Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Book 1
Book 2
Book 3
Book 4
Book 5
Book 6
Book 7
Book 8
Book 9
Book 10
Letter 1§ 10.1 Letter 2§ 10.2 Letter 3a§ 10.3a Letter 3b§ 10.3b Letter 4§ 10.4 Letter 5§ 10.5 Letter 6§ 10.6 Letter 7§ 10.7 Letter 8§ 10.8 Letter 9§ 10.9 Letter 10§ 10.10 Letter 11§ 10.11 Letter 12§ 10.12 Letter 13§ 10.13 Letter 14§ 10.14 Letter 15§ 10.15 Letter 16§ 10.16 Letter 17a§ 10.17a Letter 17b§ 10.17b Letter 18§ 10.18 Letter 19§ 10.19 Letter 20§ 10.20 Letter 21§ 10.21 Letter 22§ 10.22 Letter 23§ 10.23 Letter 24§ 10.24 Letter 25§ 10.25 Letter 26§ 10.26 Letter 27§ 10.27 Letter 28§ 10.28 Letter 29§ 10.29 Letter 30§ 10.30 Letter 31§ 10.31 Letter 32§ 10.32 Letter 33§ 10.33 Letter 34§ 10.34 Letter 35§ 10.35 Letter 36§ 10.36 Letter 37§ 10.37 Letter 38§ 10.38 Letter 39§ 10.39 Letter 40§ 10.40 Letter 41§ 10.41 Letter 42§ 10.42 Letter 43§ 10.43 Letter 44§ 10.44 Letter 45§ 10.45 Letter 46§ 10.46 Letter 47§ 10.47 Letter 48§ 10.48 Letter 49§ 10.49 Letter 50§ 10.50 Letter 51§ 10.51 Letter 52§ 10.52 Letter 53§ 10.53 Letter 54§ 10.54 Letter 55§ 10.55 Letter 56§ 10.56 Letter 57§ 10.57 Letter 58§ 10.58 Letter 59§ 10.59 Letter 60§ 10.60 Letter 61§ 10.61 Letter 62§ 10.62 Letter 63§ 10.63 Letter 64§ 10.64 Letter 65§ 10.65 Letter 66§ 10.66 Letter 67§ 10.67 Letter 68§ 10.68 Letter 69§ 10.69 Letter 70§ 10.70 Letter 71§ 10.71 Letter 72§ 10.72 Letter 73§ 10.73 Letter 74§ 10.74 Letter 75§ 10.75 Letter 76§ 10.76 Letter 77§ 10.77 Letter 78§ 10.78 Letter 79§ 10.79 Letter 80§ 10.80 Letter 81§ 10.81 Letter 82§ 10.82 Letter 83§ 10.83 Letter 84§ 10.84 Letter 85§ 10.85 Letter 86a§ 10.86a Letter 86b§ 10.86b Letter 87§ 10.87 Letter 88§ 10.88 Letter 89§ 10.89 Letter 90§ 10.90 Letter 91§ 10.91 Letter 92§ 10.92 Letter 93§ 10.93 Letter 94§ 10.94 Letter 95§ 10.95 Letter 96§ 10.96 Letter 97§ 10.97 Letter 98§ 10.98 Letter 99§ 10.99 Letter 100§ 10.100 Letter 101§ 10.101 Letter 102§ 10.102 Letter 103§ 10.103 Letter 104§ 10.104 Letter 105§ 10.105 Letter 106§ 10.106 Letter 107§ 10.107 Letter 108§ 10.108 Letter 109§ 10.109 Letter 110§ 10.110 Letter 111§ 10.111 Letter 112§ 10.112 Letter 113§ 10.113 Letter 114§ 10.114 Letter 115§ 10.115 Letter 116§ 10.116 Letter 117§ 10.117 Letter 118§ 10.118 Letter 119§ 10.119 Letter 120§ 10.120 Letter 121§ 10.121
Pliny the Younger · Letters

Book 8, Letter 14

Text kindly provided by Perseus

C. Plinius Aristoni suo s.

Cum sis peritissimus et privati iuris et publici, cuius pars senatorium est, cupio ex te potissimum audire, erraverim in senatu proxime necne, non ut in praeteritum - serum enim -, verum ut in futurum si quid simile inciderit erudiar.

Dices: 'Cur quaeris quod nosse debebas?' Priorum temporum servitus ut aliarum optimarum artium, sic etiam iuris senatorii oblivionem quandam et ignorantiam induxit.

Quotus enim quisque tam patiens, ut velit discere, quod in usu non sit habiturus? Adde quod difficile est tenere quae acceperis nisi exerceas. Itaque reducta libertas rudes nos et imperitos deprehendit; cuius dulcedine accensi, cogimur quaedam facere ante quam nosse.

Erat autem antiquitus institutum, ut a maioribus natu non auribus modo verum etiam oculis disceremus, quae facienda mox ipsi ac per vices quasdam tradenda minoribus haberemus.

Inde adulescentuli statim castrensibus stipendiis imbuebantur ut imperare parendo, duces agere dum sequuntur adsuescerent; inde honores petituri adsistebant curiae foribus, et consilii publici spectatores ante quam consortes erant.

Suus cuique parcns pro magistro, aut cui parens non erat maximus quisque et vetustissimus pro parente. Quae potestas referentibus, quod censentibus ius, quae vis magistratibus, quae ceteris libertas, ubi cedendum ubi resistendum, quod silentii tempus, quis dicendi modus, quae distinctio pugnantium sententiarum, quae exsecutio prioribus aliquid addentium, omnem denique senatorium morem - quod fidissimum percipiendi genus - exemplis docebantur.

At nos iuvenes fuimus quidem in castris; sed cum suspecta virtus, inertia in pretio, cum ducibus auctoritas nulla, nulla militibus verecundia, nusquam imperium nusquam obsequium, omnia soluta turbata atquc etiam in contrarium versa, postremo obliviscenda magis quam tenenda.

Iidem prospeximus curiam, sed curiam trepidam et elinguem, cum dicere quod velles periculosum, quod nolles miserum esset. Quid tunc disci potuit, quid didicisse iuvit, cum senatus aut ad otium summum aut ad summum nefas vocaretur, et modo ludibrio modo dolori retentus numquam seria, tristia saepe censeret?

Eadem mala iam senatores, iam participes malorum multos per annos vidimus tulimusque; quibus ingenia nostra in posterum quoque hebetata fracta contusa sunt.

Breve tempus - nam tanto brevius omne quanto felicius tempus - quo libet scire quid simus, libet exercere quod scimus. Quo iustius peto primum ut errori, si quis est error, tribuas veniam, deinde medearis scientia tua cui semper fuit curae, sic iura publica ut privata sic antiqua ut recentia sic rara ut adsidua tractare.

Atque ego arbitror illis etiam, quibus plurimarum rerum agitatio frequens nihil esse ignotum patiebatur, genus quaestionis quod adfero ad te aut non satis tritum aut etiam inexpertum fuisse. Hoc et ego excusatior si forte sum lapsus, et tu dignior laude, si potes id quoque docere quod in obscuro est an didiceris.

Referebatur de libertis Afrani Dextri consulis incertum sua an suorum manu, scelere an obsequio perempti. Hos alius - Quis? Ego; sed nihil refert - post quaestionem supplicio liberandos, alius in insulam relegandos, alius morte puniendos arbitrabatur. Quarum sententiarum tanta diversitas erat, ut non possent esse nisi singulae.

Quid enim commune habet occidere et relegare? Non hercule magis quam relegare et absolvere; quamquam propior aliquanto est sententiae relegantis, quae absolvit, quam quae occidit - utraque enim ex illis vitam relinquit, haec adimit -, cum interim et qui morte puniebant et qui relegabant, una sedebant et temporaria simulatione concordiae discordiam differebant.

Ego postulabam, ut tribus sententiis constaret suus numerus, nec se brevibus indutiis duae iungerent. Exigebam ergo ut qui capitali supplicio afficiendos putabant, discederent a relegante, nec interim contra absolventes mox dissensuri congregarentur, quia parvolum referret an idem displiceret, quibus non idem placuisset.

Illud etiam mihi permirum videbatur, eum quidem qui libertos relegandos, servos supplicio afficiendos censuisset, coactum esse dividere sententiam; hunc autem qui libertos morte multaret, cum relegante numerari. Nam si oportuisset dividi sententiam unius, quia res duas comprehendebat, non reperiebam quemadmodum posset iungi sententia duorum tam diversa censentium.

Atque adeo permitte mihi sic apud te tamquam ibi, sic peracta re tamquam adhuc integra rationem iudicii mei reddere, quaeque tunc carptim multis obstrepentibus dixi, nunc per otium iungere.

Fingamus tres omnino iudices in hanc causam datos esse; horum uni placuisse perire libertos, alteri relegari, tertio absolvi. Utrumne sententiae duae collatis viribus novissimam periment, an separatim una quaeque tantundem quantum altera valebit, nec magis poterit cum secunda prima conecti quam secunda cum tertia?

Igitur in senatu quoque numerari tamquam contrariae debent, quae tamquam diversae dicuntur. Quodsi unus atque idem et perdendos censeret et relegandos, num ex sententia unius et perire possent et relegari? Num denique omnino una sententia putaretur, quae tam diversa coniungeret?

Quemadmodum igitur, cum alter puniendos, alter censeat relegandos, videri potest una sententia quae dicitur a duobus, quae non videretur una, si ab uno diceretur? Quid? lex non aperte docet dirimi debere sententias occidentis et relegantis, cum ita discessionem fieri iubet: 'Qui haec censetis, in hanc partem, qui alia omnia, in illam partem ite qua sentitis'? Examina singula verba et expende: 'qui haec censetis', hoc est qui relegandos putatis, 'in hanc partem', id est in eam in qua sedet qui censuit relegandos.

Ex quo manifestum est non posse in eadem parte remanere eos, qui interficiendos arbitrantur. 'Qui alia omnia': animadvertis, ut non contenta lex dicere 'alia' addiderit 'omnia'. Num ergo dubium est alia omnia sentire eos qui occidunt quam qui relegant? 'In illam partem ite qua sentitis': nonne videtur ipsa lex eos qui dissentiunt in contrariam partem vocare cogere impellere? Non consul etiam, ubi quisque remanere, quo transgredi debeat, non tantum sollemnibus verbis, sed manu gestuque demonstrat?

At enim futurum est ut si dividantur sententiae interficientis et relegantis, praevaleat illa quae absolvit. Quid istud ad censentes? quos certe non decet omnibus artibus, omni ratione pugnare, ne fiat quod est mitius. Oportet tamen eos qui puniunt et qui relegant, absolventibus primum, mox inter se comparari. Scilicet ut in spectaculis quibusdam sors aliquem seponit ac servat, qui cum victore contendat, sic in senatu sunt aliqua prima, sunt secunda certamina, et ex duabus sententiis eam, quae superior exstiterit, tertia exspectat.

Quid, quod prima sententia comprobata ceterae perimuntur? Qua ergo ratione potest esse non unus atque idem locus sententiarum, quarum nullus est postea?

Planius repetam. Nisi dicente sententiam eo qui relegat, illi qui puniunt capite initio statim in alia discedant, frustra postea dissentient ab eo cui paulo ante consenserint.

Sed quid ego similis docenti? cum discere velim, an sententias dividi an iri in singulas oportuerit. Obtinui quidem quod postulabam; nihilo minus tamen quaero, an postulare debuerim. Quemadmodum obtinui? Qui ultimum supplicium sumendum esse censebat, nescio an iure, certe aequitate postulationis meae victus, omissa sententia sua accessit releganti, veritus scilicet ne, si dividerentur sententiae, quod alioqui fore videbatur, ea quae absolvendos esse censebat numero praevaleret. Etenim longe plures in hac una quam in duabus singulis erant.

Tum illi quoque qui auctoritate eius trahebantur, transeunte illo destituti reliquerunt sententiam ab ipso auctore desertam, secutique sunt quasi transfugam quem ducem sequebantur.

Sic ex tribus sententiis duae factae, tenuitque ex duabus altera tertia expulsa, quae, cum ambas superare non posset, elegit ab utra vinceretur. Vale.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation