Jamque īrae patuēre deum manifēstaque bellī
signa dedit mundus lēgēsque et foedera rērum
praescia mōnstriferō vertit nātūra tumultū
indīxitque nefās. cūr hanc tibi, rēctor Olympī,
sollicitīs vīsum mortālibus addere cūram,
nōscant ventūrās ut dīra per ōmina clādēs?
sīve parēns rērum, cum prīmum īnfōrmia rēgna
māteriamque rudem flammā cēdente recēpit,
fīxit in aeternum causās, quā cūncta coercet
sē quoque lēge tenēns, et saecula jussa ferentem
fātōrum inmōtō dīvīsit līmite mundum,
sīve nihil positum est, sed fors incerta vagātur
fertque refertque vicēs et habet mortālia cāsus,
sit subitum quodcumque parās; sit caeca futūrī
mēns hominum fātī; liceat spērāre timentī.
ergō, ubi concipiunt quantīs sit clādibus orbī
cōnstātūra fidēs superum, fērāle per urbem
jūstitium; latuit plēbējō tēctus amictū
omnis honōs, nūllōs comitāta est purpura fascēs.
tum questūs tenuēre suōs magnusque per omnīs
errāvit sine vōce dolor. sīc fūnere prīmō
attonitae tacuēre domūs, cum corpora nōndum
conclāmāta jacent nec māter crīne solūtō
exigit ad saevōs famulārum bracchia plānctūs,
sed cum membra premit fugiente rigentia vītā
voltūsque exanimēs oculōsque in morte minācēs,
necdum est ille dolor nec jam metus: incubat āmēns
mīrāturque malum. cultus mātrōna priōrēs
dēposuit maestaeque tenent dēlūbra catervae:
hae lacrimīs sparsēre deōs, hae pectora dūrō
adflīxēre solō, lacerāsque in līmine sacrō
attonitae fūdēre comās vōtīsque vocārī
adsuētās crēbrīs feriunt ululātibus aurēs.
nec cūnctae summī templō jacuēre Tonantis:
dīvīsēre deōs, et nūllīs dēfuit ārīs
invidiam factūra parēns. quārum ūna madentīs
scissa genās, plānctū līventīs ātra lacertōs,
'nunc', ait 'ō miserae, contundite pectora, mātrēs,
nunc laniāte comās nēve hunc differte dolōrem
et summīs servāte malīs. nunc flēre potestās
dum pendet fortūna ducum: cum vīcerit alter
gaudendum est.' hīs sē stimulīs dolor ipse lacessit.
nec nōn bella virī dīversaque castra petentēs
effundunt jūstās in nūmina saeva querellās.
'ō miserae sortis, quod nōn in Pūnica nātī
tempora Cannārum fuimus Trebiaeque juventūs.
nōn pācem petimus, superī: date gentibus īrās,
nunc urbēs excīte ferās; conjūret in arma
mundus, Achaemeniīs dēcurrant Mēdica Sūsīs
agmina, Massagetēn Scythicus nōn adliget Hister,
fundat ab extrēmō flāvōs Aquilōne Suēbōs
Albis et indomitum Rhēnī caput; omnibus hostēs
reddite nōs populīs: cīvīle āvertite bellum.
hinc Dācus, premat inde Getēs; occurrat Hibērīs
alter, ad Ēōās hic vertat signa pharetrās;
nūlla vacet tibi, Rōma, manus. vel, perdere nōmen
sī placet Hesperium, superī, conlātus in ignēs
plūrimus ad terram per fulmina dēcidat aethēr.
saeve parēns, utrasque simul partēsque ducēsque,
dum nōndum meruēre, ferī. tantōne novōrum
prōventū scelerum quaerunt uter imperet urbī?
vix tantī fuerat cīvīlia bella movēre
ut neuter.' tālīs pietās peritūra querellās
ēgerit. at miserōs angit sua cūra parentēs,
ōdēruntque gravis vīvācia fāta senectae
servātōsque iterum bellīs cīvīlibus annōs.
atque aliquis magnō quaerēns exempla timōrī
'nōn aliōs' inquit 'mōtūs tum fāta parābant
cum post Teutonicōs victor Libycōsque triumphōs
exul līmōsā Marius caput abdidit ulva.
stāgna avidī tēxēre solī laxaeque palūdēs
dēpositum, Fortūna, tuum; mox vincula ferrī
exēdēre senem longusque in carcere paedor.
cōnsul et ēversā fēlīx moritūrus in urbe
poenās ante dabat scelerum. mors ipsa refūgit
saepe virum, frūstrāque hostī concessa potestās
sanguinis invīsī, prīmō quī caedis in āctū
dēriguit ferrumque manū torpente remīsit.
vīderat inmēnsam tenebrōsō in carcere lūcem
terribilīsque deōs scelerum Mariumque futūrum,
audieratque pavēns "fās haec contingere nōn est
colla tibī; dēbet multās hic lēgibus aevī
ante suam mortēs: vānum dēpōne furōrem."
sī libet ulcīscī dēlētae fūnera gentis,
hunc, Cimbrī, servāte senem. nōn ille favōre
nūminis, ingentī superum prōtēctus ab īrā,
vir ferus et Rōmam cupientī perdere fātō
sufficiēns. īdem pelagō dēlātus inīquō
hostīlem in terram vacuīsque mapālibus āctus
nūda triumphātī jacuit per rēgna Jugurthae
et Poenōs pressit cinerēs. sōlācia fātī
Carthāgō Mariusque tulit, pariterque jacentēs
ignōvēre deīs. Libycās ibi colligit īrās.
ut prīmum fortūna redit, servīlia solvit
agmina, cōnflātō saevās ergastula ferrō
exeruēre manūs. nūllī gestanda dabantur
signa ducis, nisi quī scelerum jam fēcerat ūsum
adtuleratque in castra nefās. prō fāta, quis ille,
quis fuit ille diēs, Marius quō moenia victor
corripuit, quantōque gradū mors saeva cucurrit!
nōbilitās cum plēbe perit, lātēque vagātus
ēnsis, et ā nūllō revocātum pectore ferrum.
stat cruor in templīs multāque rubentia caede
lūbrica saxa madent. nūllī sua prōfuit aetās:
nōn senis extrēmum piguit vergentibus annīs
praecēpisse diem, nec prīmō in līmine vītae
īnfantis miserī nāscentia rumpere fāta.
crīmine quō parvī caedem potuēre merērī?
sed satis est jam posse morī. trahit ipse furōris
impetus, et vīsum lentī quaesīsse nocentem.
in numerum pars magna perit, rapuitque cruentus
victor ab ignōtā voltūs cervīce recīsōs
dum vacuā pudet īre manū. spēs ūna salūtis
ōscula pollūtae fīxisse trementia dextrae.
mīlle licet gladiī mortis nova signa sequantur,
dēgener ō populus, vix saecula longa decōrum
sīc meruisse virīs, nēdum breve dēdecus aevī
et vītam dum Sulla redit. cui fūnera volgī
flēre vacet? vix tē sparsum per vīscera, Baebī,
innumerās inter carpentis membra corōnae
discessisse manūs, aut tē, praesāge malōrum
Antōnī, cujus lacerīs pendentia cānīs
ōra ferēns mīles fēstae rōrantia mēnsae
inposuit. truncōs lacerāvit Fimbria Crassōs;
saeva tribūniciō maduērunt rōbora tābō.
tē quoque neclectum violātae, Scaevola, Vestae
ante ipsum penetrāle deae semperque calentīs
mactāvēre focōs; parvum sed fessa senectūs
sanguinis effūdit jugulō flammīsque pepercit.
septimus haec sequitur repetītīs fascibus annus.
ille fuit vītae Mariō modus, omnia passō
quae pejor fortūna potest, atque omnibus ūsō
quae melior, mēnsōque hominis quid fāta patērent.
jam quot apud Sacrī cecidēre cadāvera Portum
aut Collīna tulit strātās quot porta catervās,
tum cum paene caput mundī rērumque potestās
mūtāvit trānslāta locum, Rōmānaque Samnis
ultrā Caudīnās spērāvit volnera Furcās!
Sulla quoque inmēnsīs accessit clādibus ultor.
ille quod exiguum restābat sanguinis urbī
hausit; dumque nimis jam putria membra recīdit
excessit medicīna modum, nimiumque secūta est,
quā morbī dūxēre, manus. periēre nocentēs,
sed cum jam sōlī possent superesse nocentēs.
tum data lībertās odiīs, resolūtaque lēgum
frēnīs īra ruit. nōn ūnī cūncta dabantur
sed fēcit sibi quisque nefās: semel omnia victor
jusserat. īnfandum dominī per vīscera ferrum
exēgit famulus, nātī maduēre paternō
sanguine, certātum est cui cervīx caesa parentis
cēderet, in frātrum cecidērunt praemia frātrēs.
busta replēta fugā, permixtaque vīva sepultīs
corpora, nec populum latebrae cēpēre ferārum.
hic laqueō faucēs ēlīsaque guttura frēgit,
hic sē praecipitī jaculātus pondere dūrā
dissiluit percussus humō, mortēsque cruentō
victōrī rapuēre suās; hic rōbora bustī
exstruit ipse suī necdum omnī sanguine fūsō
dēsilit in flammās et, dum licet, occupat ignēs.
colla ducum pīlō trepidam gestāta per urbem
et mediō congesta forō: cognōscitur illīc
quidquid ubīque jacet. scelerum nōn Thrācia tantum
vīdit Bistoniī stabulīs pendēre tyrannī,
postibus Antaeī Libyē, nec Graecia maerēns
tot lacerōs artūs Pīsaeā flēvit in aulā.
cum jam tābe fluunt cōnfūsaque tempore multō
āmīsēre notās, miserōrum dextra parentum
colligit et pavidō subdūcit cognita fūrtō.
mēque ipsum meminī, caesī dēfōrmia frātris
ōra rogō cupidum vetitīsque inpōnere flammīs,
omnia Sullānae lūstrāsse cadāvera pācis
perque omnīs truncōs, cum quā cervīce recīsum
conveniat, quaesīsse, caput. quid sanguine mānēs
plācātōs Catulī referam? cum victima trīstīs
īnferiās Marius forsan nōlentibus umbrīs
pendit inexplētō nōn fanda piācula bustō,
cum lacerōs artūs aequātaque volnera membrīs
vīdimus et tōtō quamvīs in corpore caesō
nīl animae lētāle datum, mōremque nefandae
dīrum saevitiae, pereuntis parcere mortī.
āvolsae cecidēre manūs exsectaque lingua
palpitat et mūtō vacuum ferit āera mōtū.
hic aurēs, alius spīrāmina nāris aduncae
amputat, ille cavīs ēvolvit sēdibus orbēs
ultimaque effōdit spectātīs lūmina membrīs.
vix erit ūlla fidēs tam saevī crīminis, ūnum
tot poenās cēpisse caput. sīc mōle ruīnae
frācta sub ingentī miscentur pondere membra,
nec magis īnfōrmēs veniunt ad lītora truncī
quī mediō periēre fretō. quid perdere frūctum
jūvit et, ut vīlem, Mariī cōnfundere voltum?
ut scelus hoc Sullae caedēsque ostēnsa placēret
agnōscendus erat. vīdit Fortūna colōnōs
Praenestīna suōs cūnctōs simul ēnse receptō
ūnīus populum pereuntem tempore mortis.
tum flōs Hesperiae, Latiī jam sōla juventūs,
concidit et miserae maculāvit ovīlia Rōmae.
tot simul īnfēstō juvenēs occumbere lētō
saepe famēs pelagīque furor subitaeque ruīnae
aut terrae caelīque luēs aut bellica clādēs,
numquam poena fuit. dēnsī vix agmina volgī
inter et exanguēs inmissā morte catervās
victōrēs mōvēre manūs; vix caede perāctā
prōcumbunt, dubiāque labant cervīce; sed illōs
magna premit strāgēs peraguntque cadāvera partem
caedis: vīva gravēs ēlīdunt corpora truncī.
intrepidus tantī sēdit sēcūrus ab altō
spectātor sceleris: miserī tot mīlia volgī
nōn timuit jussisse morī. congesta recēpit
omnia Tyrrhēnus Sullāna cadāvera gurges.
in fluvium prīmī cecidēre, in corpora summī.
praecipitēs haesēre ratēs, et strāge cruentā
interruptus aquae flūxit prior amnis in aequor,
ad mōlem stetit unda sequēns. jam sanguinis altī
vīs sibi fēcit iter campumque effūsa per omnem
praecipitīque ruēns Tiberīna in flūmina rīvō
haerentīs adjūvit aquās; nec jam alveus amnem
nec retinent rīpae, redditque cadāvera campō.
tandem Tyrrhēnās vix ēluctātus in undās
sanguine caeruleum torrentī dīvidit aequor.
hīsne salūs rērum, fēlīx hīs Sulla vocārī,
hīs meruit tumulum mediō sibi tollere Campō?
haec rūrsus patienda manent, hōc ōrdine bellī
ībitur, hic stābit cīvīlibus exitus armīs.
quamquam agitant graviōra metūs, multumque coītur
hūmānī generis majōre in proelia damnō.
exulibus Mariīs bellōrum maxima mercēs
Rōma recepta fuit, nec plūs victōria Sullae
praestitit invīsās penitus quam tollere partēs:
hōs aliō, Fortūna, vocās, ōlimque potentēs
concurrunt. neuter cīvīlia bella movēret
contentus quō Sulla fuit.' sīc maesta senectūs
praeteritīque memor flēbat metuēnsque futūrī.
at nōn magnanimī percussit pectora Brūtī
terror et in tantā pavidī formīdine mōtūs
pars populī lūgentis erat, sed nocte sopōrā,
Parrhasis oblīquōs Helicē cum verteret axēs,
ātria cognātī pulsat nōn ampla Catōnis.
invenit īnsomnī volventem pūblica cūrā
fāta virum cāsūsque urbis cūnctīsque timentem
sēcūrumque suī, fārīque hīs vōcibus orsus:
'omnibus expulsae terrīs ōlimque fugātae
virtūtis jam sōla fidēs, quam turbine nūllō
excutiet fortūna tibī, tū mente labantem
dērige mē, dubium certō tū rōbore firmā.
namque aliī Magnum vel Caesaris arma sequantur,
dux Brūtō Cato sōlus erit. pācemne tuēris
inconcussa tenēns dubiō vestīgia mundō,
an placuit ducibus scelerum populīque furentis
clādibus inmixtum cīvīle absolvere bellum?
quemque suae rapiunt scelerāta in proelia causae:
hōs pollūta domus lēgēsque in pāce timendae,
hōs ferrō fugienda famēs mundīque ruīnae
permiscenda fidēs. nūllum furor ēgit in arma;
castra petunt magnā victī mercēde: tibi ūnī
per sē bella placent? quid tot dūrāre per annōs
prōfuit inmūnem corruptī mōribus aevī?
hoc sōlum longae pretium virtūtis habēbis:
accipient aliōs, facient tē bella nocentem.
nē tantum, ō superī, liceat fērālibus armīs,
hās etiam mōvisse manūs. nec pīla lacertīs
missa tuīs caecā tēlōrum in nūbe ferentur:
nē tanta in cassum virtūs eat, ingeret omnis
sē bellī fortūna tibī. quis nōlet in istō
ēnse morī, quamvīs aliēnō volnere lābēns,
et scelus esse tuum? melius tranquilla sine armīs
ōtia sōlus agēs, sīcut caelestia semper
inconcussa suō volvuntur sīdera lāpsū.
fulminibus propior terrae succenditur āēr,
īmaque tellūris ventōs tractūsque coruscōs
flammārum accipiunt; nūbēs excēdit Olympus.
lēge deum minimās rērum discordia turbat,
pācem magna tenent. quam laetae Caesaris aurēs
accipient tantum vēnisse in proelia cīvem!
nam praelāta suīs numquam dīversa dolēbit
castra ducis Magnī. nimium placet ipse Catōnī,
sī bellum cīvīle placet. pars magna senātūs
et duce prīvātō gestūrus proelia cōnsul
sollicitant procerēsque aliī; quibus adde Catōnem
sub juga Pompēī, tōtō jam līber in orbe
sōlus Caesar erit. quod sī prō lēgibus arma
ferre juvat patriīs lībertātemque tuērī
nunc neque Pompēī Brūtum neque Caesaris hostem,
post bellum victōris habēs.' sīc fātur; at illī
arcānō sacrās reddit Cato pectore vōcēs.
'summum, Brūte, nefās cīvīlia bella fatēmur,
sed quō fāta trahunt virtūs sēcūra sequētur.
crīmen erit superīs et mē fēcisse nocentem.
sīdera quis mundumque velit spectāre cadentem
expers ipse metūs? quis, cum ruat arduus aethēr,
terra labet mixtō coeuntis pondere mundī,
complossās tenuisse manūs? gentēsne furōrem
Hesperium ignōtae Rōmānaque bella sequentur
dīductīque fretīs aliō sub sīdere rēgēs,
ōtia sōlus agam? procul hunc arcēte furōrem,
ō superī, mōtūra Dahās ut clāde Getāsque
sēcūrō mē Rōma cadat. ceu morte parentem
nātōrum orbātum longum prōdūcere fūnus
ad tumulōs jubet ipse dolor, juvat ignibus ātrīs
īnseruisse manūs cōnstrūctōque aggere bustī
ipsum ātrās tenuisse facēs, nōn ante revellar
exanimem quam tē conplectar, Rōma; tuumque
nōmen, Lībertās, et inānem persequar umbram.
sīc eat: inmītēs Rōmāna piācula dīvī
plēna ferant, nūllō fraudēmus sanguine bellum.
ō utinam caelīque deīs Erebīque licēret
hoc caput in cūnctās damnātum expōnere poenās!
dēvōtum hostīlēs Decium pressēre catervae:
mē geminae fīgant aciēs, mē barbara tēlis
Rhēnī turba petat, cūnctīs ego pervius hastīs
excipiam medius tōtīus volnera bellī.
hic redimat sanguis populōs, hāc caede luātur
quidquid Rōmānī meruērunt pendere mōrēs.
ad juga cūr facilēs populī, cūr saeva volentēs
rēgna patī pereunt? mē sōlum invādite ferrō,
mē frūstrā lēgēs et inānia jūra tuentem.
hic dabit, hic pācem jugulus fīnemque malōrum
gentibus Hesperiīs: post mē rēgnāre volentī
nōn opus est bellō. quīn pūblica signa ducemque
Pompejum sequimur? nec, sī fortūna favēbit,
hunc quoque tōtīus sibi jūs prōmittere mundī
nōn bene conpertum est: ideō mē mīlite vincat
nē sibi sē vīcisse putet.' sīc fātur, et ācrīs
īrārum mōvit stimulōs juvenisque calōrem
excitat in nimiōs bellī cīvīlis amōrēs,
intereā Phoebō gelidās pellente tenebrās
pulsātae sonuēre forēs, quās sāncta relictō
Hortēnsī maerēns inrūpit Marcia bustō.
quondam virgo torīs meliōris jūncta marītī,
mox, ubi cōnubiī pretium mercēsque solūta est
tertia jam subolēs, aliōs fēcunda penātēs
inplētūra datur geminās et sanguine mātris
permixtūra domōs; sed, postquam condidit urnā
suprēmōs cinerēs, miserandō concita voltū,
effūsās laniāta comās contūsaque pectus
verberibus crēbrīs cinerēsque ingesta sepulchrī,
nōn aliter placitūra virō, sīc maesta profātur:
'dum sanguis inerat, dum vīs māterna, perēgī
jussa, Cato, et geminōs excēpī fēta marītōs:
vīsceribus lassīs partūque exhausta revertor
jam nūllī trādenda virō. dā foedera prīscī
inlībāta torī, dā tantum nōmen ināne
cōnubiī; liceat tumulō scrīpsisse "Catōnis
Marcia", nec dubium longō quaerātur in aevō
mūtārim prīmās expulsa an trādita taedās.
nōn mē laetōrum sociam rēbusque secundīs
accipis: in cūrās veniō partemque labōrum.
dā mihi castra sequī: cūr tūta in pāce relinquar
et sit cīvīlī propior Cornēlia bellō?'
hae flexēre virum vōcēs, et, tempora quamquam
sint aliēna torīs jam fātō in bella vocante,
foedera sōla tamen vānāque carentia pompā
jūra placent sacrīsque deōs admittere testēs.
fēsta corōnātō nōn pendent līmine serta,
īnfulaque in geminōs discurrit candida postēs,
lēgitimaeque facēs, gradibusque adclīnis eburnīs
stat torus et pictō vestēs discrīminat aurō,
turrītāque premēns frontem mātrōna corōnā
trānslātā vītat contingere līmina plantā;
nōn timidum nūptae leviter tēctūra pudōrem
lūtea dēmissōs vēlārunt flammea voltus,
balteus aut flūxōs gemmīs astrīnxit amictūs,
colla monīle decēns umerīsque haerentia prīmīs
suppara nūdātōs cingunt angusta lacertōs.
sīcut erat, maestī servat lūgubria cultūs
quōque modō nātōs hōc est amplexa marītum.
obsita fūnereā cēlātur purpura lānā,
nōn solitī lūsēre salēs, nec mōre Sabīnō
excēpit trīstis convīcia fēsta marītus.
pignora nūlla domūs, nūllī coiēre propinquī:
junguntur tacitī contentīque auspice Brūtō.
ille nec horrificam sānctō dimōvit ab ōre
caesariem dūrōque admīsit gaudia voltū
(ut prīmum tollī fērālia vīderat arma,
intōnsōs rigidam in frontem dēscendere cānōs
passus erat maestamque genīs incrēscere barbam:
ūnī quippe vacat studiīs odiīsque carentī
hūmānum lūgēre genus), nec foedera prīscī
sunt temptāta torī: jūstō quoque rōbur amōrī
restitit. hī mōrēs, haec dūrī inmōta Catōnis
secta fuit, servāre modum fīnemque tenēre
nātūramque sequī patriaeque inpendere vītam
nec sibi sed tōtī genitum sē crēdere mundō.
huic epulae vīcisse famem, magnīque penātēs
summōvisse hiemem tēctō, pretiōsaque vestis
hirtam membra super Rōmānī mōre Quirītis
indūxisse togam, Venerisque huic maximus ūsus,
prōgeniēs: urbī pater est urbīque marītus,
jūstitiae cultor, rigidī servātor honestī,
in commūne bonus; nūllōsque Catōnis in āctūs
subrēpsit partemque tulit sibi nāta voluptās.
intereā trepidō discēdēns agmine Magnus
moenia Dardaniī tenuit Campāna colōnī.
haec placuit bellī sēdēs, hinc summa moventem
hostis in occursum sparsās extendere partīs,
umbrōsīs mediam quā collibus Appennīnus
ērigit Ītaliam nūllōque ā vertice tellūs
altius intumuit propiusque accessit Olympō.
mōns inter geminās medius sē porrigit undās
īnfernī superīque maris, collēsque coercent
hinc Tyrrhēna vadō frangentēs aequora Pīsae,
illinc Dalmaticīs obnoxia flūctibus Ancōn.
fontibus hic vastīs inmēnsōs concipit amnēs
flūminaque in geminī spargit dīvortia pontī
(in laevum cecidēre latus vēlōxque Metaurus
Crustumiumque rapāx et jūnctō Sāpis Isaurō
Sēnaque et Hadriacās quī verberat Aufidus undās;
quōque magis nūllum tellūs sē solvit in amnem
Ēridanus frāctās dēvolvit in aequora silvās
Hesperiamque exhaurit aquīs. hunc fābula prīmum
pōpuleā fluvium rīpās umbrāsse corōnā,
cumque diem prōnum trānsversō līmite dūcēns
succendit Phaethōn flagrantibus aethera lōrīs,
gurgitibus raptīs penitus tellūre perustā,
hunc habuisse parēs Phoebēīs ignibus undās.
nōn minor hic Nīlō, sī nōn per plāna jacentis
Aegyptī Libycās Nīlus stāgnāret harēnās;
nōn minor hic Histrō, nisi quod, dum permeat orbem,
Hister cāsūrōs in quaelibet aequora fontēs
accipit et Scythicās exit nōn sōlus in undās.
dexteriōra petēns montis dēclīvia Thybrim
unda facit Rutubamque cavum. dēlābitur inde
Vulturnusque celer nocturnaeque ēditor aurae
Sarnus et umbrōsae Līris per rēgna Marīcae
Vestīnīs inpulsus aquīs rādēnsque Salernī
tesca Siler nūllāsque vadō quī Macra morātus
alnōs vīcīnae prōcurrit in aequora Lūnae).
longior ēductō quā surgit in āera dorsō,
Gallica rūra videt dēvexāsque excipit Alpēs.
tunc Umbrīs Marsīsque ferāx domitusque Sabellō
vōmere, pīniferīs amplexus rūpibus omnīs
indigenās Latiī populōs, nōn dēserit ante
Hesperiam, quam cum Scyllaeīs clauditur undīs,
extenditque suās in templa Lacīnia rūpēs,
longior Ītaliā, dōnec cōnfīnia pontus
solveret incumbēns terrāsque repelleret aequor,
at, postquam geminō tellūs ēlīsa profundō est,
extrēmī collēs Siculō cessēre Pelōrō.
Caesar in arma furēns nūllās nisi sanguine fūsō
gaudet habēre viās, quod nōn terat hoste vacantīs
Hesperiae fīnēs vacuōsque inrumpat in agrōs
atque ipsum nōn perdat iter cōnsertaque bellīs
bella gerat. nōn tam portās intrāre patentīs
quam frēgisse juvat, nec tam patiente colōnō
arva premī quam sī ferrō populētur et ignī.
concessā pudet īre viā cīvemque vidērī.
tunc urbēs Latiī dubiae variōque favōre
ancipitēs, quamquam prīmō terrōre ruentis
cessūrae bellī, dēnsō tamen aggere firmant
moenia et abruptō circumdant undique vāllō,
saxōrumque orbēs et quae super ēminus hostem
tēla petant altīs mūrōrum turribus aptant.
prōnior in Magnum populus, pugnatque minācī
cum terrōre fidēs, ut, cum mare possidet Auster
flātibus horrisonīs, hunc aequora tōta sequuntur,
sī rūrsus tellūs pulsū laxāta tridentis
Aeoliī tumidīs inmittat flūctibus Eurum,
quamvīs icta novō, ventum tenuēre priōrem
aequora, nūbiferōque polus cum cesserit Eurō
vindicat unda Notum. facilis sed vertere mentēs
terror erat, dubiamque fidem fortūna ferēbat.
gēns Etrūsca fugā trepidī nūdāta Libōnis,
jūsque suī pulsō jam perdidit Umbria Thermō.
nec gerit auspiciīs cīvīlia bella paternīs
Caesaris audītō conversus nōmine Sulla.
Vārus, ut admōtae pulsārunt Auximon ālae,
per dīversa ruēns neglēctō moenia tergō,
quā silvae, quā saxa, fugit. dēpellitur arce
Lentulus Asculeā; victor cēdentibus īnstat
dēvertitque aciēs, sōlusque ex agmine tantō
dux fugit et nūllās dūcentia signa cohortēs.
tū quoque nūdātam commissae dēseris arcem,
Scīpio, Nūceriae, quamquam firmissima pūbēs
hīs sedeat castrīs, jam prīdem Caesaris armīs
Parthōrum sēducta metū, quā Gallica damna
supplēvit Magnus, dumque ipse ad bella vocāret
dōnāvit socerō Rōmānī sanguinis ūsum.
at tē Corfīnī validīs circumdata mūrīs
tēcta tenent, pugnāx Domitī; tua classica servat
oppositus quondam pollūtō tīro Milōnī.
ut procul inmēnsam campō cōnsurgere nūbem
ārdentīsque aciēs percussīs sōle coruscō
cōnspexit tēlīs, 'sociī, dēcurrite' dīxit
'flūminis ad rīpās undaeque inmergite pontem.
et tū montānīs tōtus nunc fontibus exī
atque omnīs trahe, gurges, aquās, ut spūmeus alnōs
discussā conpāge ferās. hōc līmite bellum
haereat, hāc hostis lentus terat ōtia rīpā.
praecipitem cohibēte ducem: victōria nōbīs
hīc prīmum stāns Caesar erit.' nec plūra locūtus
dēvolvit rapidum nēquīquam moenibus agmen.
nam prior ē campīs ut cōnspicit amne solūtō
rumpī Caesar iter calidā prolatus ab īrā
'nōn satis est mūrīs latebrās quaesīsse pavōrī?
obstruitis campōs fluviīsque arcēre parātis,
ignāvī? nōn, sī tumidō mē gurgite Gangēs
summoveat, stābit jam flūmine Caesar in ūllō
post Rubicōnis aquās. equitum properāte catervae,
īte simul peditēs, ruitūrum ascendite pontem.'
haec ubi dicta, levis tōtās accēpit habēnās
in campum sonipēs, crēbrōque simillima nimbō
trāns rīpam validī torsērunt tēla lacertī.
ingreditur pulsā fluvium statiōne vacantem
Caesar, et ad tūtās hostis conpellitur arcēs.
et jam mōtūrās ingentia pondera turrīs
ērigit, et mediīs subrēpit vīnea mūrīs:
ecce, nefās bellī, reserātīs agmina portīs
captīvum trāxēre ducem, cīvisque superbī
cōnstitit ante pedēs. voltū tamen alta minācī
nōbilitās rēctā ferrum cervīce poposcit.
scit Caesar poenamque petī veniamque timērī.
'vīve, licet nōlīs, et nostrō mūnere' dīxit
'cerne diem. victīs jam spēs bona partibus estō
exemplumque meī. vel, sī libet, arma retemptā,
et nihil hāc veniā, sī vīceris, ipse pacīscor.'
fātur et astrīctīs laxārī vincula palmīs
imperat. heu, quantō melius vel caede perāctā
parcere Rōmānō potuit fortūna pudōrī!
poenārum extrēmum cīvī, quod castra secūtus
sit patriae Magnumque ducem tōtumque senātum,
ignōscī. premit ille gravīs interritus īrās,
et sēcum 'Rōmamne petēs pācisque recessūs
dēgener? in mediōs bellī nōn īre furōrēs
jam dūdum moritūre parās? rue certus et omnīs
lūcis rumpe morās et Caesaris effuge mūnus.'
nescius intereā captī ducis arma parābat
Magnus, ut inmixtō firmāret rōbore partīs.
jamque secūtūrō jussūrus classica Phoebō
temptandāsque ratus mōtūrī mīlitis īrās
adloquitur tacitās venerandā vōce cohortēs.
'ō scelerum ultōrēs meliōraque signa secūtī,
ō vērē Rōmāna manus, quibus arma senātus
nōn prīvāta dedit, vōtīs dēposcite pugnam,
ārdent Hesperiī saevīs populātibus agrī,
Gallica per gelidās rabiēs ecfunditur Alpēs,
jam tetigit sanguis pollūtōs Caesaris ēnsēs.
dī melius, bellī tulimus quod damna priōrēs:
coeperit inde nefās, jam jam mē praeside Rōma
supplicium poenamque petat. neque enim ista vocārī
proelia jūsta decet, patriae sed vindicis īram;
nec magis hōc bellum est, quam cum Catilīna parāvit
ārsūrās in tēcta facēs sociusque furōris
Lentulus exertīque manus vaesāna Cethēgī.
ō rabiēs miseranda ducis! cum fāta Camillīs
tē, Caesar, magnīsque velint miscēre Metellīs,
ad Cinnās Mariōsque venīs. sternēre profectō
ut Catulō jacuit Lepidus, nostrāsque secūrīs
passūs Sīcaniō tegitur quī Carbo sepulchrō,
quīque ferōs mōvit Sertōrius exul Hibērōs.
quamquam, sīqua fidēs, hīs tē quoque jungere, Caesar,
invideō nostrāsque manūs quod Rōma furentī
opposuit. Parthōrum utinam post proelia sospes
et Scythicīs Crassus victor remeāsset ab ōrīs,
ut similī causā caderēs, quā Spartacus, hostī.
tē quoque sī superī titulīs accēdere nostrīs
jussērunt, valet, ēn, torquendō dextera pīlō,
fervidus haec iterum circā praecordia sanguis
incaluit; discēs nōn esse ad bella fugācēs
quī pācem potuēre patī. licet ille solūtum
dēfectumque vocet, nē vōs mea terreat aetās:
dux sit in hīs castrīs senior, dum mīles in illīs.
quō potuit cīvem populus perdūcere līber
ascendī, suprāque nihil nisi rēgna relīquī.
nōn prīvāta cupis, Rōmānā quisquis in urbe
Pompejum trānsīre parās. hinc cōnsul uterque,
hinc aciēs stātūra ducum est. Caesarne senātūs
victor erit? nōn tam caecō trahis omnia cursū
tēque nihil, Fortūna, pudet. multīsne rebellis
Gallia jam lustrīs aetāsque inpēnsa labōrī
dant animōs? Rhēnī gelidīs quod fūgit ab undīs
Ōceanumque vocāns incertī stāgna profundī
territa quaesītīs ostendit terga Britannīs?
an vānae tumuēre minae quod fāma furōris
expulit armātam patriīs ē sēdibus urbem?
heu dēmēns, nōn tē fugiunt, mē cūncta sequuntur.
quī cum signa tulī tōtō fulgentia pontō,
ante bis exāctum quam Cynthia conderet orbem,
omne fretum metuēns pelagī pīrāta relīquit
angustāque domum terrārum in sēde poposcit.
īdem per Scythicī profugum dīvortia pontī
indomitum rēgem Rōmānaque fāta morantem
ad mortem Sullā fēlīcior īre coēgī.
pars mundī mihi nūlla vacat, sed tōta tenētur
terra meīs, quōcumque jacet sub sōle, tropaeīs:
hinc mē victōrem gelidās ad Phāsidos undās
Arctos habet, calidā medius mihi cognitus axis
Aegyptō atque umbrās nusquam flectente Syēnē,
occāsūs mea jūra timent Tēthȳnque fugācem
quī ferit Hesperius post omnia flūmina Baetis,
mē domitus cognōvit Arabs, mē Mārte ferōcēs
Hēniochī nōtīque ēreptō vellere Colchī,
Cappadocēs mea signa timent et dēdita sacrīs
incertī Jūdaea deī mollisque Sophēnē,
Armeniōs Cilicāsque ferōs Taurumque subēgī:
quod socerō bellum praeter cīvīle relīquī?'
verba ducis nūllō partēs clāmōre sequuntur
nec mātūra petunt prōmissae classica pugnae.
sēnsit et ipse metum Magnus, placuitque referrī
signa nec in tantae discrīmina mittere pugnae
jam victum fāmā nōn vīsī Caesaris agmen.
pulsus ut armentīs prīmō certāmine taurus
silvārum sēcrēta petit vacuōsque per agrōs
exul in adversīs explōrat cornua truncīs
nec redit in pāstūs, nisi cum cervīce receptā
excussī placuēre torī, mox reddita victor
quōslibet in saltūs comitantibus agmina taurīs
invītō pāstōre trahit, sīc vīribus inpār
trādidit Hesperiam profugusque per Āpula rūra
Brundisiī tūtās concessit Magnus in arcēs.
urbs est Dictaeīs ōlim possessa colōnīs,
quōs Crētā profugōs vēxēre per aequora puppēs
Cēcropiae victum mentītīs Thēsea vēlīs.
hinc latus angustum jam sē cōgentis in artum
Hesperiae tenuem prōdūcit in aequora linguam,
Hadriacās flexīs claudit quae cornibus undās.
nec tamen hoc artīs inmissum faucibus aequor
portus erat, sī nōn violentōs īnsula Cōrōs
exciperet saxīs lassāsque refunderet undās.
hinc illinc montēs scopulōsae rūpis apertō
opposuit nātūra marī flātūsque remōvit,
ut tremulō stārent contentae fūne carīnae.
hinc lātē patet omne fretum, seu vēla ferantur
in portūs, Corcȳra, tuōs, seu laeva petātur
Illyris Īoniās vergēns Epidamnos in undās.
hūc fuga nautārum, cum tōtās Hadria vīrēs
mōvit et in nūbēs abiēre Ceraunia cumque
spūmōsō Calaber perfunditur aequore Sāsōn.
ergō, ubi nūlla fidēs rēbus post terga relictīs
nec licet ad dūrōs Mārtem convertere Hibērōs,
cum mediae jaceant inmēnsīs tractibus Alpēs,
tum subole ē tantā nātum cui firmior aetās
adfātur. 'mundī jubeō temptāre recessūs:
Euphrātēn Nīlumque movē, quō nōminis usque
nostrī fāma venit, quās est volgāta per urbēs
post mē Rōma ducem. sparsōs per rūra colōnōs
redde marī Cilicās; Phariōs hinc concute rēgēs
Tigrānemque meum; nec Pharnacis arma relinquās
admoneō nec tū populōs utrāque vagantīs
Armeniā Pontīque ferās per lītora gentīs
Rīphaeāsque manūs et quās tenet aequore dēnsō
pigra palūs Scythicī patiēns Maeōtia plaustrī
et—quid plūra moror? tōtōs mea, nāte, per ortūs
bella ferēs tōtōque urbēs agitābis in orbe
perdomitās; omnēs redeant in castra triumphī.
at vōs, quī Latiōs signātis nōmine fāstōs,
prīmus in Ēpīrum Boreās agat; inde per arva
Grāiōrum Macetumque novās adquīrite vīrēs
dum pācī dat tempus hiemps.' sīc fātur, et omnēs
jussa gerunt solvuntque cavās ā lītore puppēs.
at numquam patiēns pācis longaeque quiētis
armōrum, nēquid fātīs mūtāre licēret,
adsequitur generīque premit vestīgia Caesar.
sufficerent aliīs prīmō tot moenia cursū
rapta, tot oppressae dēpulsīs hostibus arcēs,
ipsa, caput mundī, bellōrum maxima mercēs,
Rōma capī facilis; sed Caesar in omnia praeceps,
nīl āctum crēdēns cum quid superesset agendum,
īnstat atrōx et adhūc, quamvīs possēderit omnem
Ītaliam, extrēmō sedeat quod lītore Magnus,
commūnem tamen esse dolet; nec rūrsus apertō
vult hostēs errāre fretō, sed mōlibus undās
obstruit et lātum dējectīs rūpibus aequor.
cēdit in inmēnsum cassus labor; omnia pontus
haurit saxa vorāx montēsque inmiscet harēnīs,
ut, maris Aeoliī mediās sī celsus in undās
dēpellātur Eryx, nūllae tamen aequore rūpēs
ēmineant, vel sī convolsō vertice Gaurus
dēcidat in fundum penitus stāgnantis Avernī.
ergō, ubi nūlla vadō tenuit sua pondera mōlēs,
tunc placuit caesīs innectere vincula silvīs
rōboraque inmēnsīs lātē religāre catēnīs.
tālīs fāma canit tumidum super aequora Persēn
cōnstrūxisse viās, multum cum pontibus ausīs
Eurōpamque Asiae Sēstonque admōvit Abȳdō
incessitque fretum rapidī super Hellēspontī,
nōn Eurum Zephyrumque timēns, cum vēla ratīsque
in medium dēferret Athon. sīc ōra profundī
artantur cāsū nemorum; tunc aggere multō
surgit opus longaeque tremunt super aequora turrēs.
Pompejus tellūre novā conpressa profundī
ōra vidēns cūrīs animum mordācibus angit,
ut reseret pelagus spargatque per aequora bellum.
saepe Notō plēnae tēnsīsque rudentibus actae
ipsa maris per claustra ratēs fastīgia mōlis
discussēre salō spatiumque dedēre carīnīs
tortaque per tenebrās validīs ballista lacertīs
multifidās jaculāta facēs. ut tempora tandem
fūrtīvae placuēre fugae, nē lītora clāmor
nauticus exagitet neu būcina dīvidat hōrās
neu tuba praemonitōs perdūcat ad aequora nautās
praecēpit sociīs. jam coeperat ultima Virgō
Phoebum lātūrās ortū praecēdere Chēlās,
cum tacitās solvēre ratēs. nōn anchora vōcēs
mōvit, dum spissīs āvellitur uncus harēnīs;
dum juga curvantur mālī dumque ardua pīnus
ērigitur, pavidī classis siluēre magistrī,
strictaque pendentēs dēdūcunt carbasa nautae
nec quatiunt validōs, nē sībilet aura, rudentēs.
dux etiam vōtīs hoc tē, Fortūna, precātur,
quam retinēre vetās, liceat sibi perdere saltem
Ītaliam. vix fāta sinunt; nam murmure vastō
inpulsum rōstrīs sonuit mare, fluctuat unda,
totque carīnārum permixtīs aequora sulcīs
Ēruta fervēscunt lītusque frementia pulsant.
ergō hostēs portīs, quās omnīs solverat urbis
cum fātō conversa fidēs, mūrīsque receptī
praecipitī cursū flexī per cornua portūs
ōra petunt pelagusque dolent contingere classī.
heu pudor, exigua est fugiēns victōria Magnus.
angustus puppēs mittēbat in aequora līmes
artior Euboicā, quā Chalcida verberat, undā.
hīc haesēre ratēs geminae, classīque parātae
excēpēre manūs, tractōque in lītora bellō
hīc prīmum rubuit cīvīlī sanguine Nēreus,
cētera classis abit summīs spoliāta carīnīs:
ut, Pagasaea ratis peteret cum Phāsidos undās,
Cȳaneās tellūs ēmīsit in aequora cautēs;
raptā puppe minor subducta est montibus Argō
vānaque percussit pontum Symplēgas inānem
et stātūra redit. jam Phoebum urguēre monēbat
nōn īdem Ēōī color aetheris, albaque nōndum
lūx rubet et flammās propiōribus ēripit astrīs,
et jam Plīas hebet, flexī jam plaustra Boōtae
in faciem pūrī redeunt languentia caelī,
majōrēsque latent stēllae, calidumque refūgit
Lūcifer ipse diem. pelagus jam, Magne, tenēbās
nōn ea fāta ferēns quae cum super aequora tōtō
praedōnem sequerēre marī: lassāta triumphīs
dēscīvit Fortūna tuīs. cum conjuge pulsus
et nātīs tōtōsque trahēns in bella penātēs
vādis adhūc ingēns populīs comitantibus exul.
quaeritur indignae sēdēs longinqua ruīnae.
nōn quia tē superī patriō prīvāre sepulchrō
māluerint Phariae bustō damnantur harēnae:
parcitur Hesperiae. procul hoc et in orbe remōtō
abscondat Fortūna nefās, Rōmānaque tellūs
inmaculāta suī servētur sanguine Magnī.