Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Book 1§ 1 Book 2§ 2 Book 3§ 3 Book 4§ 4 Book 5§ 5 Book 6§ 6
P. Ovidius Naso · Fasti

Book 1

Text kindly provided by Hypotactic

Tempora cum causīs Latium dīgesta per annum
lāpsaque sub terrās ortaque signa canam.
excipe pācātō, Caesar Germānice, voltū
hoc opus et timidae dērige nāvis iter,
officiōque, levem nōn āversātus honōrem,
ēn tibi dēvōtō nūmine dexter ades.
sacra recognōscēs annālibus ēruta prīscīs
et quō sit meritō quaeque notāta diēs.
inveniēs illīc et fēsta domestica vōbīs;
saepe tibi pater est, saepe legendus avus,
quaeque ferunt illī, pictōs signantia fāstōs,
tū quoque cum Drūsō praemia frātre ferēs.
Caesaris arma canant aliī: nōs Caesaris ārās
et quōscumque sacrīs addidit ille diēs.
adnue cōnantī per laudēs īre tuōrum
dēque meō pavidōs excute corde metūs.
dā mihi tē placidum, dederīs in carmina vīrēs:
ingenium voltū statque caditque tuō.
pāgina jūdicium doctī subitūra movētur
prīncipis, ut Clariō missa legenda deō.
quae sit enim cultī fācundia sēnsimus ōris,
cīvica prō trepidīs cum tulit arma reīs.
scīmus et, ad nostrās cum sē tulit impetus artēs,
ingeniī currant flūmina quanta tuī.
sī licet et fās est, vātēs rege vātis habēnās,
auspice tē fēlīx tōtus ut annus eat.
Tempora dīgereret cum conditor Urbis, in annō
cōnstituit mēnsēs quīnque bis esse suō.
scīlicet arma magis quam sīdera, Rōmule, nōrās,
cūraque fīnitimōs vincere major erat.
est tamen et ratiō, Caesar, quae mōverit illum,
errōremque suum quō tueātur habet.
quod satis est, uterō mātris dum prōdeat īnfāns,
hōc annō statuit temporis esse satis;
per totidem mēnsēs ā fūnere conjugis uxor
sustinet in viduā trīstia signa domō.
haec igitur vīdit trabeātī cūra Quirīnī,
cum rudibus populīs annua jūra daret.
Mārtis erat prīmus mēnsis, Venerisque secundus;
haec generis prīnceps, ipsius ille pater:
tertius ā senibus, juvenum dē nōmine quārtus,
quae sequitur, numerō turba notāta fuit.
at Numa nec Jānum nec avītās praeterit umbrās,
mēnsibus antīquīs praeposuitque duōs.
Nē tamen ignōrēs variōrum jūra diērum,
nōn habet officiī Lūcifer omnis idem.
ille nefāstus erit, per quem tria verba silentur:
fāstus erit, per quem lēge licēbit agī.
nec tōtō perstāre diē sua jūra putārīs:
quī jam fāstus erit, māne nefāstus erat;
nam simul exta deō data sunt, licet omnia fārī,
verbaque honōrātus lībera praetor habet.
est quoque, quō populum jūs est inclūdere saeptīs;
est quoque, quī nōnō semper ab orbe redit.
vindicat Ausoniās Jūnōnis cūra Kalendās;
Īdibus alba Jovī grandior agna cadit;
Nōnārum tūtēla deō caret. omnibus istīs
(nē fallāre cavē) proximus āter erit.
ōmen ab ēventū est: illīs nam Rōma diēbus
damna sub āversō trīstia Mārte tulit.
haec mihi dicta semel, tōtīs haerentia fāstīs,
nē seriem rērum scindere cōgar, erunt.
Ecce tibī faustum, Germānice, nūntiat annum
inque meō prīmum carmine Jānus adest.
Jāne biceps, annī tacitē lābentis orīgō,
sōlus dē superīs quī tua terga vidēs,
dexter ades ducibus, quōrum sēcūra labōre
ōtia terra ferāx, ōtia pontus habet:
dexter ades patribusque tuīs populōque Quirīnī,
et reserā nūtū candida templa tuō.
prōspera lūx oritur: linguīs animīsque favēte;
nunc dīcenda bonā sunt bona verba diē.
līte vacent aurēs, īnsānaque prōtinus absint
jūrgia: differ opus, līvida turba, tuum.
cernis odōrātīs ut lūceat ignibus aethēr,
et sonet accēnsīs spīca Cilissa focīs?
flamma nitōre suō templōrum verberat aurum,
et tremulum summā spargit in aede jubar.
vestibus intāctīs Tarpeiās ītur in arcēs,
et populus fēstō concolor ipse suō est,
jamque novī praeeunt fascēs, nova purpura fulget,
et nova cōnspicuum pondera sentit ebur.
colla rudēs operum praebent ferienda juvencī,
quōs aluit campīs herba Falisca suīs.
Juppiter arce suā tōtum cum spectet in orbem,
nīl nisi Rōmānum quod tueātur habet.
salvē, laeta diēs, meliorque revertere semper,
ā populō rērum digna potente colī.
Quem tamen esse deum tē dīcam, Jāne bifōrmis?
nam tibi pār nūllum Graecia nūmen habet.
ēde simul causam, cūr dē caelestibus ūnus
sitque quod ā tergō sitque quod ante vidēs.
haec ego cum sūmptīs agitārem mente tabellīs,
lūcidior vīsa est quam fuit ante domus.
tum sacer ancipitī mīrandus imāgine Jānus
bīna repēns oculīs obtulit ōra meīs.
extimuī sēnsīque metū riguisse capillōs,
et gelidum subitō frīgore pectus erat.
ille tenēns baculum dextrā clāvemque sinistrā
ēdidit hōs nōbīs ōre priōre sonōs:
‘disce metū positō, vātēs operōse diērum,
quod petis, et vōcēs percipe mente meās.
mē Chaos antīquī (nam sum rēs prīsca) vocābant:
aspice quam longī temporis ācta canam.
lūcidus hic āēr et quae tria corpora restant,
ignis, aquae, tellūs, ūnus acervus erat.
ut semel haec rērum sēcessit līte suārum
inque novās abiit massa solūta domōs,
flamma petit altum, propior locus āera cēpit,
sēdērunt mediō terra fretumque solō.
tunc ego, quī fueram globus et sine imāgine mōlēs,
in faciem rediī dignaque membra deō.
nunc quoque, cōnfūsae quondam nota parva figūrae,
ante quod est in mē postque vidētur idem.
accipe quaesītae quae causa sit altera fōrmae,
hanc simul ut nōris officiumque meum.
quicquid ubīque vidēs, caelum, mare, nūbila, terrās,
omnia sunt nostrā clausa patentque manū.
mē penes est ūnum vastī cūstōdia mundī,
et jūs vertendī cardinis omne meum est.
cum libuit Pācem placidīs ēmittere tēctīs,
lībera perpetuās ambulat illa viās:
sanguine lētiferō tōtus miscēbitur orbis,
nī teneant rigidae condita Bella serae.
praesideō foribus caelī cum mītibus Hōrīs
(it, redit officiō Juppiter ipse meō):
inde vocor Jānus; cui cum Ceriāle sacerdōs
impōnit lībum farraque mixta sale,
nōmina rīdēbis: modo namque Patulcius īdem
et modo sacrificō Clūsius ōre vocor.
scīlicet alternō voluit rudis illa vetustās
nōmine dīversās significāre vicēs.
vīs mea nārrāta est; causam nunc disce figūrae:
jam tamen hanc aliquā tū quoque parte vidēs.
omnis habet geminās, hinc atque hinc, jānua frontēs,
ē quibus haec populum spectat, at illa Larem,
utque sedēns prīmī vester prope līmina tēctī
jānitor ēgressūs introitūsque videt,
sīc ego perspiciō caelestis jānitor aulae
Ēōās partēs Hesperiāsque simul.
ōra vidēs Hecatēs in trēs vertentia partēs,
servet ut in ternās compita secta viās:
et mihi, nē flexū cervīcis tempora perdam,
cernere nōn mōtō corpore bīna licet.’
dīxerat: et voltū, sī plūra requīrere vellem,
difficilem mihi sē nōn fore pactus erat.
sūmpsī animum, grātēsque deō nōn territus ēgī,
verbaque sum spectāns plūra locūtus humum:
‘dīc, age, frīgoribus quārē novus incipit annus,
quī melius per vēr incipiendus erat?
omnia tunc flōrent, tunc est nova temporis aetās,
et nova dē gravidō palmite gemma tumet,
et modo fōrmātīs operītur frondibus arbor,
prōdit et in summum sēminis herba solum,
et tepidum volucrēs concentibus āera mulcent,
lūdit et in prātīs luxuriatque pecus.
tum blandī sōlēs, ignōtaque prōdit hirundō
et luteum celsā sub trabe fīgit opus:
tum patitur cultūs ager et renovātur arātrō.
haec annī novitās jūre vocanda fuit.’
quaesieram multīs; nōn multīs ille morātus
contulit in versūs sīc sua verba duōs:
‘brūma novī prīma est veterisque novissima sōlis:
prīncipium capiunt Phoebus et annus idem.’
post ea mīrābar cūr nōn sine lītibus esset
prīma diēs. ‘causam percipe’ Jānus ait.
‘tempora commīsī nāscentia rēbus agendīs,
tōtus ab auspiciō nē foret annus iners.
quisque suās artēs ob idem dēlībat agendō,
nec plūs quam solitum testificātur opus.’
mox ego, ‘cūr, quamvīs aliōrum nūmina plācem,
Jāne, tibi prīmum tūra merumque ferō?’
‘ut possīs aditum per mē, quī līmina servō,
ad quōscumque volēs’ inquit ‘habēre deōs.’
