabellā,
signātur certā cūria quaeque notā,
stultaque pars populī quae sit sua cūria nescit,
sed facit extrēmā sacra relāta diē.
Est honor et tumulīs, animās plācāre paternās,
parvaque in exstrūctās mūnera ferre pyrās.
parva petunt mānēs: pietās prō dīvite grāta est
mūnere; nōn avidōs Styx habet īma deōs.
tēgula porrēctīs satis est vēlāta corōnīs
et sparsae frūgēs parcaque mīca salis,
inque merō mollīta Cerēs violaeque solūtae:
haec habeat mediā testa relicta viā.
nec majōra vetō, sed et hīs plācābilis umbra est:
adde precēs positīs et sua verba focīs.
hunc mōrem Aenēās, pietātis idōneus auctor,
attulit in terrās, jūste Latīne, tuās.
ille patris Geniō sollemnia dōna ferēbat:
hinc populī rītūs ēdidicēre piōs.
at quondam, dum longa gerunt pugnācibus armīs
bella, Parentālēs dēseruēre diēs.
nōn impūne fuit; nam dīcitur ōmine ab istō
Rōma suburbānīs incaluisse rogīs.
vix equidem crēdō: bustīs exīsse feruntur
et tacitae questī tempore noctis avī,
perque viās Urbis lātōsque ululāsse per agrōs
dēfōrmēs animās, volgus ināne, ferunt.
post ea praeteritī tumulīs redduntur honōrēs,
prōdigiīsque venit fūneribusque modus.
dum tamen haec fīunt, viduae cessāte puellae:
exspectet pūrōs pīnea taeda diēs,
nec tibi, quae cupidae mātūra vidēbere mātrī,
cōmat virgineās hasta recurva comās.
conde tuās, Hymenaee, facēs, et ab ignibus ātrīs
aufer: habent aliās maesta sepulcra facēs.
dī quoque templōrum foribus cēlentur opertīs,
tūre vacent ārae stentque sine igne focī.
nunc animae tenuēs et corpora fūncta sepulcrīs
errant, nunc positō pāscitur umbra cibō.
nec tamen haec ultrā, quam tot dē mēnse supersint
Lūciferī, quot habent carmina nostra pedēs.
hanc, quia jūsta ferunt, dīxēre Ferālia lūcem;
ultima plācandīs mānibus illa diēs.
Ecce anus in mediīs residēns annōsa puellīs
sacra facit Tacitae (vix tamen ipsa tacet),
et digitīs tria tūra tribus sub līmine pōnit,
quā brevis occultum mūs sibi fēcit iter:
tum cantāta ligat cum fuscō līcia plumbō,
et septem nigrās versat in ōre fabās,
quodque pice adstrīnxit, quod acū trājēcit aēnā,
obsūtum maenae torret in igne caput;
vīna quoque īnstillat: vīnī quodcumque relictum est,
aut ipsa aut comitēs, plūs tamen ipsa, bibit.
‘hostīlēs linguās inimīcaque vīnximus ōra’
dīcit discēdēns ēbriaque exit anus.
prōtinus ā nōbīs quae sit dea Mūta requīrēs:
disce per antīquōs quae mihi nōta senēs.
Juppiter, inmodicō Jūturnae victus amōre,
multa tulit tantō nōn patienda deō:
illa modo in silvīs inter corylēta latēbat,
nunc in cognātās dēsiliēbat aquās.
convocat hīc nymphās, Latium quaecumque tenēbant,
et jacit in mediō tālia verba chorō:
‘invidet ipsa sibī vītatque quod expedit illī
vestra soror, summō jungere membra deō.
cōnsulite ambōbus: nam quae mea magna voluptās,
ūtilitās vestrae magna sorōris erit.
vōs illī in prīmā fugientī obsistite rīpā,
nē sua flūmineā corpora mergat aquā.’
dīxerat; adnuerant nymphae Tiberīnides omnēs
quaeque colunt thalamōs, Īlia dīva, tuōs.
forte fuit Nāīs, Lara nōmine; prīma sed illī
dicta bis antīquum syllaba nōmen erat,
ex vitiō positum. saepe illī dīxerat Almō
‘nāta, tenē linguam’: nec tamen illa tenet.
quae simul ac tetigit Jūturnae stāgna sorōris,
‘effuge’ ait ‘rīpās’, dicta refertque Jovis.
illa etiam Jūnōnem adiit, miserātaque nūptās
‘Nāida Jūturnam vir tuus’ inquit ‘amat.’
Juppiter intumuit, quāque est nōn ūsa modestē
ēripit huic linguam, Mercuriumque vocat:
‘dūc hanc ad mānēs: locus ille silentibus aptus.
nympha, sed īnfernae nympha palūdis erit.’
jussa Jovis fīunt. accēpit lūcus euntēs:
dīcitur illa ducī tum placuisse deō.
vim parat hic, voltū prō verbīs illa precātur,
et frūstrā mūtō nītitur ōre loquī,
fitque gravis geminōsque parit, quī compita servant
et vigilant nostrā semper in urbe Larēs.
Proxima cognātī dīxēre Karistia kārī,
et venit ad sociōs turba propinqua deōs.
scīlicet ā tumulīs et quī periēre propinquīs
prōtinus ad vīvōs ōra referre juvat,
postque tot āmissōs quicquid dē sanguine restat
aspicere et generis dīnumerāre gradūs.
innocuī veniant: procul hinc, procul impius estō
frāter et in partūs māter acerba suōs,
cui pater est vīvāx, quī mātris dīgerit annōs,
quae premit invīsam socrus inīqua nurum.
Tantalidae frātrēs absint et Iāsonis uxor,
et quae rūricolīs sēmina tosta dedit,
et soror et Procnē Tēreusque duābus inīquus
et quīcumque suās per scelus auget opēs.
dīs generis date tūra bonī: Concordia fertur
illā praecipuē mītis adesse diē;
et lībāte dapēs, ut, grātī pignus honōris,
nūtriat incīnctōs missa patella Larēs.
jamque, ubi suādēbit placidōs nox ūmida somnōs,
larga precātūrī sūmite vīna manū,
et ‘bene vōs, bene tē, patriae pater, optime Caesar’
dīcite; suffūsō sint bona verba merō.
Nox ubi trānsierit, solitō celebrētur honōre
sēparat indiciō quī deus arva suō.
Termine, sīve lapis sīve es dēfossus in agrō
stīpes, ab antīquīs tū quoque nūmen habēs.
tē duo dīversā dominī dē parte corōnant,
bīnaque serta tibī bīnaque lība ferunt.
āra fit: hūc ignem curtō fert rūstica testō
sūmptum dē tepidīs ipsa colōna focīs.
ligna senex minuit concīsaque cōnstruit artē,
et solidā rāmōs fīgere pugnat humō;
tum siccō prīmās inrītat cortice flammās;
stat puer et manibus lāta canistra tenet.
inde ubi ter frūgēs mediōs immīsit in ignēs,
porrigit incīsōs fīlia parva favōs.
vīna tenent aliī: lībantur singula flammīs;
spectant, et linguīs candida turba favet.
spargitur et caesō commūnis Terminus agnō,
nec queritur lactāns cum sibi porca datur.
conveniunt celebrantque dapēs vīcīnia simplex
et cantant laudēs, Termine sāncte, tuās:
‘tū populōs urbēsque et rēgna ingentia fīnīs:
omnis erit sine tē lītigiōsus ager.
nūlla tibi ambitiō est, nūllō corrumperis aurō,
lēgitimā servās crēdita rūra fidē.
sī tū signāssēs ōlim Thyreātida terram,
corpora nōn lētō missa trecenta forent,
nec foret Othryadēs congestīs lēctus in armīs.
ō quantum patriae sanguinis ille dedit!
quid, nova cum fierent Capitōlia? nempe deōrum
cūncta Jovī cessit turba locumque dedit;
Terminus, ut veterēs memorant, inventus in aede
restitit et magnō cum Jove templa tenet.
nunc quoque, sē suprā nē quid nisi sīdera cernat,
exiguum templī tēcta forāmen habent.
Termine, post illud levitās tibi lībera nōn est:
quā positus fuerīs in statiōne, manē;
nec tū vīcīnō quicquam concēde rogantī,
nē videāre hominem praeposuisse Jovī:
et seu vōmeribūs seu tū pulsābere rāstrīs,
clāmātō "tuus est hic ager, ille tuus".’
est via quae populum Laurentēs dūcit in agrōs,
quondam Dardaniō rēgna petīta ducī:
illā lānigerī pecoris tibi, Termine, fibrīs
sacra videt fierī sextus ab Urbe lapis.
gentibus est aliīs tellūs data līmite certō:
Rōmānae spatium est Urbis et orbis idem.
Nunc mihi dīcenda est rēgis fuga. trāxit ab illā
sextus ab extrēmō nōmina mēnse diēs.
ultima Tarquinius Rōmānae gentis habēbat
rēgna, vir injūstus, fortis ad arma tamen.
cēperat hic aliās, aliās ēverterat urbēs,
et Gabiōs turpī fēcerat arte suōs.
namque trium minimus, prōlēs manifēsta Superbī,
in mediōs hostēs nocte silente venit.
nūdārant gladiōs: ‘occīdite’ dīxit ‘inermem:
hoc cupiant frātrēs Tarquiniusque pater,
quī mea crūdēlī lacerāvit verbere terga’
(dīcere ut hoc posset, verbera passus erat).
lūna fuit: spectant juvenem, gladiōsque recondunt,
tergaque, dēductā veste, notāta vident:
flent quoque, et ut sēcum tueātur bella precantur.
callidus ignārīs adnuit ille virīs.
jamque potēns missō genitōrem appellat amīcō,
perdendī Gabiōs quod sibi mōnstret iter.
hortus odōrātīs suberat cultissimus herbīs,
sectus humum rīvō lēne sonantis aquae:
illīc Tarquinius mandāta latentia nātī
accipit, et virgā līlia summa metit.
nūntius ut rediit dēcussaque līlia dīxit,
fīlius ‘agnōscō jussa parentis’ ait.
nec mora, prīncipibus caesīs ex urbe Gabīnā,
trāduntur ducibus moenia nūda suīs.
ecce, nefās vīsū, mediīs altāribus anguis
exit et exstīnctīs ignibus exta rapit.
cōnsulitur Phoebus. sors est ita reddita: ‘mātrī
quī dederit prīnceps ōscula, victor erit.’
ōscula quisque suae mātrī properāta tulērunt,
nōn intellēctō crēdula turba deō.
Brūtus erat stultī sapiēns imitātor, ut esset
tūtus ab īnsidiīs, dīre Superbe, tuīs.
ille jacēns prōnus mātrī dedit ōscula Terrae,
crēditus offēnsō prōcubuisse pede.
cingitur intereā Rōmānīs Ardea signīs,
et patitur longās obsidiōne morās.
dum vacat et metuunt hostēs committere pugnam,
lūditur in castrīs, ōtia mīles agit.
Tarquinius juvenis sociōs dapibusque merōque
accipit; ex illīs rēge creātus ait:
‘dum nōs sollicitōs pigrō tenet Ardea bellō,
nec sinit ad patriōs arma referre deōs,
ecquid in officiō torus est sociālis? et ecquid
conjugibus nostrīs mūtua cūra sumus?’
quisque suam laudat: studiīs certāmina crēscunt,
et fervet multō linguaque corque merō.
surgit cui dederat clārum Collātia nōmen:
‘nōn opus est verbīs, crēdite rēbus’ ait.
‘nox superest: tollāmur equīs Urbemque petāmus’;
dicta placent, frēnīs impediuntur equī.
pertulerant dominōs. rēgālia prōtinus illī
tēcta petunt: cūstōs in fore nūllus erat.
ecce nurum rēgis fūsīs per colla corōnīs
inveniunt positō pervigilāre merō.
inde citō passū petitur Lucrētia, cujus
ante torum calathī lānaque mollis erat.
lūmen ad exiguum famulae data pēnsa trahēbant;
inter quās tenuī sīc ait illa sonō:
‘mittenda est dominō (nunc, nunc properāte, puellae)
quamprīmum nostrā facta lacerna manū.
quid tamen audītis (nam plūra audīre potestis)?
quantum dē bellō dīcitur esse super?
postmodo victa cadēs: meliōribus, Ardea, restās,
improba, quae nostrōs cōgis abesse virōs.
sint tantum reducēs. sed enim temerārius ille
est meus, et strictō quālibet ēnse ruit.
mēns abit et morior, quotiēns pugnantis imāgō
mē subit, et gelidum pectora frīgus habet.’
dēsinit in lacrimās inceptaque fīla remīsit,
in gremiō voltum dēposuitque suum.
hoc ipsum decuit: lacrimae decuēre pudīcam,
et faciēs animō dignaque pārque fuit.
‘pōne metum, vēnī’ conjūnx ait; illa revīxit,
dēque virī collō dulce pependit onus.
intereā juvenis furiālēs rēgius ignēs
concipit, et caecō raptus amōre furit.
fōrma placet niveusque color flāvīque capillī
quīque aderat nūllā factus ab arte decor:
verba placent et vōx et quod corrumpere nōn est;
quōque minor spēs est, hōc magis ille cupit.
jam dederat cantūs lūcis praenūntius āles,
cum referunt juvenēs in sua castra pedem.
carpitur attonitōs absentis imāgine sēnsūs
ille; recordantī plūra magisque placent.
sīc sēdit, sīc culta fuit, sīc stāmina nēvit,
injectae collō sīc jacuēre comae,
hōs habuit voltūs, haec illī verba fuērunt,
hic color, haec faciēs, hic decor ōris erat.
ut solet ā magnō flūctus languēscere flātū,
sed tamen ā ventō, quī fuit, unda tumet,
sīc, quamvīs aberat placitae praesentia fōrmae,
quem dederat praesēns fōrma, manēbat amor.
ārdet, et injūstī stimulīs agitātus amōris
comparat indignō vimque metumque torō.
‘exitus in dubiō est: audēbimus ultima’ dīxit:
‘vīderit! audentēs forsque deusque juvat.
cēpimus audendō Gabiōs quoque.’ tālia fātus
ēnse latus cīnxit tergaque pressit equī.
accipit aerātā juvenem Collātia portā,
condere jam voltūs sōle parante suōs.
hostis ut hospes init penetrālia Collātīnī:
cōmiter excipitur; sanguine jūnctus erat.
quantum animīs errōris inest! parat īnscia rērum
īnfēlīx epulās hostibus illa suīs.
fūnctus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum;
nox erat, et tōtā lūmina nūlla domō.
surgit et aurātā vāgīnā līberat ēnsem
et venit in thalamōs, nūpta pudīca, tuōs;
utque torum pressit, ‘ferrum, Lucrētia, mēcum est;
nātus’ ait ‘rēgis, Tarquiniusque loquor.’
illa nihil, neque enim vōcem vīrēsque loquendī
aut aliquid tōtō pectore mentis habet;
sed tremit, ut quondam stabulīs dēprēnsa relictīs
parva sub īnfēstō cum jacet agna lupō.
quid faciat? pugnet? vincētur fēmina pugnāns.
clāmet? at in dextrā, quī vetet, ēnsis erat.
effugiat? positīs urgentur pectora palmīs,
tum prīmum externā pectora tācta manū.
īnstat amāns hostis precibus pretiōque minīsque:
nec prece nec pretiō nec movet ille minīs.
‘nīl agis: ēripiam’ dīxit ‘per crīmina vītam:
falsus adulteriī testis adulter erō:
interimam famulum, cum quō dēprēnsa ferēris.’
succubuit fāmae victa puella metū.
quid, victor, gaudēs? haec tē victōria perdet.
heu quantō rēgnīs nox stetit ūna tuīs!
jamque erat orta diēs: passīs sedet illa capillīs,
ut solet ad nātī māter itūra rogum,
grandaevumque patrem fīdō cum conjuge castrīs
ēvocat: et positā vēnit uterque morā.
utque vident habitum, quae lūctūs causa, requīrunt,
cui paret exsequiās, quōque sit icta malō.
illa diū reticet pudibundaque cēlat amictū
ōra: fluunt lacrimae mōre perennis aquae.
hinc pater, hinc conjūnx lacrimās sōlantur et ōrant
indicet et caecō flentque paventque metū.
ter cōnāta loquī ter dēstitit, ausaque quārtō
nōn oculōs ideō sustulit illa suōs.
‘hoc quoque Tarquiniō dēbēbimus? ēloquar’ inquit,
‘ēloquar īnfēlīx dēdecus ipsa meum?’
quaeque potest, nārrat; restābant ultima: flēvit,
et mātrōnālēs ērubuēre genae.
dant veniam factō genitor conjūnxque coāctae:
‘quam’ dīxit ‘veniam vōs datis, ipsa negō.’
nec mora, cēlātō fīxit sua pectora ferrō,
et cadit in patriōs sanguinulenta pedēs.
tum quoque jam moriēns nē nōn prōcumbat honestē
respicit: haec etiam cūra cadentis erat.
ecce super corpus, commūnia damna gementēs,
oblītī decoris virque paterque jacent.
Brūtus adest, tandemque animō sua nōmina fallit,
fīxaque sēmanimī corpore tēla rapit,
stillantemque tenēns generōsō sanguine cultrum
ēdidit impavidōs ōre minante sonōs:
‘per tibi ego hunc jūrō fortem castumque cruōrem,
perque tuōs mānēs, quī mihi nūmen erunt,
Tarquinium profugā poenās cum stirpe datūrum.
jam satis est virtūs dissimulāta diū.’
illa jacēns ad verba oculōs sine lūmine mōvit,
vīsaque concussā dicta probāre comā.
fertur in exsequiās animī mātrōna virīlis
et sēcum lacrimās invidiamque trahit.
volnus ināne patet: Brūtus clāmōre Quirītēs
concitat et rēgis facta nefanda refert.
Tarquinius cum prōle fugit: capit annua cōnsul
jūra: diēs rēgnīs illa suprēma fuit.
Fallimur, an vēris praenūntia vēnit hirundō,
nec metuit nē quā versa recurrat hiems?
saepe tamen, Procnē, nimium properāsse querēris,
virque tuō Tēreus frīgore laetus erit.
Jamque duae restant noctēs dē mēnse secundō,
Mārsque citōs jūnctīs curribus urget equōs;
ex vērō positum permānsit Equirria nōmen,
quae deus in campō prōspicit ipse suō.
jūre venīs, Grādīve: locum tua tempora poscunt,
signātusque tuō nōmine mēnsis adest.
vēnimus in portum librō cum mēnse perāctō.
nāviget hinc aliā jam mihi linter aquā.