Chrysalvs
Atrídae duo fratrés cluent fecísse facinus máxumum,
quom Priami patriam Pergamum divina moenitum manu
armis, equis, exercitu atque eximiis bellatoribus
mille cum numero navium decumo anno post subegerunt.
non pedibus termento fuit praeut égo erum expugnabo meum
sine classe sineque exercitu et tanto numero militum.
[cepi expugnavi amanti erili filio aurum ab suo patre.]
nunc prius quam húc senex venit, libet lámentari dum éxeat.
o Troia, o patria, o Pergamum, o Priame periisti senex,
qui misere male mulcabere quadringéntis Philippis aureis.
nam ego has tabellas obsignatas consignatas quas fero
non sunt tabellae, sed equos quem misere Achivi ligneum.
[Epiust Pistoclerus: ab eo haec sumptae; Mnesilochus Sino est]
[relictus, ellum non in busto Achilli, sed in lecto accubat;]
[Bacchidem habet secum: ille olim hábuit ignem qui signum daret,]
[hunc ipsum exurit; ego sum Vlixes, cuius consilio haec gerunt.]
tum quae hic sunt scriptae litterae, hoc in equo ínsunt milites
armati atque animati probe. ita res successit mi usque adhuc.
atque hic equos non in arcem, verum in arcam faciet impetum:
exitium excidium exlecebra fiet hic equos hodie auro senis.
nostro seni huic stolido, ei profecto nomen facio ego Ilio;
miles Menelaust, ego Agamemno, ídem Vlixes Lartius,
Mnesilochust Alexander, qui erit exitio rei patriae suae;
is Helenam avexit, cuia causa nunc facio obsidium Ilio.
nam illi ítidem Vlixem audivi, ut ego sum, fuisse et audacem et malum:
ín dolis ego prénsus sum, ille mendícans paene invéntus interiit,
dum íbi exquirit fata Iliorum; adsímiliter mi hodie óptigit.
vínctus sum, sed dólis me exemi: item se ílle servavít dolis.
Ílio tria fuísse audivi fáta quae illi fórent exitio:
signum ex arce si periisset; alterum etiamst Troili mors;
tertium, cum portae Phrygiae limen superum scinderetur:
paria item tria eis tribus sunt fata nostro huic Ilio.
nam dúdum primo ut díxeram nostró seni mendácium
et de hóspite et de auro ét de lembo, ibi sígnum ex arce iam abstuli.
iam dúo restabant fáta tunc, nec mágis id ceperam óppidum.
post ubi tabellas ad senem detuli, ibi occidi Troilum,
cum censuit Mnesilochum cum uxore esse dudum militis.
[íbi vix me exsolvi: íd periclum adsímilo, Vlixem ut praédicant]
[cógnitum ab Helena esse proditum Hecubae; sed ut olim ille se]
[blanditiis exemit et persuasit sé ut amitteret,]
[ítem ego dolis me illo éxtuli e períclo et decepí senem.]
post cúm magnifico mílite, urbes vérbis qui inermús capit,
conflixi atque hominem reppuli; dein pugnam conserui seni:
eum ego ádeo uno mendácio devíci, uno ictu extémpulo
cépi spolia. is núnc ducentos númmos Philippos míliti,
quos dáre se promisít, dabit.
nunc álteris etiam ducentis usus est, qui dispensentur
Ílio capto, ut sit mulsum qui triumphent milites.
[sed Príamus hic multo illi praestat: non quinquaginta modo,]
[quadringéntos filios habet átque equidem omnis lectos sine probro:]
[eos égo hodie omnis contruncabo duóbus solis ictibus.]
[nunc Príamo nostro si ést quis emptor, cómptionalém senem]
[vendam ego, venalem quem habeo, extemplo ubi oppidum expugnavero.]
sed Príamum adstantem eccum ánte portam vídeo. adibo atque adloquar.
Nicobvlvs
Quóianam vox própe me sonat?
Chrysalvs
O Nicobule.
Nicobvlvs
Quid fit?
quíd quod te misi, écquid egísti?
Chrysalvs
Rógas? congredere.
Nicobvlvs
Gradior.
Chrysalvs
Optumus sum oratór. ad lacrumas coégi hominem cástigando
maleque dictis, quae quidem quívi comminisci.
Nicobvlvs
Quid ait?
Chrysalvs
Verbum
nullum fecit: lacrumans tacitus auscultabat quae ego loquebar;
tacitus conscripsit tabellas, obsignatas mi has dedit.
tíbi me iussit dare, sed metuo, né idem cantent quod priores.
nosce signum. estne eius?
Nicobvlvs
Novi. libet perlegere has.
Chrysalvs
Perlege.
nunc súperum limen scínditur, nunc ádest exitium Ílio,
turbát equos lepide lígneus.
Nicobvlvs
Chrysále, ades, dum ego has pérlego.
Chrysalvs
Quid mé tibi adesse opus ést?
Nicobvlvs
Volo, [ut quod iubeo facias]
út scias quae hic scrípta sient.
Chrysalvs
Níl moror neque scíre volo.
Nicobvlvs
Támen ades.
Chrysalvs
Quid opúst?
Nicobvlvs
Taceas:
quód iubeo id faciás.
Chrysalvs
Adero.
Nicobvlvs
Eúge litterás minutas.
Chrysalvs
Quí quidem videát parum;
vérum, qui satis vídeat, grandes sátis sunt.
Nicobvlvs
Animum advórtito igitur.
Chrysalvs
Nólo inquam.
Nicobvlvs
At volo ínquam.
Chrysalvs
Quid opust?
Nicobvlvs
Át enim id quod te iúbeo facias.
Chrysalvs
Iústumst ut tuós tibi servos tuo árbitratu sérviat.
Nicobvlvs
Hoc áge sis nunciam.
Chrysalvs
Vbi lubet, recita: aúrium operam tíbi dico.
Nicobvlvs
Ceraé quidem haud parsit néque stilo;
sed quídquid est, pellégere certumst.
“Patér, ducentos Phílippos quaeso Chrýsalo
da, si esse salvom vis me aut vitalem tibi.”
malum quidem hercle magnum.
Chrysalvs
Tibi dico.
Nicobvlvs
Quid est?
Chrysalvs
Non prius salutem scripsit?
Nicobvlvs
Nusquam sentio.
Chrysalvs
Non dabis, si sapies; verum si das maxume,
ne ille alium gerulum quaerat, si sapiet, sibi:
nam ego non laturus sum, si iubeas maxume.
sat sic suspectus sum, cum careo noxia.
Nicobvlvs
Ausculta porro, dum hoc quod scriptumst perlego.
Chrysalvs
Inde a principio iam inpudens epistula est.
Nicobvlvs
“Pudet prodire me ad te in conspectum, pater:
tantum flagitium te scire audivi meum,
quod cum peregrini cubui uxore militis.”
pol haud derides; nam ducentis aureis
Philippís redemi vitam ex flagitio tuam.
Chrysalvs
Nihil est illorum quin ego illi dixerim.
Nicobvlvs
“Stulte fecisse fateor. sed quaeso, pater,
ne me, in stultitia si deliqui, deseras.
ego animo cupido atque oculis indomitis fui;
persuasumst facere quoius me nunc facti pudet.”
prius té cavisse ergo quám pudere aequom fuit.
Chrysalvs
Eadem istaec verba dudum illi dixi omnia.
Nicobvlvs
“Quaeso ut sat habeas id, pater, quod Chrysalus
me obiurigavit plurumis verbis malis,
et me meliorem fecit praeceptis suis,
ut te ei habere gratiam aequom sit bonam.”
Chrysalvs
Estne istuc istic scriptum?
Nicobvlvs
Em specta, tum scies.
Chrysalvs
Vt qui deliquit supplex est ultro omnibus.
Nicobvlvs
“Nunc si me fas est obsecrare abs te, pater,
da mihi ducentos nummos Philippos, te obsecro.”
Chrysalvs
Ne unum quidem hercle, si sapis.
Nicobvlvs
Sine perlegam.
“ego ius iurandum verbis conceptis dedi,
daturum id me hodie mulieri ante vesperum,
prius quam á me abiret. nunc, pater, ne perierem
cura atque abduce me hinc ab hac quantum potest,
quam propter tantum damni feci et flagiti.
cave tíbi ducenti nummi dividiae fuant;
sescenta tanta reddam, si vivo, tibi.
vale atque haec cura”. quid nunc censes, Chrysale?
Chrysalvs
Nihil ego tibi hodie consili quicquam dabo,
neque ego haud committam ut, si quid peccatum siet,
fecisse dicas de mea sententia.
verum, ut ego opinor, sí ego in istoc sim loco,
dem potius aurum quam illum corrumpi sinam.
duae condiciones sunt: utram tu áccipias vide:
vel ut aurum perdas vel ut amator perieret.
ego neque te iubeo neque veto, neque suadeo.
Nicobvlvs
Miseret me illius.
Chrysalvs
Tuos est, non mirum facis.
si plus perdundum sit, periisse suaviust,
quam illud flagitium volgo dispalescere.
Nicobvlvs
Ne ille edepol Ephesi multo mavellem foret,
dum salvos esset, quam revenisset domum.
quid ego istic? quod perdundumst properem perdere.
binos ducentos Philippos iam intus ecferam,
et militi quos dudum promisi miser
et istos. mane istic, iam exeo ad te, Chrysale.—
Chrysalvs
Fit vasta Troia, scindunt proceres Pergamum.
scivi ego iam dudum fore me exitio Pergamo.
edepol qui me esse dicat cruciatu malo
dignum, ne ego cum íllo pignus haud ausim dare;
tantas turbellas facio. sed crepuit foris:
ecfertur praeda ex Troia. taceam nunciam.
Nicobvlvs
Cape hoc tibi aurum, Chrysale, i, fer filio.
ego ad forum autem hinc ibo, ut solvam militi.
Chrysalvs
Non equidem accipiam. proin tu quaeras qui ferat.
nolo ego mihi credi.
Nicobvlvs
Cape vero, odiose facis.
Chrysalvs
Non equidem capiam.
Nicobvlvs
At quaeso.
Chrysalvs
Dico ut res se habet.
Nicobvlvs
Morare.
Chrysalvs
Nolo, inquam, aurum concredi mihi.
vel da aliquem qui servet me.
Nicobvlvs
Ohe, odiose facis.
Chrysalvs
Cedo, sí necesse est.
Nicobvlvs
Cura hoc. iam égo huc revenero.—
Chrysalvs
Curatum est—esse te senem miserrumum.
hoc est incepta efficere pulcre: bellule
mi evenit, ut ovans praeda onustus incederem;
salute nostra atque urbe capta per dolum
domum reduco íntegrum omnem exercitum.
sed, spectatores, vos nunc ne miremini
quod non triumpho: pervolgatum est, nil moror;
verum tamen accipientur mulso milites.
nunc hanc praedam omnem iam ad quaestorem deferam.—