‘at cūr laeta tuīs dīcuntur verba Kalendīs,
et damus alternās accipimusque precēs?’
tum deus incumbēns baculō, quod dextra gerēbat,
‘ōmina prīncipiīs’ inquit ‘inesse solent.
ad prīmam vōcem timidās advertitis aurēs,
et vīsam prīmum cōnsulit augur avem.
templa patent aurēsque deum, nec lingua cadūcās
concipit ūlla precēs, dictaque pondus habent.’
dēsierat Jānus. nec longa silentia fēcī,
sed tetigī verbīs ultima verba meīs:
‘quid volt palma sibī rūgōsaque cārica’ dīxī
‘et data sub niveō candida mella cadō?’
‘ōmen’ ait ‘causa est, ut rēs sapor ille sequātur
et peragat coeptum dulcis ut annus iter.’
‘dulcia cūr dentur videō: stipis adice causam,
pars mihi dē fēstō nē labet ūlla tuō.’
rīsit, et ‘ō quam tē fallunt tua saecula’ dīxit,
‘quī stipe mel sūmptā dulcius esse putās!
vix ego Sāturnō quemquam rēgnante vidēbam
cujus nōn animō dulcia lucra forent.
tempore crēvit amor, quī nunc est summus, habendī:
vix ultrā quō jam prōgrediātur habet.
plūris opēs nunc sunt quam prīscī temporis annīs,
dum populus pauper, dum nova Rōma fuit,
dum casa Mārtigenam capiēbat parva Quirīnum,
et dabat exiguum flūminis ulva torum.
Juppiter angustā vix tōtus stābat in aede,
inque Jovis dextrā fictile fulmen erat.
frondibus ōrnābant quae nunc Capitōlia gemmīs,
pāscēbatque suās ipse senātor ovēs:
nec pudor in stipulā placidam cēpisse quiētem
et fēnum capitī subposuisse fuit.
jūra dabat populīs positō modo praetor arātrō,
et levis argentī lammina crīmen erat.
at postquam fortūna locī caput extulit hujus
et tetigit summō vertice Rōma deōs,
crēvērunt et opēs et opum furiōsa cupīdō,
et, cum possideant plūrima, plūra petunt.
quaerere ut absūmant, absūmpta requīrere certant,
atque ipsae vitiīs sunt alimenta vicēs:
sīc quibus intumuit suffūsā venter ab undā,
quō plūs sunt pōtae, plūs sitiuntur aquae.
in pretiō pretium nunc est: dat cēnsus honōrēs,
cēnsus amīcitiās; pauper ubīque jacet.
tū tamen auspicium sī sit stipis ūtile quaeris,
cūrque juvent nostrās aera vetusta manūs,
aera dabant ōlim: melius nunc ōmen in aurō est,
victaque concessit prīsca monēta novae.
nōs quoque templa juvant, quamvīs antīqua probēmus,
aurea: majestās convenit ipsa deō.
laudāmus veterēs, sed nostrīs ūtimur annīs:
mōs tamen est aequē dignus uterque colī.’
fīnierat monitūs. placidīs ita rūrsus, ut ante,
clāvigerum verbīs adloquor ipse deum:
‘multa quidem didicī: sed cūr nāvālis in aere
altera signāta est, altera fōrma biceps?’
‘nōscere mē duplicī possēs ut imāgine’ dīxit,
‘nī vetus ipsa diēs extenuāsset opus.
causa ratis superest: Tuscum rate vēnit ad amnem
ante pererrātō falcifer orbe deus.
hāc ego Sāturnum meminī tellūre receptum
(caelitibus rēgnīs ā Jove pulsus erat).
inde diū gentī mānsit Sāturnia nōmen;
dicta quoque est Latium terra latente deō.
at bona posteritās puppem fōrmāvit in aere,
hospitis adventum testificāta deī.
ipse solum coluī, cujus placidissima laevum
rādit harēnōsī Thybridis unda latus.
hīc, ubi nunc Rōma est, incaedua silva virēbat,
tantaque rēs paucīs pāscua būbus erat.
arx mea collis erat, quem volgō nōmine nostrō
nuncupat haec aetās Jāniculumque vocat.
tunc ego rēgnābam, patiēns cum terra deōrum
esset, et hūmānīs nūmina mixta locīs.
nōndum Jūstitiam facinus mortāle fugārat
(ultima dē superīs illa relīquit humum),
prōque metū populum sine vī pudor ipse regēbat;
nūllus erat jūstīs reddere jūra labor.
nīl mihi cum bellō: pācem postēsque tuēbar,
et’, clāvem ostendēns, ‘haec’ ait ‘arma gerō.’
presserat ōra deus. tunc sīc ego nostra resolvī,
vōce meā vōcēs ēliciente deī:
‘cum tot sint jānī, cūr stās sacrātus in ūnō,
hīc ubi jūncta forīs templa duōbus habēs?’
ille, manū mulcēns prōpexam ad pectora barbam,
prōtinus Oebaliī rettulit arma Tatī,
utque levis cūstōs, armillīs capta, Sabīnōs
ad summae tacitōs dūxerit arcis iter.
‘inde, velut nunc est, per quem dēscenditis’, inquit
‘arduus in vallēs per fora clīvus erat.
et jam contigerat portam, Sāturnia cujus
dēmpserat oppositās invidiōsa serās;
cum tantō veritus committere nūmine pugnam,
ipse meae mōvī callidus artis opus,
ōraque, quā pollēns ope sum, fontāna reclūsī,
sumque repentīnās ējaculātus aquās.
ante tamen madidīs subjēcī sulpura vēnīs,
clauderet ut Tatiō fervidus ūmor iter.
cujus ut ūtilitās pulsīs percepta Sabīnīs,
quae fuerat, tūtō reddita fōrma locō est;
āra mihī posita est parvō conjūncta sacellō:
haec adolet flammīs cum strue farra suīs.’
‘at cūr pāce latēs, mōtīsque reclūderis armīs?’
nec mora, quaesītī reddita causa mihi est:
‘ut populō reditūs pateant ad bella profectō,
tōta patet dēmptā jānua nostra serā.
pāce forēs obdō, nē quā discēdere possit;
Caesareōque diū nūmine clausus erō.’
dīxit, et attollēns oculōs dīversa videntēs
aspexit tōtō quicquid in orbe fuit:
pāx erat, et vestrī, Germānice, causa triumphī,
trādiderat famulās jam tibi Rhēnus aquās.
Jāne, fac aeternōs pācem pācisque ministrōs,
nēve suum praestā dēserat auctor opus.
Quod tamen ex ipsīs licuit mihi discere fāstīs,
sacrāvēre patrēs hāc duo templa diē.
accēpit Phoebō nymphāque Corōnide nātum
īnsula, dīviduā quam premit amnis aquā.
Juppiter in parte est: cēpit locus ūnus utrumque
jūnctaque sunt magnō templa nepōtis avō.
Quid vetat et stēllās, ut quaeque oriturque caditque,
dīcere? prōmissī pars sit et ista meī.
fēlīcēs animae, quibus haec cognōscere prīmīs
inque domōs superās scandere cūra fuit!
crēdibile est illōs pariter vitiīsque locīsque
altius hūmānīs exseruisse caput.
nōn Venus et vīnum sublīmia pectora frēgit
officiumque forī mīlitiaeve labor;
nec levis ambitiō perfūsaque glōria fūcō
magnārumque famēs sollicitāvit opum.
admōvēre oculīs distantia sīdera nostrīs
aetheraque ingeniō subposuēre suō.
sīc petitur caelum, nōn ut ferat Ossan Olympus
summaque Pēliacus sīdera tangat apex.
nōs quoque sub ducibus caelum mētābimur illīs,
pōnēmusque suōs ad vaga signa diēs.
Ergō ubi nox aderit ventūrīs tertia Nōnīs,
sparsaque caelestī rōre madēbit humus,
octipedis frūstrā quaerentur bracchia Cancrī:
praeceps occiduās ille subībit aquās.
Īnstiterint Nōnae, missī tibi nūbibus ātrīs
signa dabunt imbrēs exoriente Lyrā.
Quattuor adde diēs ductōs ex ōrdine Nōnīs,
Jānus Agōnālī lūce piandus erit.
nōminis esse potest succīnctus causa minister,
hostia caelitibus quō feriente cadit,
quī calidō strictōs tīnctūrus sanguine cultrōs
semper agatne rogat nec nisi jussus agit.
pars, quia nōn veniant pecudēs, sed agantur, ab āctū
nomen Agōnālem crēdit habēre diem.
pars putat hoc fēstum prīscīs Agnālia dictum,
ūna sit ut propriō littera dēmpta locō.
an, quia praevīsōs in aquā timet hostia cultrōs,
ā pecoris lūx est ipsa notāta metū?
fās etiam fierī solitīs aetāte priōrum
nōmina dē lūdīs Graeca tulisse diem.
et pecus antīquus dīcēbat agōnia sermō;
vēraque jūdiciō est ultima causa meō.
utque ea nōn certa est, ita rēx plācāre sacrōrum
nūmina lānigerae conjuge dēbet ovis.
victima quae dextrā cecidit victrīce vocātur;
hostibus ā domitīs hostia nōmen habet.
ante, deōs hominī quod conciliāre valēret,
fār erat et pūrī lūcida mīca salis.
nōndum pertulerat lacrimātās cortice murrās
ācta per aequoreās hospita nāvis aquās,
tūra nec Euphrātēs nec mīserat India costum,
nec fuerant rubrī cognita fīla crocī.
āra dabat fūmōs herbīs contenta Sabīnīs,
et nōn exiguō laurus adusta sonō;
sīquis erat factīs prātī dē flōre corōnīs
quī posset violās addere, dīves erat.
hic, quī nunc aperit percussī vīscera taurī,
in sacrīs nūllum culter habēbat opus.
prīma Cerēs avidae gāvīsa est sanguine porcae,
ulta suās meritā caede nocentis opēs:
nam sata vēre novō tenerīs lactentia sūcīs
ēruta saetigerae comperit ōre suis.
sūs dederat poenās: exemplō territus hujus
palmite dēbuerās abstinuisse, caper.
quem spectāns aliquis dentēs in vīte prementem,
tālia nōn tacitō dicta dolōre dedit:
‘rōde, caper, vītem: tamen hinc, cum stābis ad āram,
in tua quod spargī cornua possit erit.’
verba fidēs sequitur: noxae tibi dēditus hostis
spargitur adfūsō cornua, Bacche, merō.
culpa suī nocuit, nocuit quoque culpa capellae:
quid bōs, quid placidae commeruistis ovēs?
flēbat Aristaeus, quod apēs cum stirpe necātās
vīderat inceptōs dēstituisse favōs;
caerula quem genetrīx aegrē sōlāta dolentem
addidit haec dictīs ultima verba suīs:
‘siste, puer, lacrimās: Prōteus tua damna levābit
quoque modo reparēs quae periēre dabit.
dēcipiat nē tē versīs tamen ille figūrīs,
impediant geminās vincula firma manūs.’
pervenit ad vātem juvenis, resolūtaque somnō
alligat aequoreī bracchia capta senis.
ille suā faciem trānsfōrmis adulterat arte;
mox domitus vinclīs in sua membra redit,
ōraque caeruleā tollēns rōrantia barbā
‘quā’ dīxit ‘reparēs arte requīris apēs?
obrue mactātī corpus tellūre juvencī:
quod petis ā nōbīs, obrutus ille dabit.’
jussa facit pāstor; fervent exāmina putrī
dē bove: mīlle animās ūna necāta dedit.
poscit ovem fātum: verbēnās improba carpsit,
quās pia dīs rūris ferre solēbat anus.
quid tūtī superest, animam cum pōnat in ārīs
lānigerumque pecus rūricolaeque bovēs?
plācat equō Persis radiīs Hyperīona cīnctum,
nē dētur celerī victima tarda deō.
quod semel est geminae prō virgine caesa Diānae,
nunc quoque prō nūllā virgine cerva cadit.
exta canum vīdī Triviae lībāre Sapaeōs
et quīcumque tuās accolit, Haeme, nivēs.
caeditur et rigidō cūstōdī rūris asellus;
causa pudenda quidem, sed tamen apta deō.
fēsta corymbiferī celebrābās, Graecia, Bacchī,
tertia quae solitō tempore brūma refert.
dī quoque cultōrēs in idem vēnēre Lyaeī
et quīcumque jocīs nōn aliēnus erat,
Pānes et in Venerem Satyrōrum prōna juventūs
quaeque colunt amnēs sōlaque rūra deae.
vēnerat et senior pandō Sīlēnus asellō,
quīque ruber pavidās inguine terret avēs.
dulcia quī dignum nemus in convīvia nactī
grāmine vestītīs accubuēre torīs:
vīna dabat Līber, tulerat sibi quisque corōnam,
miscendās parcē rīvus agēbat aquās.
Nāides effūsīs aliae sine pectinis ūsū,
pars aderant positīs arte manūque comīs;
illa super sūrās tunicam collēcta ministrat,
altera dissūtō pectus aperta sinū;
exserit haec umerum, vestēs trahit illa per herbās,
impediunt tenerōs vincula nūlla pedēs.
hinc aliae Satyrīs incendia mītia praebent,
pars tibi, quī pīnū tempora nexa geris:
tē quoque, inexstīnctae Sīlēne libīdinis, ūrunt:
nēquitia est quae tē nōn sinit esse senem.
at ruber, hortōrum decus et tūtēla, Priāpus
omnibus ex illīs Lōtide captus erat:
hanc cupit, hanc optat, sōlā suspīrat in illā,
signaque dat nūtū sollicitatque notīs.
fāstus inest pulchrīs sequiturque superbia fōrmam:
inrīsum voltū dēspicit illa suō.
nox erat, et vīnō somnum faciente jacēbant
corpora dīversīs victa sopōre locīs;
Lōtis in herbōsā sub acernīs ultima rāmīs,
sīcut erat lūsū fessa, quiēvit humō.
surgit amāns animamque tenēns vestīgia fūrtim
suspēnsō digitīs fert taciturna gradū.
ut tetigit niveae sēcrēta cubīlia nymphae,
ipsa suī flātūs nē sonet aura cavet;
et jam fīnitimā corpus lībrābat in herbā:
illa tamen multī plēna sopōris erat.
gaudet et ā pedibus tractō vēlāmine vōta
ad sua fēlīcī coeperat īre viā.
ecce rudēns raucō Sīlēnī vector asellus
intempestīvōs ēdidit ōre sonōs.
territa cōnsurgit nymphē, manibusque Priāpum
reicit, et fugiēns concitat omne nemus.
at deus, obscēnā nimium quoque parte parātus,
omnibus ad lūnae lūmina rīsus erat.
morte dedit poenās auctor clāmōris; et haec est
Hellēspontiacō victima grāta deō.
intāctae fuerātis avēs, sōlācia rūris,
adsuētum silvīs innocuumque genus,
quae facitis nīdōs et plūmīs ōva fovētis,
et facilī dulcēs editis ōre modōs;
sed nihil ista juvant, quia linguae crīmen habētis,
dīque putant mentēs vōs aperīre suās.
(nec tamen hoc falsum: nam, dīs ut proxima quaeque,
nunc pinnā vērās, nunc datis ōre notās.)
tūta diū volucrum prōlēs tum dēnique caesa est,
jūvēruntque deōs indicis exta suī.
ergō saepe suō conjūnx abducta marītō
ūritur Īdaliīs alba columba focīs.
nec dēfēnsa juvant Capitōlia, quō minus ānser
det jecur in lancēs, Īnachiōti, tuās.
nocte deae Noctī cristātus caeditur āles,
quod tepidum vigilī prōvocet ōre diem.
Intereā Delphīn clārum super aequora sīdus
tollitur et patriīs exserit ōra vadīs.
Postera lūx hiemem mediō discrīmine signat,
aequaque praeteritae quae superābit erit.
Proxima prōspiciet Tīthōnō nūpta relictō
Arcadiae sacrum pontificāle deae.
tē quoque lūx eadem, Turnī soror, aede recēpit,
hīc ubi Virgineā Campus obītur aquā.
unde petam causās hōrum mōremque sacrōrum?
dēriget in mediō quis mea vela fretō?
ipsa monē, quae nōmen habēs ā carmine ductum,
prōpositōque favē, nē tuus erret honor.
orta prior lūnā, dē sē sī crēditur ipsī,
ā magnō tellūs Arcade nōmen habet.
hinc fuit Evander, quī, quamquam clārus utrōque,
nōbilior sacrae sanguine mātris erat;
quae, simul aetheriōs animō concēperat ignēs,
ōre dabat vērō carmina plēna deī.
dīxerat haec nātō mōtūs īnstāre sibīque,
multaque praetereā tempore nacta fidem.
nam juvenis nimium vērā cum mātre fugātus
dēserit Arcadiam Parrhasiumque larem.
cui genetrīx flentī ‘fortūna virīliter’ inquit
‘(siste, precor, lacrimās) ista ferenda tibi est.
sīc erat in fātīs, nec tē tua culpa fugāvit,
sed deus: offēnsō pulsus es urbe deō.
nōn meritī poenam pateris, sed nūminis īram:
est aliquid magnīs crīmen abesse malīs.
cōnscia mēns ut cuique sua est, ita concipit intrā
pectora prō factō spemque metumque suō.
nec tamen ut prīmus maerē mala tālia passus:
obruit ingentēs ista procella virōs.
passus idem est Tyriīs quī quondam pulsus ab ōrīs
Cadmus in Āoniā cōnstitit exul humō;
passus idem Tȳdeus et idem Pagasaeus Iāsōn,
et quōs praetereā longa referre mora est.
omne solum fortī patria est, ut piscibus aequor,
ut volucrī vacuō quicquid in orbe patet.
nec fera tempestās tōtō tamen horret in annō:
et tibi, crēde mihi, tempora vēris erunt.’
vōcibus Euander firmātā mente parentis
nāve secat flūctūs Hesperiamque tenet.
jamque ratem doctae monitū Carmentis in amnem
ēgerat et Tuscīs obvius ībat aquīs:
flūminis illa latus, cui sunt vada jūncta Tarentī,
aspicit et sparsās per loca sōla casās;
utque erat, immissīs puppem stetit ante capillīs,
continuitque manum torva regentis iter,
et procul in dextram tendēns sua bracchia rīpam
pīnea nōn sānō ter pede texta ferit,
nēve daret saltum properāns īnsistere terrae
vix est Euandrī vixque retenta manū;
‘dī’ que ‘petītōrum’ dīxit ‘salvēte locōrum,
tūque, novōs caelō terra datūra deōs,
flūminaque et fontēs, quibus ūtitur hospita tellūs,
et nemorum silvae Nāiadumque chorī,
este bonīs avibus vīsī nātōque mihīque,
rīpaque fēlīcī tācta sit ista pede.
fallor, an hī fīent ingentia moenia collēs,
jūraque ab hāc terrā cētera terra petet?
montibus hīs ōlim tōtus prōmittitur orbis.
quis tantum fātī crēdat habēre locum?
et jam Dardaniae tangent haec lītora pīnūs:
hīc quoque causa novī fēmina Mārtis erit.
cāre nepōs Pallā, fūnesta quid induis arma?
indue: nōn humilī vindice caesus eris.
victa tamen vincēs ēversaque, Troja, resurgēs:
obruit hostīlēs ista ruīna domōs.
ūrite victrīcēs Neptūnia Pergama flammae:
num minus hīc tōtō est altior orbe cinis?
jam pius Aenēās sacra et, sacra altera, patrem
adferet: Īliacōs accipe, Vesta, deōs.
tempus erit cum vōs orbemque tuēbitur īdem,
et fīent ipsō sacra colente deō,
et penes Augustōs patriae tūtēla manēbit:
hanc fās imperiī frēna tenēre domum.
inde nepōs nātusque deī, licet ipse recūset,
pondera caelestī mente paterna feret,
utque ego perpetuīs ōlim sacrābor in ārīs,
sīc Augusta novum Jūlia nūmen erit.’
tālibus ut dictīs nostrōs dēscendit in annōs,
substitit in mediō praescia lingua sonō.
puppibus ēgressus Latiā stetit exul in herbā:
fēlīx, exilium cui locus ille fuit!
nec mora longa fuit: stābant nova tēcta, nec alter
montibus Ausoniīs Arcade major erat.
ecce bovēs illūc Erythēidas adplicat hērōs
ēmēnsus longī claviger orbis iter,
dumque huic hospitium domus est Tegeaea, vagantur
incūstōdītae lāta per arva bovēs.
māne erat: excussus somnō Tīrynthius āctor
dē numerō taurōs sentit abesse duōs.
nūlla videt quaerēns tacitī vestīgia fūrtī:
trāxerat āversōs Cācus in antra ferōx,
Cācus, Aventīnae timor atque īnfāmia silvae,
nōn leve fīnitimīs hospitibusque malum.
dīra virō faciēs, vīrēs prō corpore, corpus
grande (pater mōnstrī Mulciber hujus erat),
prōque domō longīs spēlunca recessibus ingēns,
abdita, vix ipsīs invenienda ferīs;
ōra super postēs adfixaque bracchia pendent,
squālidaque hūmānīs ossibus albet humus.
servātā male parte boum Jove nātus abībat:
mūgītum raucō fūrta dedere sonō.
‘accipiō revocāmen’ ait, vōcemque secūtus
impia per silvās ultor ad antra venit.
ille aditum frāctī praestrūxerat obice montis;
vix juga mōvissent quīnque bis illud opus.
nītitur hīc umerīs (caelum quoque sēderat illīs),
et vastum mōtū conlabefactat onus.
quod simul ēversum est, fragor aethera terruit ipsum,
ictaque subsēdit pondere mōlis humus.
prīma movet Cācus conlātā proelia dextrā
remque ferōx saxīs stīpitibusque gerit.
quīs ubi nīl agitur, patriās male fortis ad artēs
cōnfugit, et flammās ōre sonante vomit;
quās quotiēns prōflat, spīrāre Typhōea crēdās
et rapidum Aetnaeō fulgur ab igne jacī.
occupat Alcīdēs, adductaque clāva trinōdis
ter quater adversō sēdit in ōre virī.
ille cadit mixtōsque vomit cum sanguine fūmōs
et lātō moriēns pectore plangit humum.
immolat ex illīs taurum tibi, Juppiter, ūnum
victor et Euandrum rūricolāsque vocat,
cōnstituitque sibī, quae Maxima dīcitur, āram,
hīc ubi pars Urbis dē bove nōmen habet.
nec tacet Euandrī māter prope tempus adesse
Hercule quō tellūs sit satis ūsa suō.
at fēlīx vātēs, ut dīs grātissima vīxit,
possidet hunc Jānī sīc dea mēnse diem.
Īdibus in magnī castus Jovis aede sacerdōs
sēmimaris flammīs vīscera lībat ovis;
redditaque est omnis populō prōvincia nostrō
et tuus Augustō nōmine dictus avus.
perlege dispositās generōsa per ātria cērās:
contigerunt nūllī nōmina tanta virō.
Āfrica victōrem dē sē vocat, alter Isaurās
aut Crētum domitās testificātur opēs;
hunc Numidae faciunt, illum Messāna superbum;
ille Numantīnā trāxit ab urbe notam:
et mortem et nōmen Drūsō Germānia fēcit;
mē miserum, virtūs quam brevis illa fuit!
sī petat ā victīs, tot sūmet nōmina Caesar
quot numerō gentēs maximus orbis habet.
ex ūnō quīdam celebrēs aut torquis adēmptī
aut corvī titulōs auxiliāris habent.
Magne, tuum nōmen rērum est mēnsūra tuārum:
sed quī tē vīcit nōmine major erat.
nec gradus est suprā Fabiōs cognōminis ūllus:
illa domus meritīs Maxima dicta suīs.
sed tamen hūmānīs celebrantur honōribus omnēs,
hic socium summō cum Jove nōmen habet.
sāncta vocant augusta patrēs, augusta vocantur
templa sacerdōtum rīte dicāta manū:
hujus et augurium dēpendet orīgine verbī
et quodcumque suā Juppiter auget ope.
augeat imperium nostrī ducis, augeat annōs,
prōtegat et vestrās querna corōna forēs:
auspicibusque deīs tantī cognōminis hērēs
ōmine suscipiat, quō pater, orbis onus.
Respiciet Tītān actās ubi tertius Īdūs,
fīent Parrhasiae sacra relāta deae.
nam prius Ausoniās mātrēs carpenta vehēbant
(haec quoque ab Euandrī dicta parente reor);
mox honor ēripitur, mātrōnaque dēstinat omnis
ingrātōs nūllā prōle novāre virōs,
nēve daret partūs, ictū temerāria caecō
vīsceribus crēscēns excutiēbat onus.
corripuisse patrēs ausās immītia nūptās,
jūs tamen exēmptum restituisse ferunt,
bīnaque nunc pariter Tegeaeae sacra parentī
prō puerīs fierī virginibusque jubent.
scortea nōn illī fās est īnferre sacellō,
nē violent pūrōs exanimāta focōs.
sīquis amās veterēs rītūs, adsiste precantī;
nōmina percipiēs nōn tibi nota prius.
Porrima plācātur Postvertaque, sīve sorōrēs,
sīve fugae comitēs, Maenali dīva, tuae;
altera quod porrō fuerat cecinisse putātur,
altera ventūrum postmodo quicquid erat.
Candida, tē niveō posuit lūx proxima templō,
quā fert sublīmēs alta Monēta gradūs,
nunc bene prōspiciēns Latiam Concordia turbam,
ut tē sacrātae cōnstituēre manūs.
Fūrius antīquam, populī superātor Etrūscī,
vōverat et vōtī solverat ille fidem.
causa, quod ā patribus sūmptīs sēcesserat armīs
volgus, et ipsa suās Rōma timēbat opēs.
causa recēns melior: passōs Germānia crīnēs
porrigit auspiciīs, dux venerande, tuīs.
inde triumphātae lībāstī mūnera gentis
templaque fēcistī, quam colis ipse, deae.
hanc tua cōnstituit genetrīx et rēbus et ārā,
sōla torō magnī digna reperta Jovis.
Haec ubi trānsierint, Capricornō, Phoebe, relictō
per juvenis currēs signa gerentis aquam.
septimus hinc Oriēns cum sē dēmīserit undīs,
fulgēbit tōtō jam Lyra nūlla polō.
Sīdere ab hōc ignis venientī nocte, Leōnis
quī micat in mediō pectore, mersus erit.
Ter quater ēvolvī signantēs tempora fāstōs,
nec Sēmentīva est ūlla reperta diēs;
cum mihi (sēnsit enim) ‘lūx haec indīcitur’ inquit
Mūsa, ‘quid ā fāstīs nōn stata sacra petis?
utque diēs incerta sacrī, sīc tempora certa,
sēminibus jactīs est ubi fētus ager.’
stāte corōnātī plēnum ad praesēpe, juvencī:
cum tepidō vestrum vēre redībit opus.
rūsticus ēmeritum pālō suspendat arātrum:
omne reformīdat frīgore volnus humus.
vīlice, dā requiem terrae sēmente perāctā;
dā requiem, terram quī coluēre, virīs.
pāgus agat fēstum: pāgum lūstrāte, colōnī,
et date pāgānīs annua lība focīs.
plācentur frūgum mātrēs, Tellūsque Cerēsque,
farre suō gravidae vīsceribusque suīs:
officium commūne Cerēs et Terra tuentur;
haec praebet causam frūgibus, illa locum.
cōnsortēs operis, per quās corrēcta vetustās
quernaque glāns victa est ūtiliōre cibō,
frūgibus immēnsīs avidōs satiāte colōnōs,
ut capiant cultūs praemia digna suī.
vōs date perpetuōs tenerīs sēmentibus auctūs,
nec nova per gelidās herba sit usta nivēs.
cum serimus, caelum ventīs aperīte serēnīs;
cum latet, aetheriā spargite sēmen aquā.
nēve gravēs cultīs Ceriālia rūra cavēte
agmine laesūrō dēpopulentur avēs.
vōs quoque, formīcae, subjectīs parcite grānīs:
post messem praedae cōpia major erit.
intereā crēscat scabrae rōbīginis expers
nec vitiō caelī palleat ūlla seges,
et neque dēficiat maciē nec pinguior aequō
dīvitiīs pereat luxuriōsa suīs;
et careant loliīs oculōs vitiantibus agrī,
nec sterilis cultō surgat avēna solō;
trīticeōs fētūs passūraque farra bis ignem
hordeaque ingentī fēnore reddat ager.
haec ego prō vōbīs, haec vōs optāte colōnī,
efficiatque ratās utraque dīva precēs.
bella diū tenuēre virōs: erat aptior ēnsis
vōmere, cēdēbat taurus arātor equō;
sarcula cessābant, versīque in pīla ligōnēs,
factaque dē rāstrī pondere cassis erat.
grātia dīs domuīque tuae: religāta catēnīs
jamprīdem vestrō sub pede Bella jacent.
sub juga bōs veniat, sub terrās sēmen arātās:
Pāx Cererem nūtrit, Pācis alumna Cerēs.
At quae ventūrās praecēdit sexta Kalendās,
hāc sunt Lēdaeīs templa dicāta deīs:
frātribus illa deīs frātrēs dē gente deōrum
circā Jūturnae composuēre lacūs.
Ipsum nōs carmen dēdūxit Pācis ad āram:
haec erit ā mēnsīs fīne secunda diēs.
frondibus Actiacīs cōmptōs redimīta capillōs,
Pāx, ades et tōtō mītis in orbe manē.
dum dēsint hostēs, dēsit quoque causa triumphī:
tū ducibus bellō glōria major eris.
sōla gerat mīles, quibus arma coerceat, arma,
cantēturque ferā nīl nisi pompa tubā.
horreat Aeneadās et prīmus et ultimus orbis:
sīqua parum Rōmam terra timēbat, amet.
tūra, sacerdōtēs, Pācālibus addite flammīs,
albaque perfūsā victima fronte cadat;
utque domus, quae praestat eam, cum pāce perennet
ad pia prōpēnsōs vōta rogāte deōs.
Sed jam prīma meī pars est exācta labōris,
cumque suō fīnem mēnse libellus habet.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation