Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Lucan · Bellum Civile

Book 9

Text kindly provided by Hypotactic

At nōn in Phariā mānēs jacuēre favīllā
nec cinis exiguus tantam conpescuit umbram;
prōsiluit bustō sēmustaque membra relinquēns
dēgeneremque rogum sequitur convexa Tonantis.
quā niger astriferīs cōnectitur axibus āēr
quodque patet terrās inter lūnaeque meātūs,
sēmideī mānēs habitant, quōs ignea virtūs
innocuōs vītā patientēs aetheris īmī
fēcit et aeternōs animam collēgit in orbēs:
nōn illūc aurō positī nec tūre sepultī
perveniunt. illīc postquam sē lūmine vērō
inplēvit, stēllāsque vagās mīrātus et astra
fīxa polīs, vīdit quantā sub nocte jacēret
nostra diēs rīsitque suī lūdibria truncī.
hinc super Ēmathiae campōs et signa cruentī
Caesaris ac sparsās volitāvit in aequore classēs,
et scelerum vindex in sānctō pectore Brūtī
sēdit et invictī posuit sē mente Catōnis.
ille, ubi pendēbant cāsūs dubiumque manēbat
quem dominum mundī facerent cīvīlia bella,
ōderat et Magnum, quamvīs comes īsset in arma
auspiciīs raptus patriae ductūque senātūs;
at post Thessalicās clādēs jam pectore tōtō
Pompejānus erat. patriam tūtōre carentem
excēpit, populī trepidantia membra refōvit,
ignāvīs manibus prōjectōs reddidit ēnsēs,
nec rēgnum cupiēns gessit cīvīlia bella
nec servīre timēns. nīl causā fēcit in armīs
ille suā: tōtae post Magnī fūnera partēs
lībertātis erant. quās nē per lītora fūsās
colligeret rapidō victōria Caesaris āctū,
Corcȳrae sēcrēta petit ac mīlle carīnīs
abstulit Ēmathiae sēcum fragmenta ruīnae.
quis ratibus tantīs fugientia crēderet īre
agmina, quis pelagus victās artāsse carīnās?
Dōrida tum Maleān et apertam Taenaron umbrīs,
inde Cythēra petit, Boreāque urguente carīnās
Grāia fugit, Dictaea legit cēdentibus undīs
lītora. tunc ausum classī praeclūdere portūs
inpulit ac saevās meritum Phȳcūnta rapīnās
sparsit, et hinc placidīs altō dēlābitur aurīs
in lītus, Palinūre, tuum (neque enim aequore tantum
Ausoniō monimenta tenēs, portūsque quiētōs
testātur Libyē Phrygiō placuisse magistrō),
cum procul ex altō tendentēs vēla carīnae
ancipitēs tenuēre animōs, sociōsne malōrum
an veherent hostēs: praeceps facit omne timendum
victor, et in nūllā nōn crēditur esse carīnā.
ast illae puppēs lūctūs plānctūsque ferēbant
et mala vel dūrī lacrimās mōtūra Catōnis.
nam, postquam frūstrā precibus Cornēlia nautās
prīvignīque fugam tenuit, nē forte repulsus
lītoribus Phariīs remeāret in aequora truncus,
ostenditque rogum nōn jūstī flamma sepulchrī,
'ergō indigna fuī,' dīxit 'Fortūna, marītō
accendisse rogum gelidōsque effūsa per artūs
incubuisse virō, lacerōs exūrere crīnēs
membraque dispersī pelagō conpōnere Magnī,
volneribus cūnctīs largōs īnfundere flētūs,
ossibus et tepidā vestēs inplēre favīllā,
quidquid ab exstīnctō licuisset tollere bustō
in templīs sparsūra deum. sine fūneris ūllō
ārdet honōre rogus; manus hoc Aegyptia forsan
obtulit officium grave mānibus. ō bene nūdī
Crassōrum cinerēs: Pompejō contigit ignis
invidiā majōre deum. similisne malōrum
sors mihi semper erit? numquam dare jūsta licēbit
conjugibus? numquam plēnās plangēmus ad urnās?
quid porrō tumulīs opus est aut ūlla requīris
īnstrūmenta, dolor? nōn tōtō in pectore portās,
inpia, Pompejum? nōn īmīs haeret imāgō
vīsceribus? quaerat cinerēs vīctūra superstēs.
nunc tamen, hinc longē quī fulget lūce malignā,
ignis adhūc aliquid Phariō dē lītore surgēns
ostendit mihi, Magne, tuī. jam flamma resēdit,
Pompejumque ferēns vānēscit sōlis ad ortūs
fūmus, et invīsī tendunt mihi carbasa ventī.
linquere, sīqua fidēs, Pēlūsia lītora nōlō.
nōn mihi nunc tellūs Pompejō sīqua triumphōs
victa dedit, nōn alta terēns Capitōlia currus
grātior; ēlāpsus fēlīx dē pectore Magnus:
hunc volumus quem Nīlus habet, terraeque nocentī
nōn haerēre queror; crīmen commendat harēnās.
tū pete bellōrum cāsūs et signa per orbem,
Sexte, paterna movē; namque haec mandāta relīquit
Pompejus vōbīs in nostrā condita cūrā:
"mē cum fātālis lētō damnāverit hōra,
excipite, ō nātī, bellum cīvīle, nec umquam,
dum terrīs aliquis nostrā dē stirpe manēbit,
Caesaribus rēgnāre vacet. vel scēptra vel urbēs
lībertāte suā validās inpellite fāmā
nōminis: hās vōbīs partēs, haec arma relinquō.
inveniet classēs quisquis Pompejus in undās
vēnerit, et noster nūllīs nōn gentibus hērēs
bella dabit: tantum indomitōs memorēsque paternī
jūris habēte animōs. ūnī pārēre decēbit,
sī faciet partēs prō lībertāte, Catōnī."
exsolvī tibi, Magne, fidem, mandāta perēgī;
īnsidiae valuēre tuae, dēceptaque vīxī
nē mihi commissās auferrem perfida vōcēs.
jam nunc tē per ināne chaos, per Tartara, conjūnx,
sī sunt ūlla, sequar, quam longō trādita lētō
incertum est: poenās animae vīvācis ab ipsā
ante feram. potuit cernēns tua fūnera, Magne,
nōn fugere in mortem: plānctū contūsa perībit,
effluet in lacrimās: numquam veniēmus ad ēnsēs
aut laqueōs aut praecipitēs per inānia jactūs:
turpe morī post tē sōlō nōn posse dolōre.'
sīc ubi fāta, caput fērālī obdūxit amictū
dēcrēvitque patī tenebrās puppisque cavernīs
dēlituit, saevumque artē conplexa dolōrem
perfruitur lacrimīs et amat prō conjuge lūctum.
illam nōn flūctus strīdēnsque rudentibus Eurus
mōvit et exurgēns ad summa perīcula clāmor,
vōtaque sollicitīs faciēns contrāria nautīs
conposita in mortem jacuit fāvitque procellīs.
prīma ratem Cypros spūmantibus accipit undīs;
inde tenēns pelagus, sed jam moderātior, Eurus
in Libycās ēgit sēdēs et castra Catōnis.
trīstis, ut in multō mēns est praesāga timōre,
aspexit patriōs comitēs ā lītore Magnus
et frātrem; mediās praeceps tunc fertur in undās.
'dīc ubi sit, germāne, parēns; stat summa caputque
orbis, an occidimus Rōmānaque Magnus ad umbrās
abstulit?' haec fātur; quem contrā tālia frāter:
'ō fēlīx, quem sors aliās dispersit in ōrās
quīque nefās audīs: oculōs, germāne, nocentīs
spectātō genitōre ferō. nōn Caesaris armīs
occubuit dignōque perīt auctōre ruīnae:
rēge sub inpūrō Nīlōtica rūra tenente,
hospitiī frētus superīs et mūnere tantō
in proavōs, cecidit dōnātī victima rēgnī.
vīdī ego magnanimī lacerantēs pectora patris,
nec crēdēns Pharium tantum potuisse tyrannum
lītore Nīliacō socerum jam stāre putāvī.
sed mē nec sanguis nec tantum volnera nostrī
adfēcēre senis, quantum gestāta per urbem
ōra ducis, quae trānsfīxō sublīmia pīlō
vīdimus: haec fāma est oculīs victōris inīquī
servārī, scelerisque fidem quaesīsse tyrannum.
nam corpus Phariaene canēs avidaeque volucrēs
distulerint, an fūrtīvus, quem vīdimus, ignis
solverit, ignōrō. quaecumque injūria fātī
abstulit hōs artūs, superīs haec crīmina dōnō:
servātā dē parte queror.' cum tālia Magnus
audīsset, nōn in gemitūs lacrimāsque dolōrem
effūdit, jūstāque furēns pietāte profātur
'praecipitāte ratēs ē siccō lītore, nautae;
classis in adversōs ērumpat rēmige ventōs.
īte, ducēs, mēcum (nusquam cīvīlibus armīs
tanta fuit mercēs) inhumātōs condere mānēs,
sanguine sēmivirī Magnum satiāre tyrannī.
nōn ego Pellaeās arcēs adytīsque retēctum
corpus Alexandrī pigrā Mareōtide mergam?
nōn mihi pȳramidum tumulīs ēvolsus Amāsis
atque aliī rēgēs Nīlō torrente natābunt?
omnia dent poenās nūdō tibi, Magne, sepulchra.
ēvolvam bustō jam nūmen gentibus Īsim
et tēctum līnō spargam per volgus Osīrim
[et sacer in Magnī cinerēs mactābitur Āpis]
suppositīsque deīs ūram caput. hās mihi poenās
terra dabit: linquam vacuōs cultōribus agrōs,
nec, Nīlus cui crēscat, erit; sōlusque tenēbis
Aegypton, genitor, populīs superīsque fugātīs.'
dīxerat, et classem saevus rapiēbat in undās;
sed Cato laudātam juvenis conpescuit īram.
intereā tōtīs audītō fūnere Magnī
lītoribus sonuit percussus plānctibus aethēr,
exemplōque carēns et nūllī cognitus aevō
lūctus erat, mortem populōs dēflēre potentis.
sed magis, ut vīsa est lacrimīs exhausta, solūtās
in voltūs effūsa comās, Cornēlia puppe
ēgrediēns, rūrsus geminātō verbere plangunt.
ut prīmum in sociae pervēnit lītora terrae,
collēgit vestēs miserīque īnsignia Magnī
armaque et inpressās aurō, quās gesserat ōlim.
exuviās pictāsque togās, vēlāmina summō
ter cōnspecta Jovī, fūnestōque intulit ignī.
ille fuit miserae Magnī cinis. accipit omnis
exemplum pietās, et tōtō lītore busta
surgunt Thessalicīs reddentia mānibus ignem.
sīc, ubi dēpāstīs summittere grāmina campīs
et renovāre parāns hībernās Āpulus herbās
igne fovet terrās, simul et Gargānus et arva
Volturis et calidī lūcent būcēta Matīnī.
nōn tamen ad Magnī pervēnit grātius umbrās
omne quod in superōs audet convīcia volgus
Pompejumque deīs obicit, quam pauca Catōnis
verba sed ā plēnō venientia pectore vērī.
'cīvis obīt' inquit 'multum majōribus inpār
nōsse modum jūris, sed in hōc tamen ūtilis aevō,
cui nōn ūlla fuit jūstī reverentia; salvā
lībertāte potēns, et sōlus plēbe parātā
prīvātus servīre sibī, rēctorque senātūs,
sed rēgnantis, erat. nīl bellī jūre poposcit,
quaeque darī voluit voluit sibi posse negārī.
inmodicās possēdit opēs, sed plūra retentis
intulit. invāsit ferrum, sed pōnere nōrat.
praetulit arma togae, sed pācem armātus amāvit.
jūvit sūmpta ducem, jūvit dīmissa potestās.
casta domus luxūque carēns corruptaque numquam
fortūnā dominī. clārum et venerābile nōmen
gentibus et multum nostrae quod prōderat urbī.
ōlim vēra fidēs Sullā Mariōque receptīs
lībertātis obīt: Pompejō rēbus adēmptō
nunc et ficta perīt. nōn jam rēgnāre pudēbit,
nec color imperiī nec frōns erit ūlla senātūs.
ō fēlīx, cui summa diēs fuit obvia victō
et cui quaerendōs Pharium scelus obtulit ēnsēs.
forsitan in socerī potuissēs vīvere rēgnō.
scīre morī sors prīma virīs, sed proxima cōgī.
et mihi, sī fātīs aliēna in jūra venīmus,
fac tālem, Fortūna, Jubam; nōn dēprecor hostī
servārī, dum mē servet cervīce recīsā.'
vōcibus hīs major, quam sī Rōmāna sonārent
rōstra ducis laudēs, generōsam vēnit ad umbram
mortis honōs. fremit intereā discordia volgī,
castrōrum bellīque piget post fūnera Magnī;
cum Tarcondimotus linquendī signa Catōnis
sustulit. hunc raptā fugientem classe secūtus
lītus in extrēmum tālī Cato vōce notāvit:
'ō numquam pācāte Cilix, iterumne rapīnās
vādis in aequoreās? Magnum fortūna remōvit,
jam pelagō pīrāta redīs.' tum respicit omnīs
in coetū mōtūque virōs; quōrum ūnus apertā
mente fugae tālī conpellat vōce regentem:
'nōs, Cato, dā veniam, Pompēī dūxit in arma,
nōn bellī cīvīlis amor, partēsque favōre
fēcimus. ille jacet quem pācī praetulit orbis,
causaque nostra perīt: patriōs permitte penātēs
dēsertamque domum dulcēsque revīsere nātōs.
nam quis erit fīnis sī nec Pharsālia pugnae
nec Pompejus erit? periērunt tempora vītae,
mors eat in tūtum; jūstās sibi nostra senectūs
prōspiciat flammās: bellum cīvīle sepulchra
vix ducibus praestāre potest. nōn barbara victōs
rēgna manent, nōn Armenium mihi saeva minātur
aut Scythicum fortūna jugum: sub jūra togātī
cīvis eō. quisquis Magnō vīvente secundus,
hic mihi prīmus erit. sacrīs praestābitur umbrīs
summus honor; dominum, quam clādēs cōgit, habēbō,
nūllum, Magne, ducem: tē sōlum in bella secūtus
post tē fāta sequar; nec enim spērāre secunda
fās mihi nec liceat. fortūnā cūncta tenentur
Caesaris, Ēmathium sparsit victōria ferrum;
clausa fidēs miserīs, et tōtō sōlus in orbe est
quī velit ac possit victīs praestāre salūtem.
Pompejō scelus est bellum cīvīle perēmptō,
quō fuerat vīvente fidēs. sī pūblica jūra,
sī semper sequeris patriam, Cato, signa petāmus
Rōmānus quae cōnsul habet.' sīc ille profātus
īnsiluit puppī juvenum comitante tumultū.
āctum Rōmānīs fuerat dē rēbus, et omnis
indiga servitiī fervēbat lītore plēbēs:
ērūpēre ducis sacrō dē pectore vōcēs.
'ergo parī vōtō gessistī bella, juventūs,
tū quoque prō dominīs, et Pompejāna fuistī
nōn Rōmāna manus? quod nōn in rēgna labōrās,
quod tibi, nōn ducibus, vīvis morerisque, quod orbem
adquīris nūllī, quod jam tibi vincere tūtum est,
bella fugis quaerisque jugum cervīce vacantī
et nescīs sine rēge patī. nunc causa perīclī
digna virīs. potuit vestrō Pompejus abūtī
sanguine: nunc patriae jugulōs ēnsēsque negātis,
cum prope lībertās? ūnum fortūna relīquit
jam tribus ē dominīs. pudeat: plūs rēgia Nīlī
contulit in lēgēs et Parthī mīlitis arcus.
īte, ō dēgenerēs, Ptolemaeī mūnus et arma
spernite. quis vestrās ūllā putet esse nocentēs
caede manūs? crēdet facilēs sibi terga dedisse,
crēdet ab Ēmathiīs prīmōs fūgisse Philippīs.
vādite sēcūrī; meruistis jūdice vītam
Caesare nōn armīs, nōn obsidiōne subāctī.
ō famulī turpēs, dominī post fāta priōris
ītis ad hērēdem. cūr nōn majōra merērī
quam vītam veniamque libet? rapiātur in undās
īnfēlīx conjūnx Magnī prōlēsque Metellī,
dūcite Pompejōs, Ptolemaeī vincite mūnus.
nostra quoque invīsō quisquis feret ōra tyrannō
nōn parvā mercēde dabit: sciat ista juventūs
cervīcis pretiō bene sē mea signa secūtam.
quīn agite et magnā meritum cum caede parāte:
ignāvum scelus est tantum fuga.' dīxit, et omnēs
haud aliter mediō revocāvit ab aequore puppēs
quam, simul effētās linquunt exāmina cērās
atque oblīta favī nōn miscent nexibus ālās
sed sibi quaeque volat nec jam dēgustat amārum
dēsidiōsa thymum, Phrygiī sonus increpat aeris,
attonitae posuēre fugam studiumque labōris
flōriferī repetunt et sparsī mellis amōrem:
gaudet in Hyblaeō sēcūrus grāmine pāstor
dīvitiās servāsse casae. sīc vōce Catōnis
inculcāta virīs jūstī patientia Mārtis.
jamque āctū bellī nōn doctās ferre quiētem
cōnstituit mentēs seriēque agitāre labōrum.
prīmum lītoreīs mīles lassātur harēnīs.
proximus in mūrōs et moenia Cȳrēnārum
est labor: exclūsus nūllā sē vindicat īrā,
poenaque dē victīs sōla est vīcisse Catōnī.
inde petī placuit Libycī contermina Maurīs
rēgna Jubae, sed iter mediīs nātūra vetābat
Syrtibus: hanc audāx spērat sibi cēdere virtūs.
Syrtēs vel, prīmam mundō nātūra figūram
cum daret, in dubiō pelagī terraeque relīquit
(nam neque subsēdit penitus, quō stāgna profundī
acciperet, nec sē dēfendit ab aequore tellūs,
ambiguā sed lēge locī jacet invia sēdēs,
aequora frācta vadīs abruptaque terra profundō,
et post multa sonant prōjectī lītora flūctūs:
sīc male dēseruit nūllōsque exēgit in ūsūs
hanc partem nātūra suī); vel plēnior altō
ōlim Syrtis erat pelagō penitusque natābat,
sed rapidus Tītān pontō sua lūmina pāscēns
aequora subdūxit zōnae vīcīna perustae;
et nunc pontus adhūc Phoebō siccante repugnat,
mox, ubi damnōsum radiōs admōverit aevum,
tellūs Syrtis erit; nam jam brevis unda supernē
innatat et lātē peritūrum dēficit aequor.
ut prīmum rēmīs āctum mare prōpulit omne
classis onus, dēnsīs fremuit niger imbribus Auster.
in sua rēgna furēns temptātum classibus aequor
turbine dēfendit longēque ā Syrtibus undās
ēgit et inlātō cōnfrēgit lītore pontum.
tum, quārum rēctō dēprēndit carbasa mālō,
ēripuit nautīs, frūstrāque rudentibus ausīs
vēla negāre Notō spatium vīcēre carīnae,
atque ultrā prōram tumuit sinus. omnia sīquis
prōvidus antemnae suffīxit lintea summae,
vincitur et nūdīs āvertitur armāmentīs.
sors melior classī quae flūctibus incidit altīs
et certō jactāta marī. quaecumque levātae
arboribus caesīs flātum effūdēre prementem,
abstulit hās līber ventīs contrāria volvēns
aestus et obnīxum victor dētrūsit in Austrum.
hās vada dēstituunt, atque interrupta profundō
terra ferit puppēs, dubiōque obnoxia fātō
pars sedet ūna ratis, pars altera pendet in undīs.
tum magis inpactīs brevius mare terraque saepe
obvia cōnsurgēns: quamvīs ēlīsus ab Austrō,
saepe tamen cumulōs flūctus nōn vincit harēnae.
ēminet in tergō pelagī procul omnibus arvīs
inviolātus aquā siccī jam pulveris agger;
stant miserī nautae, terraeque haerente carīnā
lītora nūlla vident. sīc partem intercipit aequor,
pars ratium major regimen clāvumque secūta est
tūta fugā, nautāsque locī sortīta perītōs
torpentem Trītōnos adīt inlaesa palūdem.
hanc, ut fāma, deus quem tōtō lītore pontus
audit ventōsā perflantem marmora conchā,
hanc et Pallas amat, patriō quae vertice nāta
terrārum prīmam Libyēn (nam proxima caelō est,
ut probat ipse calor) tetigit, stāgnīque quiētā
voltūs vīdit aquā posuitque in margine plantās
et sē dīlēctā Trītōnida dīxit ab undā.
quam juxtā Lēthōn tacitus praelābitur amnis,
īnfernīs, ut fāma, trahēns oblīvia vēnīs,
atque, īnsōpītī quondam tūtēla dracōnis,
Hesperidum pauper spoliātīs frondibus hortus.
invidus, annōsō quī fāmam dērogat aevō,
quī vātēs ad vēra vocat. fuit aurea silva
dīvitiīsque gravēs et fulvō germine rāmī
virgineusque chorus, nitidī cūstōdia lūcī,
et numquam somnō damnātus lūmina serpēns
rōbora conplexus rutilō curvāta metallō.
abstulit arboribus pretium nemorīque labōrem
Alcīdēs, passusque inopēs sine pondere rāmōs
rettulit Argolicō fulgentia pōma tyrannō.
hīs igitur dēpulsa locīs ējectaque classis
Syrtibus haut ultrā Garamantidas attigit undās,
sed duce Pompejō Libyae meliōris in ōrīs
mānsit. at inpatiēns virtūs haerēre Catōnis
audet in ignōtās agmen committere gentēs
armōrum fīdēns et terrā cingere Syrtim.
hoc eadem suādēbat hiemps quae clauserat aequor;
et spēs imber erat nimiōs metuentibus ignēs,
ut neque sōle viam nec dūrō frīgore saevam
inde polō Libyēs, hinc brūmā temperet annus.
atque ingressūrus sterilēs sīc fātur harēnās:
'ō quibus ūna salūs placuit mea castra secūtīs
indomitā cervīce morī, conpōnite mentēs
ad magnum virtūtis opus summōsque labōrēs.
vādimus in campōs sterilēs exustaque mundī,
quā nimius Tītān et rārae in fontibus undae,
siccaque lētiferīs squālent serpentibus arva.
dūrum iter ad lēgēs patriaeque ruentis amōrem.
per mediam Libyēn veniant atque invia temptent,
sīquibus in nūllō positum est ēvādere vōtō,
sīquibus īre sat est. neque enim mihi fallere quemquam
est animus tēctōque metū perdūcere volgus.
hī mihi sint comitēs, quōs ipsa perīcula dūcent,
quī mē teste patī vel quae trīstissima pulchrum
Rōmānumque putant. at, quī spōnsōre salūtis
mīles eget capiturque animae dulcēdine, vādat
ad dominum meliōre viā. dum prīmus harēnās
ingrediar prīmusque gradūs in pulvere pōnam,
mē calor aetherius feriat, mihi plēna venēnō
occurrat serpēns, fātōque perīcula vestra
praetemptāte meō. sitiat quīcumque bibentem
vīderit, aut umbrās nemorum quīcumque petentem
aestuet, aut equitem peditum praecēdere turmās
dēficiat: sīquō fuerit discrīmine nōtum
dux an mīles eam. serpēns, sitis, ārdor harēnae
dulcia virtūtī; gaudet patientia dūrīs;
laetius est, quotiēns magnō sibi cōnstat, honestum.
sōla potest Libyē turbā praestāre malōrum
ut deceat fūgisse virōs.' sīc ille paventīs
incendit virtūte animōs et amōre labōrum,
inreducemque viam dēsertō līmite carpit;
et sacrum parvō nōmen clausūra sepulchrō
invāsit Libyē sēcūrī fāta Catōnis.
tertia pars rērum Libyē, sī crēdere fāmae
cūncta velīs; at, sī ventōs caelumque sequāris,
pars erit Eurōpae. nec enim plūs lītora Nīlī
quam Scythicus Tanais prīmīs ā Gādibus absunt,
unde Eurōpa fugit Libyēn et lītora flexū
Ōceanō fēcēre locum; sed major in ūnam
orbis abīt Asiam. nam, cum commūniter istae
effundant Zephyrum, Boreae latus illa sinistrum
contingēns dextrumque Notī discēdit in ortūs
Eurum sōla tenēns. Libycae quod fertile terraeest
vergit in occāsūs; sed et haec nōn fontibus ūllīs
solvitur: Arctōōs rārīs Aquilōnibus imbrēs
accipit et nostrīs reficit sua rūra serēnīs.
in nūllās vitiātur opēs; nōn aere nec aurō
excoquitur, nūllō glaebārum crīmine pūra
et penitus terra est. tantum Maurūsia gentī
rōbora dīvitiae, quārum nōn nōverat ūsum,
sed citrī contenta comīs vīvēbat et umbrā.
in nemus ignōtum nostrae vēnēre secūrēs,
extrēmōque epulās mēnsāsque petīmus ab orbe.
at, quaecumque vagam Syrtim conplectitur ōra
sub nimiō prōjecta diē, vīcīna perustī
aetheris, exūrit messēs et pulvere Bacchum
ēnecat et nūllā putris rādīce tenētur.
temperiēs vītālis abest, et nūlla sub illā
cūra Jovis terrā est; nātūrā dēside torpet
orbis et inmōtīs annum nōn sentit harēnīs.
hoc tam sēgne solum rārās tamen exerit herbās,
quās Nasamōn, gēns dūra, legit, quī proxima pontō
nūdus rūra tenet; quem mundī barbara damnīs
Syrtis alit. nam lītoreīs populātor harēnīs
inminet et nūllā portūs tangente carīnā
nōvit opēs: sīc cum tōtō commercia mundō
naufragiīs Nasamōnes habent. hāc īre Catōnem
dūra jubet virtūs. illīc sēcūra juventūs
ventōrum nūllāsque timēns tellūre procellās
aequoreōs est passa metūs. nam lītore siccō,
quam pelagō, Syrtīs violentius excipit Austrum,
et terrae magis ille nocēns. nōn montibus ortum
adversīs frangit Libyē scopulīsque repulsum
dissipat et liquidās ē turbine solvit in aurās,
nec ruit in silvās annōsaque rōbora torquēns
lassātur: patet omne solum, līberque meātū
Aeoliam rabiem tōtīs exercet harēnīs,
et nōn imbriferam contortō pulvere nūbem
in flexum violentus agit: pars plūrima terrae
tollitur et numquam resolūtō vertice pendet.
rēgna videt pauper Nasamōn errantia ventō
discussāsque domōs, volitantque ā culmine raptae
dētēctō Garamante casae. nōn altius ignis
rapta vehit; quantumque licet cōnsurgere fūmō
et violāre diem, tantus tenet āera pulvis.
tum quoque Rōmānum solitō violentior agmen
adgreditur, nūllīsque potest cōnsistere mīles
īnstabilis, raptīs etiam quās calcat, harēnīs.
concuteret terrās orbemque ā sēde movēret,
sī solidā Libyē conpāge et pondere dūrō
clauderet exēsīs Austrum scopulōsa cavernīs;
sed, quia mōbilibus facilis turbātur harēnīs,
nusquam luctandō stabilis manet, īmaque tellūs
stat, quia summa fugit. galeās et scūta virōrum
pīlaque contorsit violentō spīritus āctū
intentusque tulit magnī per inānia caelī.
illud in extrēmā forsan longēque remōtā
prōdigium tellūre fuit, dēlāpsaque caelō
arma timent gentēs hominumque ērepta lacertīs
ā superīs dēmissa putant. sīc illa profectō
sacrificō cecidēre Numae, quae lēcta juventūs
patriciā cervīce movet: spoliāverat Auster
aut Boreās populōs ancīlia nostra ferentēs.
sīc orbem torquente Notō Rōmāna juventūs
prōcubuit timuitque rapī; cōnstrīnxit amictūs
īnseruitque manūs terrae nec pondere sōlō
sed nīsū jacuit, vix sīc inmōbilis Austrō;
quī super ingentīs cumulōs involvit harēnae
atque operit tellūre virōs. vix tollere mīles
membra valet multō congestū pulveris haerēns.
alligat et stantīs adfūsae magnus harēnae
agger, et inmōtī terrā surgente tenentur.
saxa tulit penitus discussīs prōruta mūrīs
effūditque procul mīrandā sorte malōrum:
quī nūllās vīdēre domōs vīdēre ruīnās.
jamque iter omne latet nec sunt discrīmina terrae:
[ūlla nisi aetheriae mediō velut aequore flammae]
sīderibus nōvēre viam; nec sīdera tōta
ostendit Libycae fīnītor circulus ōrae,
multaque dēvexō terrārum margine cēlat.
utque calor solvit quem torserat āera ventus,
incēnsusque diēs, mānant sūdōribus artūs,
ārent ōra sitī. cōnspecta est parva malignā
unda procul vēnā, quam vix ē pulvere mīles
corripiēns patulum galeae cōnfūdit in orbem
porrēxitque ducī. squālēbant pulvere faucēs
cūnctōrum, minimumque tenēns dux ipse liquōris
invidiōsus erat. 'mēne' inquit 'dēgener ūnum
mīles in hāc turbā vacuum virtūte putāstī?
usque adeō mollis prīmīsque calōribus inpār
sum vīsus? quantō poenā tū dignior istā es,
quī populō sitiente bibās!' sīc concitus īrā
excussit galeam, suffēcitque omnibus unda.
ventum erat ad templum Libycīs quod gentibus ūnum
incultī Garamantes habent. stat sortiger illīc
Juppiter, ut memorant, sed nōn aut fulmina vibrāns
aut similis nostrō, sed tortīs cornibus Hammōn.
nōn illīc Libycae posuērunt dītia gentēs
templa, nec Ēōīs splendent dōnāria gemmīs:
quamvīs Aethiopum populīs Arabumque beātīs
gentibus atque Indīs ūnus sit Juppiter Hammōn,
pauper adhūc deus est, nūllīs violāta per aevum
dīvitiīs dēlūbra tenēns, mōrumque priōrum
nūmen Rōmānō templum dēfendit ab aurō.
esse locīs superōs testātur silva per omnem
sōla virēns Libyēn. nam quidquid pulvere siccō
sēparat ārdentem tepidā Berenīcida Leptī
ignōrat frondēs: sōlus nemus abstulit Hammōn.
silvārum fōns causa locō, quī putria terrae
alligat et domitās undā cōnectit harēnās.
hīc quoque nīl obstat Phoebō, cum cardine summō
stat lībrāta diēs; truncum vix prōtegit arbor,
tam brevis in medium radiīs conpellitur umbra.
dēprēnsum est hunc esse locum quā circulus altī
sōlstitiī medium signōrum percutit orbem.
at tibi, quaecumque es Libycō gēns igne dirēmpta,
in Noton umbra cadit, quae nōbīs exit in Arcton.
tē sēgnis Cynosūra subit, tū sicca profundō
mergī Plaustra putās, nūllumque in vertice semper
sīdus habēs inmūne marī; procul axis uterque est,
et fuga signōrum mediō rapit omnia caelō.
nōn oblīqua meant, nec Taurō Scorpios exit
rēctior aut Ariēs dōnat sua tempora Lībrae
aut Astraea jubet lentōs dēscendere Piscēs.
pār Geminīs Chīrōn, et idem, quod Carcinos ārdēns,
ūmidus Aegocerōs nec plūs Leo tollitur Urnā.
stābant ante forēs populī quōs mīserat Ēōs
cornigerīque Jovis monitū nova fāta petēbant;
sed Latiō cessēre ducī, comitēsque Catōnem
ōrant explōret Libycum memorāta per orbem
nūmina, dē fāmā tam longī jūdicet aevī.
maximus hortātor scrūtandī vōce deōrum
ēventūs Labiēnus erat. 'sors obtulit' inquit
'et fortūna viae tam magnī nūminis ōra
cōnsiliumque deī: tantō duce possumus ūtī
per Syrtēs, bellīsque datōs cognōscere cāsūs.
nam cui crēdiderim superōs arcāna datūrōs
dictūrōsque magis, quam sānctō, vēra, Catōnī?
certē vīta tibī semper dērēcta supernās
ad lēgēs, sequerisque deum. datur, ecce, loquendī
cum Jove lībertās: inquīre in fāta nefandī
Caesaris et patriae ventūrōs excute mōrēs.
jūre suō populīs ūtī lēgumque licēbit,
an bellum cīvīle perīt? tua pectora sacrā
vōce replē; dūrae saltem virtūtis amātor
quaere quid est virtūs et posce exemplar honestī.'
ille deō plēnus tacitā quem mente gerēbat
effūdit dignās adytīs ē pectore vōcēs.
'quid quaerī, Labiēne, jubēs? an līber in armīs
occubuisse velim potius quam rēgna vidēre?
an sit vīta nihil sed longa an differat aetās?
an noceat vīs nūlla bonō fortūnaque perdat
oppositā virtūte minās, laudandaque velle
sit satis et numquam successū crēscat honestum?
scīmus, et hōc nōbīs nōn altius īnseret Hammōn.
haerēmus cūnctī superīs, templōque tacente
nīl facimus nōn sponte deī; nec vōcibus ūllīs
nūmen eget, dīxitque semel nāscentibus auctor
quidquid scīre licet. sterilēsne ēlēgit harēnās
ut caneret paucīs, mersitque hōc pulvere vērum,
estque deī sēdēs nisi terra et pontus et āēr
et caelum et virtūs? superōs quid quaerimus ultrā?
Juppiter est quodcumque vidēs, quodcumque movēris.
sortilegīs egeant dubiī semperque futūrīs
cāsibus ancipitēs: mē nōn ōrācula certum
sed mors certa facit. pavidō fortīque cadendum est:
hoc satis est dīxisse Jovem.' sīc ille profātus
servātāque fidē templī discēdit ab ārīs
nōn explōrātum populīs Hammōna relinquēns.
ipse manū sua pīla gerit, praecēdit anhēlī
mīlitis ōra pedes, mōnstrat tolerāre labōrēs,
nōn jubet, et nūllā vehitur cervīce supīnus
carpentōque sedēns; somnī parcissimus ipse est;
ultimus haustor aquae quam, tandem fonte repertō,
stat dum lixa bibat. sī vērīs magna parātur
fāma bonīs et sī successū nūda remōtō
īnspicitur virtūs, quidquid laudāmus in ūllō
majōrum, fortūna fuit. quis Mārte secundō,
quis tantum meruit populōrum sanguine nōmen?
hunc ego per Syrtēs Libyaeque extrēma triumphum
dūcere māluerim, quam ter Capitōlia currū
scandere Pompēī, quam frangere colla Jugurthae.
ecce parēns vērus patriae, dignissimus ārīs,
Rōma, tuīs, per quem numquam jūrāre pudēbit
et quem, sī steterīs umquam cervīce solūtā,
nunc, ōlim, factūra deum es. jam spissior ignis,
et plaga, quam nūllam superī mortālibus ultrā
ā mediō fēcēre diē, calcātur, et unda
rārior. inventus mediīs fōns ūnus harēnīs
largus aquae, sed quem serpentum turba tenēbat
vix capiente locō; stābant in margine siccae
aspides, in mediīs sitiēbant dipsades undīs.
ductor, ut aspexit peritūrōs fonte relictō,
adloquitur. 'vānā speciē conterrite lētī,
nē dubitā, mīles, tūtōs haurīre liquōrēs.
noxia serpentum est admixtō sanguine pestis;
morsū vīrus habent et fātum dente minantur,
pōcula morte carent.' dīxit, dubiumque venēnum
hausit; et in tōtā Libyae fōns ūnus harēnā
ille fuit dē quō prīmus sibi posceret undam.
cūr Libycus tantīs exundet pestibus āēr
fertilis in mortēs, aut quid sēcrēta nocentī
miscuerit nātūra solō, nōn cūra laborque
noster scīre valet, nisi quod volgāta per orbem
fābula prō vērā dēcēpit saecula causā.
fīnibus extrēmīs Libyēs, ubi fervida tellūs
accipit Ōceanum dēmissō sōle calentem,
squālēbant lātē Phorcȳnidos arva Medūsae,
nōn nemorum prōtēcta comā, nōn mollia sulcō,
sed dominae voltū cōnspectīs aspera saxīs.
hōc prīmum nātūra nocēns in corpore saevās
ēdūxit pestēs; illīs ē faucibus anguēs
strīdula fūdērunt vibrātīs sībila linguīs.
ipsa flagellābant gaudentis colla Medūsae,
fēmineae cui mōre comae per terga solūtae
surgunt adversā subrēctae fronte colubrae
vīpereumque fluit dēpexō crīne venēnum.
hoc habet īnfēlīx, cūnctīs inpūne, Medūsa,
quod spectāre licet. nam rictūs ōraque mōnstrī
quis timuit? quem, quī rēctō sē lūmine vīdit,
passa Medūsa morī est? rapuit dubitantia fāta
praevēnitque metūs; animā periēre retentā
membra, nec ēmissae riguēre sub ossibus umbrae.
Eumenidum crīnēs sōlōs mōvēre furōrēs,
Cerberos Orphēō lēnīvit sībila cantū,
Amphitryōniadēs vīdit, cum vinceret, hȳdram:
hoc mōnstrum timuit genitor nūmenque secundum
Phorcys aquīs Cētōque parēns ipsaeque sorōrēs
Gorgones; hoc potuit caelō pelagōque minārī
torpōrem īnsolitum mundōque obdūcere terram.
ē caelō volucrēs subitō cum pondere lāpsae,
in scopulīs haesēre ferae, vīcīna colentēs
Aethiopum tōtae riguērunt marmore gentēs.
nūllum animal vīsūs patiēns, ipsīque retrōrsum
effūsī faciem vītābant Gorgonos anguēs.
illa sub Hesperiīs stantem Tītāna columnīs
in cautēs Atlanta dedit; caelōque timente
ōlim Phlegraeō stantīs serpente gigantas
ērēxit montēs, bellumque inmāne deōrum
Pallados ē mediō cōnfēcit pectore Gorgōn.
quō postquam partū Danaēs et dīvite nimbō
ortum Parrhasiae vēxērunt Persea pinnae
Arcados auctōris citharae liquidaeque palaestrae,
et subitus praepes Cyllēnida sustulit harpēn,
harpēn alterius mōnstrī jam caede rubentem
ā Jove dīlēctae fūsō cūstōde juvencae,
auxilium volucrī Pallās tulit innuba frātrī
pācta caput mōnstrī, terraeque in fīne Libyssae
Persea Phoebēōs convertī jussit ad ortūs
Gorgonos āversō sulcantem rēgna volātū,
et clipeum laevae fulvō dedit aere nitentem
in quō saxificam jussit spectāre Medūsam.
quam sopor aeternam tractūrus morte quiētem
obruit haud tōtam: vigilat pars magna comārum
dēfenduntque caput prōtentī crīnibus hydrī,
pars jacet in mediōs voltūs oculīsque tenebrās
offundit clausīs et somnī dūplicat umbrās.
ipsa regit trepidum Pallās, dextrāque trementem
Perseos āversī Cyllēnida dērigit harpēn
lāta colubriferī rumpēns cōnfīnia collī.
quōs habuit voltūs hāmātī volnere ferrī
caesa caput Gorgon! quantō spīrāre venēnō
ōra rear quantumque oculōs effundere mortis!
nec Pallās spectāre potest, voltūsque gelāssent
Perseos āversī, sī nōn Trītōnia dēnsōs
sparsisset crīnēs tēxissetque ōra colubrīs.
āliger in caelum sīc raptā Gorgone fūgit.
ille quidem pēnsābat iter propiusque secābat
āera, sī mediās Eurōpae scinderet urbēs:
Pallās frūgiferās jussit nōn laedere terrās
et parcī populīs. quis enim nōn praepete tantō
aethera respiceret? Zephyrō convertitur āles
itque super Libyēn, quae nūllō cōnsita cultū
sīderibus Phoebōque vacat: premit orbita sōlis
exūritque solum; nec terrā celsior ūllā
nox cadit in caelum lūnaeque meātibus obstat,
sī flexūs oblīta vagī per rēcta cucurrit
signa nec in Boreān aut in Noton effugit umbram.
illa tamen sterilis tellūs fēcundaque nūllī
arva bonō vīrus stillantis tābe Medūsae
concipiunt dīrōsque ferō dē sanguine rōrēs,
quōs calor adjūvit putrīque incoxit harēnae.
hīc quae prīma caput mōvit dē pulvere tābēs
aspida somniferam tumidā cervīce levāvit.
plēnior hūc sanguis et crassī gutta venēnī
dēcidit; in nūllā plūs est serpente coāctum.
ipsa calōris egēns gelidum nōn trānsit in orbem
sponte suā, Nīlōque tenus mētītur harēnās;
sed (quis erit nōbīs lucrī pudor?) inde petuntur
hūc Libycae mortēs et fēcimus aspida mercem.
at nōn stāre suum miserīs passūra cruōrem
squāmiferōs ingēns haemorrhois explicat orbēs,
nātus et ambiguae coleret quī Syrtidos arva
chersydros, tractīque viā fūmante chelydrī,
et semper rēctō lāpsūrus līmite cenchris:
plūribus ille notīs variātam tinguitur alvum
quam parvīs pictus maculīs Thēbānus ophītēs.
concolor exustīs atque indiscrētus harēnīs
hammodytēs, spīnāque vagī torquente cerastae,
et scytalē sparsīs etiamnunc sōla pruīnīs
exuviās positūra suās, et torrida dipsas,
et gravis in geminum vergēns caput amphisbaena,
et natrix violātor aquae, jaculīque volucrēs,
et contentus iter caudā sulcāre parīās,
ōraque distendēns avidus fūmantia prēstēr,
ossaque dissolvēns cum corpore tābificus sēps;
sībilaque effundēns cūnctās terrentia pestēs,
ante venēna nocēns, lātē sibi summovet omne
volgus et in vacuā rēgnat basiliscus harēnā.
vōs quoque, quī cūnctīs innoxia nūmina terrīs
serpitis, aurātō nitidī fulgōre dracōnēs,
lētiferōs ārdēns facit Āfrica: dūcitis altum
āera cum pinnīs, armentaque tōta secūtī
rumpitis ingentēs amplexī verbere taurōs;
nec tūtus spatiō est elephāns: datis omnia lētō,
nec vōbīs opus est ad noxia fāta venēnō.
hās inter pestēs dūrō Cato mīlite siccum
ēmētītur iter, tot trīstia fāta suōrum
īnsolitāsque vidēns parvō cum volnere mortēs.
signiferum juvenem Tyrrhēnī sanguinis Aulum
torta caput retrō dipsas calcāta momordit.
vix dolor aut sēnsus dentis fuit, ipsaque lētī
frōns caret invidiā nec quicquam plāga minātur.
ecce, subit vīrus tacitum, carpitque medullās
ignis edāx calidāque incendit vīscera tābe.
ēbibit ūmōrem circum vītālia fūsum
pestis et in siccō linguam torrēre palātō
coepit; dēfessōs īret quī sūdor in artūs
nōn fuit, atque oculōs lacrimārum vēna refūgit.
nōn decus imperiī, nōn maestī jūra Catōnis
ārdentem tenuēre virum, nē spargere signa
audēret tōtīsque furēns exquīreret arvīs
quās poscēbat aquās sitiēns in corde venēnum.
ille vel in Tanaīn missus Rhodanumque Padumque
ārdēret Nīlumque bibēns per rūra vagantem.
accessit mortī Libyē, fātīque minōrem
fāmam dipsas habet terrīs adjūta perustīs.
scrūtātur vēnās penitus squālentis harēnae,
nunc redit ad Syrtēs et flūctūs accipit ōre,
aequoreusque placet, sed nōn et sufficit, ūmor.
nec sentit fātīque genus mortemque venēnī,
sed putat esse sitim; ferrōque aperīre tumentīs
sustinuit vēnās atque ōs inplēre cruōre.
jussit signa rapī properē Cato: discere nūllī
permissum est hoc posse sitim. sed trīstior illō
mors erat ante oculōs, miserīque in crūre Sabellī
sēps stetit exiguus; quem flexō dente tenācem
āvolsitque manū pīlōque adfīxit harēnīs.
parva modō serpēns, sed quā nōn ūlla cruentae
tantum mortis habet. nam plāgae proxima circum
fūgit rupta cutis pallentiaque ossa retēxit;
jamque sinū laxō nūdum sine corpore volnus.
membra natant saniē, sūrae flūxēre, sine ūllō
tegmine poples erat, femorum quoque mūsculus omnis
līquitur, et nigrā dēstillant inguina tābe.
dissiluit stringēns uterum membrāna, fluuntque
vīscera; nec, quantus tōtō dē corpore dēbet,
effluit in terrās, saevum sed membra venēnum
dēcoquit, in minimum mors contrahit omnia vīrus.
quidquid homō est, aperit pestis nātūra profāna:
vincula nervōrum et laterum textūra cavumque
pectus et abstrūsum fibrīs vītālibus omne
morte patet. mānant umerī fortēsque lacertī,
colla caputque fluunt: calidō nōn ōcius Austrō
nix resolūta cadit nec sōlem cēra sequētur.
parva loquor, corpus saniē stillāsse perustum:
hoc et flamma potest; sed quis rogus abstulit ossa?
haec quoque discēdunt, putrīsque secūta medullās
nūlla manēre sinunt rapidī vestīgia fātī.
Cīnyphiās inter pestēs tibi palma nocendī est:
ēripiunt omnēs animam, tū sōla cadāver.
ecce, subit faciēs lētō dīversa fluentī.
Nāsidium Marsī cultōrem torridus agrī
percussit prēstēr. illī rubor igneus ōra
succendit, tenditque cutem pereunte figūrā
miscēns cūncta tumor; tōtō jam corpore major
hūmānumque ēgressa modum super omnia membra
efflātur saniēs lātē pollente venēnō;
ipse latet penitus congestō corpore mersus,
nec lōrīca tenet distentī pectoris auctum.
spūmeus accēnsō nōn sīc exundat aēnō
undārum cumulus, nec tantōs carbasa Cōrō
curvāvēre sinūs. tumidōs jam nōn capit artūs
īnfōrmis globus et cōnfūsō pondere truncus.
intāctum volucrum rōstrīs epulāsque datūrum
haud inpūne ferīs nōn ausī trādere bustō
nōndum stante modō crēscēns fūgēre cadāver.
sed majōra parant Libycae spectācula pestēs.
inpressit dentēs haemorrhois aspera Tullō,
magnanimō juvenī mīrātōrīque Catōnis.
utque solet pariter tōtīs sē fundere signīs
Cōryciī pressūra crocī, sīc omnia membra
ēmīsēre simul rutilum prō sanguine vīrus.
sanguis erant lacrimae; quaecumque forāmina nōvit
ūmor, ab hīs largus mānat cruor; ōra redundant
et patulae nārēs; sūdor rubet; omnia plēnīs
membra fluunt vēnīs; tōtum est prō volnere corpus.
at tibi, Laeve miser, fīxus praecordia pressit
Nīliacā serpente cruor, nūllōque dolōre
testātus morsūs subitā cālīgine mortem
accipis et sociās somnō dēscendis ad umbrās.
nōn tam vēlōcī corrumpunt pōcula lētō
stīpite quae dīrō virgās mentīta Sabaeās
toxica fātilegī carpunt mātūra Saītae.
ecce, procul saevōs sterilī sē rōbore truncī
torsit et inmīsit (jaculum vocat Āfrica) serpēns
perque caput Paulī trānsāctaque tempora fūgit.
nīl ibi vīrus agit: rapuit cum volnere fātum.
dēprēnsum est, quae funda rotat quam lenta volārent,
quam sēgnis Scythicae strīdēret harundinis āēr.
quid prōdest miserī basiliscus cuspide Murrī
trānsāctus? vēlōx currit per tēla venēnum
invāditque manum; quam prōtinus ille retēctō
ēnse ferit tōtōque semel dēmittit ab armō,
exemplarque suī spectāns miserābile lētī
stat tūtus pereunte manū. quis fāta putārit
scorpion aut vīrēs mātūrae mortis habēre?
ille mināx nōdīs et rēctō verbere saevus
teste tulit caelō victī decus Ōrīōnis.
quis calcāre tuās metuat, salpūga, latebrās?
et tibi dant Stygiae jūs in sua fīla sorōrēs.
sīc nec clāra diēs nec nox dabat ātra quiētem
suspectā miserīs in quā tellūre jacēbant.
nam neque congestae strūxēre cubīlia frondēs
nec culmīs crēvēre torī, sed corpora fātīs
expositī volvuntur humō, calidōque vapōre
adliciunt gelidās nocturnō frīgore pestēs,
innocuōsque diū rictūs torpente venēnō
inter membra fovent. nec, quae mēnsūra viārum
quisve modus, nōrunt caelō duce: saepe querentēs
'reddite, dī,' clāmant 'miserīs quae fūgimus arma,
reddite Thessaliam. patimur cūr sēgnia fāta
in gladiōs jūrāta manus? prō Caesare pugnant
dipsades et peragunt cīvīlia bella cerastae.
īre libet quā zōna rubēns atque axis inustus
sōlis equīs; juvat aetheriīs ascrībere causīs
quod peream, caelōque morī. nīl, Āfrica, dē tē
nec dē tē, nātūra, queror: tot mōnstra ferentem
gentibus ablātum dederās serpentibus orbem,
inpatiēnsque solum Cereris cultōre negātō
damnāstī atque hominēs voluistī dēsse venēnīs.
in loca serpentum nōs vēnimus: accipe poenās
tū, quisquis superum commercia nostra perōsus
hinc torrente plagā, dubiīs hinc Syrtibus orbem
abrumpēns mediō posuistī līmite mortēs.
per sēcrēta tuī bellum cīvīle recessūs
vādit, et arcānī mīles tibi cōnscius orbis
claustra ferit mundī. forsan majōra supersunt
ingressīs: coeunt ignēs strīdentibus undīs
et premitur nātūra polī; sed longius istāc
nūlla jacet tellūs, quam fāmā cognita nōbīs
trīstia rēgna Jubae. quaerēmus forsitan istās
serpentum terrās: habet hoc sōlācia caelum:
vīvit adhūc aliquid. patriae nōn arva requīrō
Eurōpamque aliōs sōlēs Asiamque videntem:
quā tē parte polī, quā tē tellūre relīquī,
Āfrica? Cȳrēnīs etiamnunc brūma rigēbat:
exiguāne viā lēgem convertimus annī?
īmus in adversōs axēs, ēvolvimur orbe,
terga damus ferienda Notō; nunc forsitan ipsa est
sub pedibus jam Rōma meīs. sōlācia fātī
haec petimus: veniant hostēs, Caesarque sequātur
quā fugimus.' sīc dūra suōs patientia questūs
exonerat. cōgit tantōs tolerāre labōrēs
summa ducis virtūs, quī nūdā fūsus harēnā
excubat atque omnī fortūnam prōvocat hōrā.
omnibus ūnus adest fātīs; quōcumque vocātus
advolat atque ingēns meritum majusque salūte
contulit, in lētum vīrēs; puduitque gementem
illō teste morī. quod jūs habuisset in ipsum
ūlla luēs? cāsūs aliēnō in pectore vincit
spectātorque docet magnōs nīl posse dolōrēs.
vix miserīs sērum tantō lassāta perīclō
auxilium Fortūna dedit. gēns ūnica terrās
incolit ā saevō serpentum innoxia morsū,
Marmaridae Psyllī. pār lingua potentibus herbīs,
ipse cruor tūtus nūllumque admittere vīrus
vel cantū cessante potēns. nātūra locōrum
jussit ut inmūnēs mixtīs serpentibus essent.
prōfuit in mediīs sēdem posuisse venēnīs.
pāx illīs cum morte data est. fīdūcia tanta est
sanguinis, in terrās parvus cum dēcidit īnfāns,
nēqua sit externae Veneris mixtūra timentēs
lētificā dubiōs explōrant aspide partūs.
utque Jovis volucer, calidō cum prōtulit ōvō
inplūmīs nātōs, sōlis convertit ad ortūs:
quī potuēre patī radiōs et lūmine rēctō
sustinuēre diem, caelī servantur in ūsūs,
quī Phoebō cessēre, jacent: sīc pignora gentis
Psyllus habet, sīquis tāctōs nōn horruit anguēs,
sīquis dōnātīs lūsit serpentibus īnfāns.
nec sōlum gēns illa suā contenta salūte
excubat hospitibus, contrāque nocentia mōnstra
Psyllus adest populīs. quī tum Rōmāna secūtus
signa, simul jussit statuī tentōria ductor,
prīmum, quās vallī spatium conprēndit, harēnās
expūrgat cantū verbīsque fugantibus anguēs.
ultima castrōrum medicātus circumit ignis.
hīc ebulum strīdet peregrīnaque galbana sūdant,
et tamarīx nōn laeta comās Ēōaque costos
et panacēa potēns et Thessala centaurēa
peucedanonque sonant flammīs Erycīnaque thapsos,
et laricēs fūmōque gravem serpentibus ūrunt
habrotonum et longē nāscentis cornua cervī.
sīc nox tūta virīs. at, sīquis peste diurnā
fāta trahit, tunc sunt magicae mīrācula gentis
Psyllōrumque ingēns et raptī pugna venēnī.
nam prīmum tāctā dēsignat membra salīvā,
quae cohibet vīrus retinetque in volnere pestem;
plūrima tunc volvit spūmantī carmina linguā
murmure continuō, nec dat suspīria cursus
volneris aut minimum patiuntur fāta tacēre.
saepe quidem pestis nigrīs īnserta medullīs
excantāta fugit; sed, sīquod tardius audit
vīrus et ēlicitum jussumque exīre repugnat,
tum super incumbēns pallentia volnera lambit
ōre venēna trahēns et siccat dentibus artūs,
extractamque potēns gelidō dē corpore mortem
expuit; et cujus morsūs superāverit anguis
jam prōmptum Psyllīs vel gustū nōsse venēnī.
hōc igitur tandem levior Rōmāna juventūs
auxiliō lātē squālentibus errat in arvīs.
bis positīs Phoebē flammīs, bis lūce receptā
vīdit harēnivagum surgēns fugiēnsque Catōnem.
jamque illī magis atque magis dūrēscere pulvis
coepit et in terram Libyē spissāta redīre,
jamque procul rārae nemorum sē tollere frondēs,
surgere congestō nōn culta mapālia culmō.
quanta dedit miserīs meliōris gaudia terrae
cum prīmum saevōs contrā vīdēre leōnēs!
proxima Leptis erat, cujus statiōne quiētā
exēgēre hiemem nimbīs flammīsque carentem.
Caesar, ut Ēmathiā satiātus clāde recessit,
cētera cūrārum prōjēcit pondera sōlī
intentus generō; cujus vestīgia frūstrā
terrīs sparsa legēns fāmā duce tendit in undās,
Thrēiciāsque legit faucēs et amōre notātum
aequor et Hērōās lacrimōsō lītore turrēs,
quā pelagō nōmen Nephelēias abstulit Hellē.
nōn Asiam breviōris aquae disterminat usquam
flūctus ab Eurōpā, quamvīs Bȳzantion artō
Pontus et ostriferam dirimat Calchēdona cursū,
Euxīnumque ferēns parvō ruat ōre Propontis.
Sīgēāsque petit fāmae mīrātor harēnās
et Simoentis aquās et Grāiō nōbile bustō
Rhoetion et multum dēbentīs vātibus umbrās.
circumit exustae nōmen memorābile Trōjae
magnaque Phoebēī quaerit vestīgia mūrī.
jam silvae sterilēs et putrēs rōbore truncī
Assaracī pressēre domōs et templa deōrum
jam lassā rādīce tenent, ac tōta teguntur
Pergama dūmētīs: etiam periēre ruīnae.
aspicit Hēsionēs scopulōs silvāque latentīs
Anchīsae thalamōs; quō jūdex sēderit antrō,
unde puer raptus caelō, quō vertice Nāīs
lūxerit Oenōnē: nūllum est sine nōmine saxum.
īnscius in siccō serpentem pulvere rīvum
trānsierat, quī Xanthus erat. sēcūrus in altō
grāmine pōnēbat gressūs: Phryx incola mānēs
Hectoreōs calcāre vetat. discussa jacēbant
saxa nec ūllīus faciem servantia sacrī:
'Hercēās' mōnstrātor ait 'nōn respicis ārās?'
ō sacer et magnus vātum labor! omnia fātō
ēripis et populīs dōnās mortālibus aevum.
invidiā sacrae, Caesar, nē tangere fāmae;
nam, sīquid Latiīs fās est prōmittere Mūsīs,
quantum Zmyrnaeī dūrābunt vātis honōrēs,
ventūrī mē tēque legent; Pharsālia nostra
vīvet, et ā nūllō tenebrīs damnābimur aevō.
ut ducis inplēvit vīsūs veneranda vetustās,
ērēxit subitās congestū caespitis ārās
vōtaque tūricremōs nōn inrita fūdit in ignēs.
'dī cinerum, Phrygiās colitis quīcumque ruīnās,
Aenēaeque meī, quōs nunc Lāvīnia sēdēs
servat et Alba, larēs, et quōrum lūcet in ārīs
ignis adhūc Phrygius, nūllīque aspecta virōrum
Pallas, in abstrūsō pignus memorābile templō,
gentis Iūlēae vestrīs clārissimus ārīs
dat pia tūra nepōs et vōs in sēde priōre
rīte vocat. date fēlīcēs in cētera cursūs,
restituam populōs; grātā vice moenia reddent
Ausonidae Phrygibus, Rōmānaque Pergama surgent.'
sīc fātus repetit classēs et tōta secundīs
vēla dedit Cōrīs, avidusque urguente procellā
Īliacās pēnsāre morās Asiamque potentem
praevehitur pelagōque Rhodon spūmante relinquit.
septima nox Zephyrō numquam laxante rudentēs
ostendit Phariīs Aegyptia lītora flammīs.
sed prius orta diēs nocturnam lampada tēxit
quam tūtās intrāret aquās. ibi plēna tumultū
lītora et incertō turbātās murmure vōcēs
accipit, ac dubiīs veritus sē crēdere rēgnīs
abstinuit tellūre ratēs. sed dīra satelles
rēgis dōna ferēns medium prōvectus in aequor
colla gerit Magnī Phariō vēlāmine tēcta
ac prius īnfandā commendat crīmina vōce.
'terrārum domitor, Rōmānae maxime gentis,
et, quod adhūc nescīs, generō sēcūre perēmptō,
rēx tibi Pellaeus bellī pelagīque labōrēs
dōnat et Ēmathiīs quod sōlum dēfuit armīs
exhibet. absentī bellum cīvīle perāctum est:
Thessalicās quaerēns Magnus reparāre ruīnās
ēnse jacet nostrō. tantō tē pignore, Caesar,
ēmimus; hōc tēcum percussum est sanguine foedus.
accipe rēgna Pharī nūllō quaesīta cruōre,
accipe Nīliacī jūs gurgitis, accipe quidquid
prō Magnī cervīce darēs; dignumque clientem
castrīs crēde tuīs cui tantum fāta licēre
in generum voluēre tuum. nec vīle putārīs
hoc meritum, facilī nōbīs quod caede perāctum est.
hospes avītus erat, dēpulsō scēptra parentī
reddiderat. quid plūra feram? tū nōmina tantō
inveniēs operī, vel fāmam cōnsule mundī.
sī scelus est, plūs tē nōbīs dēbēre fatēris,
quod scelus hoc nōn ipse facis.' sīc fātus opertum
dētēxit tenuitque caput. jam languida morte
effigiēs habitum nōtī mūtāverat ōris.
nōn prīmō Caesar damnāvit mūnera vīsū
āvertitque oculōs; voltus, dum crēderet, haesit;
utque fidem vīdit sceleris tūtumque putāvit
jam bonus esse socer, lacrimās nōn sponte cadentīs
effūdit gemitūsque expressit pectore laetō,
nōn aliter manifēsta potēns abscondere mentis
gaudia quam lacrimīs, meritumque inmāne tyrannī
dēstruit et generī māvolt lūgēre revolsum
quam dēbēre caput. quī dūrō membra senātūs
calcārat voltū, quī siccō lūmine campōs
vīderat Ēmathiōs, ūnī tibi, Magne, negāre
nōn audet gemitūs. ō sors dūrissima fātī!
huncine tū, Caesar, scelerātō Mārte petīstī
quī tibi flendus erat? nunc mixtī foedera tangunt
tē generis? nunc gnāta jubet maerēre nepōsque?
crēdis apud populōs Pompēī nōmen amantīs
hoc castrīs prōdesse tuīs? fortasse tyrannī
tangeris invidiā, captīque in vīscera Magnī
hoc aliī licuisse dolēs, quererisque perīsse
vindictam bellī raptumque ē jūre superbī
victōris generum. quisquis tē flēre coēgit
impetus, ā vērā longē pietāte recessit.
scīlicet hōc animō terrās atque aequora lūstrās,
nēcubi suppressus pereat gener. ō bene rapta
arbitriō mors ista tuō! quam magna remīsit
crīmina Rōmānō trīstis fortūna pudōrī,
quod tē nōn passa est miserērī, perfide, Magnī
vīventis! nec nōn hīs fallere vōcibus audet
adquīritque fidem simulātī fronte dolōris:
'aufer ab aspectū nostrō fūnesta, satelles,
rēgis dōna tuī. pejus dē Caesare vestrum
quam dē Pompejō meruit scelus; ūnica bellī
praemia cīvīlis, victīs dōnāre salūtem,
perdidimus. quod sī Phariō germāna tyrannō
nōn invīsa foret, potuissem reddere rēgī
quod meruit, frātrīque tuum prō mūnere tālī
mīsissem, Cleopatra, caput. sēcrēta quid arma
mōvit et īnseruit nostrō sua tēla labōrī?
ergō in Thessalicīs Pellaeō fēcimus arvīs
jūs gladiō? vestrīs quaesīta licentia rēgnīs?
nōn tuleram Magnum mēcum Rōmāna regentem:
tē, Ptolemaee, feram? frūstrā cīvīlibus armīs
miscuimus gentēs, sīqua est hōc orbe potestās
altera quam Caesar, sī tellūs ūlla duōrum est.
vertissem Latiās ā vestrō lītore prōrās:
fāmae cūra vetat, nē nōn damnāsse cruentam
sed videar timuisse Pharon. nec fallere vōsmet
crēdite victōrem: nōbīs quoque tāle parātum
lītoris hospitium; nē sīc mea colla gerantur
Thessaliae fortūna facit. majōre profectō
quam metuī poterat discrīmine gessimus arma:
exilium generīque minās Rōmamque timēbam:
poena fugae Ptolemaeus erat. sed parcimus annīs
dōnāmusque nefās. sciat hāc prō caede tyrannus
nīl veniā plūs posse darī. vōs condite bustō
tantī colla ducis, sed nōn ut crīmina sōlum
vestra tegat tellūs: jūstō date tūra sepulchrō
et plācāte caput cinerēsque in lītore fūsōs
colligite atque ūnam sparsīs date mānibus urnam.
sentiat adventum socerī vōcēsque querentis
audiat umbra piās. dum nōbīs omnia praefert,
dum vītam Phariō māvolt dēbēre clientī,
laeta diēs rapta est populīs, concordia mundō
nostra perīt. caruēre deīs mea vōta secundīs,
ut tē conplexus positīs fēlīcibus armīs
adfectūs ā tē veterēs vītamque rogārem,
Magne, tuam dignāque satis mercēde labōrum
contentus pār esse tibī. tunc pāce fidēlī
fēcissem ut victus possēs ignōscere dīvīs,
fēcissēs ut Rōma mihī.' nec tālia fātus
invēnit flētūs comitem nec turba querentī
crēdidit: abscondunt gemitūs et pectora laeta
fronte tegunt, hilarēsque nefās spectāre cruentum,
ō bona lībertās, cum Caesar lūgeat, audent.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation