Appearance

Theme

Reading text

Font
Size
100%
Spacing
Contrast
normal

Gallia est omnis dīvīsa in partēs trēs, quārum ūnam incolunt Belgae.

Issues / Feedback

This report will be visible to the general public on our GitHub issue tracker. Please do not submit private or sensitive information.
Only needed if you want updates or clarification on GitHub.
Lucan · Bellum Civile

Book 4

Text kindly provided by Hypotactic

At procul extrēmīs terrārum Caesar in ōrīs
Mārtem saevus agit nōn multā caede nocentem
maxima sed fātī ducibus mōmenta datūrum.
jūre parī rēctor castrīs Afrānius illīs
ac Petrējus erat; concordia dūxit in aequās
imperium commūne vicēs, tūtēlaque vallī
pervigil alternō pāret cūstōdia signō.
hīs praeter Latiās aciēs erat inpiger Astur
Vettōnēsque levēs profugīque ā gente vetustā
Gallōrum Celtae miscentēs nōmen Hibērīs.
colle tumet modicō lēnīque excrēvit in altum
pingue solum tumulō; super hunc fundāta vetustā
surgit Ilerda manū; placidīs praelābitur undīs
Hesperiōs inter Sicoris nōn ultimus amnīs,
saxeus ingentī quem pōns amplectitur arcū
hībernās passūrus aquās. at proxima rūpēs
signa tenet Magnī, nec Caesar colle minōre
castra levat; medius dirimit tentōria gurges.
explicat hinc tellūs campōs effūsa patentīs
vix oculō prēndente modum, campōsque coercēs,
Cinga rapāx, vetitus flūctūs et lītora cursū
Ōceanī pepulisse tuō; nam gurgite mixtō
quī praestat terrīs aufert tibi nōmen Hibērus.
prīma diēs bellī cessāvit Mārte cruentō
spectandāsque ducum vīrēs numerōsaque signa
exposuit. piguit sceleris; pudor arma furentum
continuit, patriaeque et ruptīs lēgibus ūnum
dōnāvēre diem; prōnō cum Caesar Olympō
in noctem subitā circumdedit agmina fossā,
dum prīmae perstant aciēs, hostemque fefellit
et prope cōnsertīs obdūxit castra maniplīs.
lūce novā collem subitō cōnscendere cursū,
quī medius tūtam castrīs dirimēbat Ilerdam,
imperat. hūc hostem pariter terrorque pudorque
inpulit, et raptō tumulum prior agmine cēpit.
hīs virtūs ferrumque locum prōmittit, at illīs
ipse locus. mīles rūpēs onerātus in altās
nītitur, adversōque aciēs in monte supīna
haeret et in tergum cāsūra umbōne sequentis
ērigitur. nūllī tēlum vibrāre vacāvit,
dum labat et fīxō firmat vestīgia pīlō,
dum scopulōs stirpēsque tenent atque hoste relictō
caedunt ēnse viam. vīdit lāpsūra ruīnā
agmina dux equitemque jubet succēdere bellō
mūnītumque latus laevō praedūcere gȳrō.
sīc pedes ex facilī nūllōque urguente receptus,
inritus et victor subductō Mārte pependit.
hāctenus armōrum discrīmina: cētera bellō
fāta dedit variīs incertus mōtibus āēr.
pigrō brūma gelū siccīsque Aquilōnibus haerēns
aethere cōnstrictō pluviās in nūbe tenēbat.
ūrēbant montāna nivēs campōsque jacentīs
nōn dūrātūrae cōnspectō sōle pruīnae,
atque omnis propior mergentī sīdera caelō
āruerat tellūs hībernō dūra serēnō.
sed postquam vernus calidum Tītāna recēpit
sīdera respiciēns dēlāpsae portitor Hellēs,
atque iterum aequātīs ad jūstae pondera Lībrae
temporibus vīcēre diēs, tum sōle relictō
Cynthia, quō prīmum cornū dubitanda refulsit,
exclūsit Boreān flammāsque accēpit in Eurō.
ille suō nūbēs quāscumque invēnit in axe
torsit in occiduum Nabataeīs flātibus orbem,
et quās sentit Arabs et quās Gangētica tellūs
exhālat nebulās, quidquid concrēscere prīmus
sōl patitur, quidquid caelī fuscātor Eōī
inpulerat Cōrus, quidquid dēfenderat Indōs.
incendēre diem nūbēs oriente remōtae
nec mediō potuēre gravēs incumbere mundō
sed nimbōs rapuēre fugā. vacat imbribus Arctos
et Notos, in sōlam Calpēn fluit ūmidus āēr.
hīc, ubi jam Zephyrī fīnēs, et summus Olympī
cardo tenet Tēthȳn, vetitae trānscurrere dēnsōs
involvēre globōs, congestumque āeris ātrī
vix recipit spatium quod sēparat aethere terram.
jamque polō pressae largōs dēnsantur in imbrēs
spissātaeque fluunt; nec servant fulmina flammās
quamvīs crēbra micent: extinguunt fulgura nimbī.
hinc inperfectō conplectitur āera gȳrō
arcus vix ūllā variātus lūce colōrem
Ōceanumque bibit raptōsque ad nūbila flūctūs
pertulit et caelō dēfūsum reddidit aequor.
jamque Pȳrēnaeae, quās numquam solvere Tītān
ēvaluit, flūxēre nivēs, frāctōque madēscunt
saxa gelū. tum quae solitīs ē fontibus exit
nōn habet unda viās, tam largās alveus omnis
ā rīpīs accēpit aquās. jam naufraga campō
Caesaris arma natant, inpulsaque gurgite multō
castra labant; altō restāgnant flūmina vallō.
nōn pecorum raptūs facilēs, nōn pābula mersī
ūlla ferunt sulcī; tēctārum errōre viārum
fallitur occultīs sparsus populātor in agrīs.
jamque comes semper magnōrum prīma malōrum
saeva famēs aderat, nūllōque obsessus ab hoste
mīles eget: tōtō cēnsū nōn prōdigus ēmit
exiguam Cererem. prō lucrī pallida tābēs!
nōn dēst prōlātō jējūnus vēnditor aurō.
jam tumulī collēsque latent, jam flūmina cūncta
condidit ūna palūs vastāque vorāgine mersit,
absorpsit penitus rūpēs ac tēcta ferārum
dētulit atque ipsās hausit, subitīsque frementīs
verticibus contorsit aquās et reppulit aestūs
fortior Ōceanī. nec Phoebum surgere sentit
nox subtexta polō: rērum discrīmina miscet
dēfōrmis caelī faciēs jūnctaeque tenebrae.
sīc mundī pars īma jacet, quam zōna nivālis
perpetuaeque premunt hiemēs: nōn sīdera caelō
ūlla videt, sterilī nōn quicquam frīgore gignit
sed glaciē mediōs signōrum temperat ignēs.
sīc, ō summe parēns mundī, sīc, sorte secundā
aequoreī rēctor, faciās, Neptūne tridentis,
et tū perpetuīs inpendās āera nimbīs,
tū remeāre vetēs quōscumque ēmīseris aestūs.
nōn habeant amnēs dēclīvem ad lītora cursum
sed pelagī referantur aquīs, concussaque tellūs
laxet iter fluviīs: hōs campōs Rhēnus inundet,
hōs Rhodanus; vastōs oblīquent flūmina fontēs.
Rīphaeās hūc solve nivēs, hūc stāgna lacūsque
et pigrās, ubicumque jacent, effunde palūdēs
et miserās bellīs cīvīlibus ēripe terrās.
sed parvō Fortūna virī contenta pavōre
plēna redit, solitōque magis fāvēre secundī
et veniam meruēre deī. jam rārior āēr,
et pār Phoebus aquīs dēnsās in vellera nūbēs
sparserat, et noctēs ventūrā lūce rubēbant,
servātōque locō rērum discessit ab astrīs
ūmor, et īma petit quidquid pendēbat aquārum.
tollere silva comās, stāgnīs ēmergere collēs
incipiunt vīsōque diē dūrēscere vallēs.
utque habuit rīpās Sicoris campōsque relīquit
prīmum cāna salix madefactō vīmine parvam
texitur in puppem caesōque inducta juvencō
vectōris patiēns tumidum super ēmicat amnem.
sīc Venetus stāgnante Padō fūsōque Britannus
nāvigat Ōceanō; sīc, cum tenet omnia Nīlus,
cōnseritur bibulā Memphītis cumba papȳrō.
hīs ratibus trājecta manūs festīnat utrimque
succīsum curvāre nemus, fluviīque ferōcis
incrēmenta timēns nōn prīmīs rōbora rīpīs
inposuit, mediōs pontem distendit in agrōs.
ac, nēquid Sicoris repetītīs audeat undīs,
spargitur in sulcōs et scissō gurgite rīvīs
dat poenās majōris aquae. postquam omnia fātīs
Caesaris īre videt, celsam Petrējus Ilerdam
dēserit et nōtī diffīsus vīribus orbis
indomitōs quaerit populōs et semper in arma
mortis amōre ferōs et tendit in ultima mundī.
nūdātōs Caesar collēs dēsertaque castra
cōnspiciēns capere arma jubet nec quaerere pontem
nec vada, sed dūrīs fluvium superāre lacertīs.
pārētur, rapuitque ruēns in proelia mīles
quod fugiēns timuisset iter. mox ūda receptīs
membra fovent armīs gelidōsque ā gurgite cursū
restituunt artūs, dōnec dēcrēsceret umbra
in medium surgente diē; jamque agmina summa
carpit eques, dubiīque fugae pugnaeque tenentur.
attollunt campō geminae juga saxea rūpēs
valle cavā mediā; tellūs hinc ardua celsōs
continuat collēs, tūtae quōs inter opācō
ānfrāctū latuēre viae; quibus hoste potītō
faucibus ēmittī terrārum in dēvia Mārtem
inque ferās gentēs Caesar videt. 'īte sine ūllō
ōrdine' ait 'raptumque fugā convertite bellum
et faciem pugnae voltūsque īnferte minācēs;
nec liceat pavidīs ignāvā occumbere morte:
excipiant rēctō fugientēs pectore ferrum.'
dīxit et ad montīs tendentem praevenit hostem.
illīc exiguō paulum distantia vāllō
castra locant. postquam spatiō languentia nūllō
mūtua cōnspicuōs habuērunt lūmina voltūs,
[hīc frātrēs nātōsque suōs vīdēre patrēsque]
dēprēnsum est cīvīle nefās. tenuēre parumper
ōra metū, tantum nūtū mōtōque salūtant
ēnse suōs. mox, ut stimulīs majōribus ārdēns
rūpit amor lēgēs, audet trānscendere vallum
mīles, in amplexūs effūsās tendere palmās.
hospitis ille ciet nōmen, vocat ille propinquum,
admonet hunc studiīs cōnsors puerīlibus aetās;
nec Rōmānus erat, quī nōn agnōverat hostem.
arma rigant lacrimīs, singultibus ōscula rumpunt,
et quamvīs nūllō maculātus sanguine mīles
quae potuit fēcisse timet. quid pectora pulsās?
quid, vaesāne, gemis? flētūs quid fundis inānīs
nec tē sponte tuā scelerī pārēre fatēris?
usque adeōne timēs quem tū facis ipse timendum?
classica det bellō, saevōs tū neglege cantūs;
signa ferat, cessā: jam jam cīvīlis Erīnys
concidet et Caesar generum prīvātus amābit.
nunc ades, aeternō conplectēns omnia nexū,
ō rērum mixtīque salūs Concordia mundī
et sacer orbis amor: magnum nunc saecula nostra
ventūrī discrīmen habent. periēre latebrae
tot scelerum, populō venia est ērepta nocentī:
agnōvēre suōs. prō nūmine fāta sinistrō
exiguā requiē tantās augentia clādēs!
pāx erat, et castrīs mīles permixtus utrīsque
errābat; dūrō concordēs caespite mēnsās
īnstituunt et permixtō lībāmina Bacchō;
grāmineī lūxēre focī, jūnctōque cubīlī
extrahit īnsomnīs bellōrum fābula noctēs,
quō prīmum steterint campō, quā lancea dextrā
exierit. dum quae gessērunt fortia jactant
et dum multa negant, quod sōlum fāta petēbant,
est miserīs renovāta fidēs, atque omne futūrum
crēvit amōre nefās. nam postquam foedera pācis
cognita Petrējō, sēque et sua trādita vēnum
castra videt, famulās scelerāta ad proelia dextrās
excitat atque hostīs turbā stīpātus inermīs
praecipitat castrīs jūnctōsque amplexibus ēnse
sēparat et multō disturbat sanguine pācem.
addidit īra ferōx mōtūrās proelia vōcēs.
'inmemor ō patriae, signōrum oblīte tuōrum,
nōn potes hoc causae, mīles, praestāre, senātūs
adsertor victō redeās ut Caesare? certē,
ut vincāre, potes. dum ferrum, incertaque fāta,
quīque fluat multō nōn dērit volnere sanguis,
ībitis ad dominum damnātaque signa ferētis,
utque habeat famulōs nūllō discrīmine Caesar
exōrandus erit? ducibus quoque vīta petīta est?
numquam nostra salūs pretium mercēsque nefandae
prōditiōnis erit: nōn hoc cīvīlia bella,
ut vīvāmus, agunt. trahimur sub nōmine pācis.
nōn chalybem gentēs penitus fugiente metallō
ēruerent, nūllī vāllārent oppida mūrī,
nōn sonipēs in bella ferōx, nōn īret in aequor
turrigerās classis pelagō sparsūra carīnās,
sī bene lībertās umquam prō pāce darētur.
hostēs nempe meōs scelerī jūrāta nefandō
sacrāmenta tenent; at vōbīs vīlior hōc est
vestra fidēs, quod prō causā pugnantibus aequā
et veniam spērāre licet. prō dīra pudōris
fūnera! nunc tōtō fātōrum ignārus in orbe,
Magne, parās aciēs mundīque extrēma tenentīs
sollicitās rēgēs, cum forsan foedere nostrō
jam tibi sit prōmissa salūs.' sīc fātur et omnīs
concussit mentēs scelerumque redūxit amōrem.
sīc, ubi dēsuētae silvīs in carcere clausō
mānsuēvēre ferae et voltūs posuēre minācēs
atque hominem didicēre patī, sī torrida parvus
vēnit in ōra cruor, redeunt rabiēsque furorque
admonitaeque tument gustātō sanguine faucēs;
fervet et ā trepidō vix abstinet īra magistrō.
ītur in omne nefās, et, quae fortūna deōrum
invidiā caecā bellōrum in nocte tulisset,
fēcit mōnstra fidēs. inter mēnsāsque torōsque
quae modo conplexū fōvērunt pectora caedunt;
et quamvīs prīmō ferrum strīnxēre gementēs,
ut dextrae jūstī gladius dissuāsor adhaesit,
dum feriunt, ōdēre suōs, animōsque labantīs
cōnfirmant ictū. fervent jam castra tumultū,
ac, velut occultum pereat scelus, omnia mōnstra
in faciē posuēre ducum: juvat esse nocentīs.
tū, Caesar, quamvīs spoliātus mīlite multō,
agnōscis superōs; neque enim tibi major in arvīs
Ēmathiīs fortūna fuit nec Phōcidos undīs
Massiliae, Phariō nec tantum est aequore gestum,
hōc siquidem sōlō cīvīlis crīmine bellī
dux causae meliōris eris. pollūta nefandā
agmina caede ducēs jūnctīs committere castrīs
nōn audent, altaeque ad moenia rūrsus Ilerdae
intendēre fugam. campōs eques obvius omnīs
abstulit et siccīs inclūsit collibus hostem.
tunc inopēs undae praeruptā cingere fossā
Caesar avet nec castra patī contingere rīpās
aut circum largōs curvārī bracchia fontēs.
ut lētī vīdēre viam, conversus in īram
praecipitem timor est. mīles, nōn ūtile clausīs
auxilium, mactāvit equōs, tandemque coāctus
spē positā damnāre fugam cāsūrus in hostēs
fertur. ut effūsō Caesar dēcurrere passū
vīdit et ad certam dēvōtōs tendere mortem,
'tēla tenē jam, mīles', ait 'ferrumque ruentī
subtrahe: nōn ūllō cōnstet mihi sanguine bellum.
vincitur haut grātīs jugulō quī prōvocat hostem.
ēn, sibi vīlis adest invīsā lūce juventūs
jam damnō peritūra meō; nōn sentiet ictūs,
incumbet gladiīs, gaudēbit sanguine fūsō.
dēserat hic fervor mentēs, cadat impetus āmēns,
perdant velle morī.' sīc dēflagrāre minācēs
in cassum et vetitō passus languēscere bellō,
substituit mersō dum nox sua lūmina Phoebō.
inde, ubi nūlla data est miscendae cōpia mortis,
paulātim cadit īra ferōx mentēsque tepēscunt,
saucia majōrēs animōs ut pectora gestant,
dum dolor est ictusque recēns et mōbile nervīs
cōnāmen calidus praebet cruor ossaque nōndum
addūxēre cutem: sī cōnscius ēnsis adāctī
stat victor tenuitque manūs, tum frīgidus artūs
alligat atque animum subductō rōbore torpor,
postquam sicca rigēns astrīnxit volnera sanguis.
jamque inopēs undae prīmum tellūre refossā
occultōs laticēs abstrūsaque flūmina quaerunt;
nec sōlum rāstrīs dūrīsque ligōnibus arva
sed gladiīs fōdēre suīs, puteusque cavātī
montis ad inriguī premitur fastīgia campī.
nōn sē tam penitus, tam longē lūce relictā
merserit Astyricī scrūtātor pallidus aurī.
nōn tamen aut tēctīs sonuērunt cursibus amnēs
aut micuēre novī percussō pūmice fontēs,
antra nec exiguō stillant sūdantia rōre
aut inpulsa levī turbātur glārea vēnā.
tunc exhausta super multō sūdōre juventūs
extrahitur dūrīs silicum lassāta metallīs;
quōque minus possent siccōs tolerāre vapōrēs
quaesītae fēcistis aquae. nec languida fessī
corpora sustentant epulīs, mēnsāsque perōsī
auxilium fēcēre famem. sī mollius arvum
prōdidit ūmōrem, pinguīs manus utraque glaebās
exprimit ōra super; nigrō sī turbida līmō
conluviēs inmōta jacet, cadit omnis in haustūs
certātim obscaenōs mīles moriēnsque recēpit
quās nōllet vīctūrus aquās; rītūque ferārum
distentās siccant pecudēs, et lacte negātō
sordidus exhaustō sorbētur ab ūbere sanguis.
tunc herbās frondēsque terunt, et rōre madentīs
dēstringunt rāmōs et sīquōs palmite crūdō
arboris aut tenerā sūcōs pressēre medullā.
ō fortūnātī, fugiēns quōs barbarus hostis
fontibus inmixtō strāvit per rūra venēnō.
hōs licet in fluviōs saniem tābemque ferārum,
pallida Dictaeīs, Caesar, nāscentia saxīs
īnfundās aconīta palam, Rōmāna juventūs
nōn dēcepta bibet. torrentur vīscera flammā
ōraque sicca rigent squāmōsīs aspera linguīs;
jam marcent vēnae, nūllōque ūmōre rigātus
āeris alternōs angustat pulmo meātūs,
rescissōque nocent suspīria dūra palātō;
pandunt ōra tamen nocitūrumque āera captant.
expectant imbrēs, quōrum modo cūncta natābant
inpulsū, et siccīs voltūs in nūbibus haerent.
quōque magis miserōs undae jējūnia solvant
nōn super ārentem Meroēn Cancrīque sub axe,
quā nūdī Garamantes arant, sēdēre, sed inter
stāgnantem Sicorim et rapidum dēprēnsus Hibērum
spectat vīcīnōs sitiēns exercitus amnēs.
jam domitī cessēre ducēs, pācisque petendae
auctor damnātīs supplex Afrānius armīs
sēmianimēs in castra trahēns hostīlia turmās
victōris stetit ante pedēs. servāta precantī
majestās nōn frācta malīs, interque priōrem
fortūnam cāsūsque novōs gerit omnia victī,
sed ducis, et veniam sēcūrō pectore poscit.
'sī mē dēgenerī strāvissent fāta sub hoste,
nōn dērat fortis rapiendō dextera lētō;
at nunc causa mihi est ōrandae sōla salūtis
dignum dōnandā, Caesar, tē crēdere vītā.
nōn partis studiīs agimur nec sūmpsimus arma
cōnsiliīs inimīca tuīs. nōs dēnique bellum
invēnit cīvīle ducēs, causaeque priōrī,
dum potuit, servāta fidēs. nīl fāta morāmur:
trādimus Hesperiās gentēs, aperīmus Eōās,
sēcūrumque orbis patimur post terga relictī.
nec cruor effūsus campīs tibi bella perēgit
nec ferrum lassaeque manūs: hoc hostibus ūnum,
quod vincās, ignōsce tuīs. nec magna petuntur:
ōtia dēs fessīs, vītam patiāris inermīs
dēgere quam tribuis. campīs prōstrāta jacēre
agmina nostra putēs; nec enim fēlīcibus armīs
miscērī damnāta decet, partemque triumphī
captōs ferre tuī: turba haec sua fāta perēgit.
hoc petimus, victōs nē tēcum vincere cōgās.'
dīxerat; at Caesar facilis voltūque serēnus
flectitur atque ūsūs bellī poenamque remittit.
ut prīmum jūstae placuērunt foedera pācis,
incūstōdītōs dēcurrit mīles ad amnēs,
incumbit rīpīs permissaque flūmina turbat.
continuus multīs subitārum tractus aquārum
āera nōn passus vacuīs discurrere vēnīs
artāvit clausitque animam; nec fervida pestis
cēdit adhūc, sed morbus egēns jam gurgite plēnīs
vīsceribus sibi poscit aquās. mox rōbora nervīs
et vīrēs rediēre virīs. ō prōdiga rērum
luxuriēs numquam parvō contenta parātīs
et quaesītōrum terrā pelagōque cibōrum
ambitiōsa famēs et lautae glōria mēnsae,
discite quam parvō liceat prōdūcere vītam
et quantum nātūra petat. nōn ērigit aegrōs
nōbilis ignōtō diffūsus cōnsule Bacchus,
nōn aurō murrāque bibunt, sed gurgite pūrō
vīta redit. satis est populīs fluviusque Cerēsque.
heu miserī quī bella gerunt! tunc arma relinquēns
victōrī mīles spoliātō pectore tūtus
innocuusque suās cūrārum līber in urbēs
spargitur. ō quantum dōnātā pāce potītōs
excussīs umquam ferrum vibrāsse lacertīs
paenituit, tolerāsse sitim frūstrāque rogāsse
prōspera bella deōs! nempe ūsīs Mārte secundō
tot dubiae restant aciēs, tot in orbe labōrēs;
ut numquam fortūna labet successibus anceps,
vincendum totiēns; terrās fundendus in omnīs
est cruor et Caesar per tot sua fāta sequendus.
fēlīx quī potuit mundī nūtante ruīnā
quō jaceat jam scīre locō. nōn proelia fessōs
ūlla vocant, certōs nōn rumpunt classica somnōs.
jam conjūnx nātīque rudēs et sordida tēcta
et nōn dēductōs recipit sua terra colōnōs.
hoc quoque sēcūrīs oneris fortūna remīsit,
sollicitus mentī quod abest favor: ille salūtis
est auctor, dux ille fuit. sīc proelia sōlī
fēlīcēs nūllō spectant cīvīlia vōtō.
nōn eadem bellī tōtum fortūna per orbem
cōnstitit, in partēs aliquid sed Caesaris ausa est.
quā maris Hadriacī longās ferit unda Salōnās
et tepidum in mollēs Zephyrōs excurrit Iāder,
illīc bellācī cōnfīsus gente Curictum,
quōs alit Hadriacō tellūs circumflua pontō,
clauditur extrēmā residēns Antōnius ōrā
cautus ab incursū bellī, sī sōla recēdat,
expugnat quae tūta, famēs. nōn pābula tellūs
pāscendīs summittit equīs, nōn prōserit ūllam
flāva Cerēs segetem; spoliārat grāmine campum
mīles et attōnsō miserīs jam dentibus arvō
castrōrum siccās dē caespite volserat herbās.
ut prīmum adversae sociōs in lītore terrae
et Basilum vīdēre ducem, nova fūrta per aequor
exquīsīta fugae. neque enim dē mōre carīnās
extendunt puppēsque levant, sed firma gerendīs
mōlibus īnsolitō contexunt rōbora ductū.
namque ratem vacuae sustentant undique cūpae
quārum porrēctīs seriēs cōnstricta catēnīs
ōrdinibus geminīs oblīquās excipit alnōs;
nec gerit expositum tēlīs in fronte patentī
rēmigium, sed, quod trabibus circumdedit aequor,
hoc ferit et tacitī praebet mīrācula cursūs,
quod nec vēla ferat nec apertās verberet undās.
tum freta servantur, dum sē dēclīnibus undīs
aestus agat refluōque marī nūdentur harēnae.
jamque relābentī crēscēbant lītora pontō:
missa ratis prōnō dēfertur lāpsa profundō
et geminae comitēs. cūnctās super ardua turris
ēminet et tremulīs tabulāta minantia pinnīs.
nōluit Illyricae cūstōs Octāvius undae
cōnfestim temptāre ratem, celerēsque carīnās
continuit, cursū crēscat dum praeda secundō,
et temere ingressōs repetendum invītat ad aequor
pāce maris. sīc, dum pavidōs formīdine cervōs
claudat odōrātae metuentīs āera pinnae
aut dum dispositīs attollat rētia vārīs,
vēnātor tenet ōra levis clāmōsa Molossī,
Spartānōs Crētāsque ligat, nec crēditur ūllī
silva canī, nisi quī pressō vestīgia rōstrō
colligit et praedā nescit lātrāre repertā
contentus tremulō mōnstrāsse cubīlia lōrō.
nec mora, conplentur mōlēs, avidēque petītīs
īnsula dēseritur ratibus, quō tempore prīmās
inpedit ad noctem jam lūx extrēma tenebrās.
at Pompejānus fraudēs innectere pontō
antīquā parat arte Cilix, passusque vacāre
summa fretī mediō suspendit vincula pontō
et laxē fluitāre sinit, religatque catēnās
rūpis ab Illyricae scopulīs. nec prīma nec illam
quae sequitur tardāta ratis, sed tertia mōlēs
haesit et ad cautēs adductō fūne secūta est.
inpendent cava saxa marī, ruitūraque semper
stat, mīrum, mōlēs et silvīs aequor inumbrat.
hūc frāctās Aquilōne ratēs summersaque pontus
corpora saepe tulit caecīsque abscondit in antrīs;
restituit raptus tēctum mare, cumque cavernae
ēvomuēre fretum contortī verticis undae
Tauromenītānam vincunt fervōre Charybdim.
hīc Opitergīnis mōlēs onerāta colōnīs
cōnstitit; hanc omnī puppēs statiōne solūtae
circumeunt, aliī rūpēs ac lītora conplent.
Vultējus tacitās sēnsit sub gurgite fraudēs
(dux erat ille ratis); frūstrā quī vincula ferrō
rumpere cōnātus poscit spē proelia nūllā
incertus quā terga daret, quā pectora bellō.
hōc tamen in cāsū quantum dēprēnsa valēbat
effēcit virtūs: inter tot mīlia captae
circumfūsa ratī et plēnam vix inde cohortem
pugna fuit, nōn longa quidem; nam condidit umbrā
nox lūcem dubiam pācemque habuēre tenebrae.
tum sīc attonitam ventūraque fāta paventem
rēxit magnanimā Vultējus vōce cohortem:
'lībera nōn ultrā parvā quam nocte juventūs,
cōnsulite extrēmīs angustō in tempore rēbus.
vīta brevis nūllī superest quī tempus in illā
quaerendae sibi mortis habet; nec glōria lētī
īnferior, juvenēs, admōtō occurrere fātō.
omnibus incertō ventūrae tempore vītae
pār animī laus est et, quōs spērāveris, annōs
perdere et extrēmae mōmentum abrumpere lūcis,
accersās dum fāta manū: nōn cōgitur ūllus
velle morī. fuga nūlla patet, stant undique nostrīs
intentī cīvēs jugulīs: dēcernite lētum,
et metus omnis abest. cupiās quodcumque necesse est.
nōn tamen in caecā bellōrum nūbe cadendum est
aut cum permixtās aciēs sua tēla tenebrīs
involvent. cōnferta jacent cum corpora campō,
in medium mors omnis abit, perit obruta virtūs:
nōs in cōnspicuā sociīs hostīque carīnā
cōnstituēre deī; praebēbunt aequora testēs,
praebēbunt terrae, summīs dabit īnsula saxīs,
spectābunt geminae dīversō lītore partēs.
nescio quod nostrīs magnum et memorābile fātīs
exemplum, Fortūna, parās. quaecumque per aevum
exhibuit monimenta fidēs servātaque ferrō
mīlitiae pietās, trānsīsset nostra juventūs.
namque suīs prō tē gladiīs incumbere, Caesar,
esse parum scīmus; sed nōn majōra supersunt
obsessīs tantī quae pignora dēmus amōris.
abscīdit nostrae multum fors invida laudī,
quod nōn cum senibus captī nātīsque tenēmur.
indomitōs sciat esse virōs timeatque furentīs
et mortī facilēs animōs et gaudeat hostis
nōn plūrēs haesisse ratēs. temptāre parābunt
foederibus turpīque volent corrumpere vītā.
ō utinam, quō plūs habeat mors ūnica fāmae,
prōmittant veniam, jubeant spērāre salūtem,
nē nōs, cum calidō fodiēmus vīscera ferrō,
dēspērāsse putent. magnā virtūte merendum est,
Caesar ut āmissīs inter tot mīlia paucīs
hoc damnum clādemque vocet. dent fāta recessum
ēmittantque licet, vītāre īnstantia nōlim.
prōjēcī vītam, comitēs, tōtusque futūrae
mortis agor stimulīs: furor est. agnōscere sōlīs
permissum, quōs jam tangit vīcīnia fātī,
vīctūrōsque deī cēlant, ut vīvere dūrent,
fēlīx esse morī.' sīc cūnctās sustulit ārdor
mōbilium mentēs juvenum. cum sīdera caelī
ante ducis vōcēs oculīs ūmentibus omnēs
aspicerent flexōque Ursae tēmōne pavērent,
īdem, cum fortēs animōs praecepta subīssent,
optāvēre diem. nec sēgnis vergere pontō
tunc erat astra polus; nam sōl Lēdaea tenēbat
sīdera, vīcīnō cum lūx altissima Cancrō est;
nox tum Thessalicās urguēbat parva sagittās.
dētegit orta diēs stantīs in rūpibus Histrōs
pugnācēsque marī Grāiā cum classe Liburnōs.
temptāvēre prius suspēnsō vincere bellō
foederibus, fieret captīs sī dulcior ipsa
mortis vīta morā. stābat dēvōta juventūs
damnātā jam lūce ferōx sēcūraque pugnae
prōmissō sibi fīne manū, nūllīque tumultūs
excussēre virīs mentēs ad summa parātās;
innumerāsque simul paucī terrāque marīque
sustinuēre manūs: tanta est fīdūcia mortis.
utque satis bellō vīsum est flūxisse cruōris
versus ab hoste furor. prīmus dux ipse carīnae
Vultējus jugulō poscēns jam fāta retēctō
'ecquis' ait 'juvenum est cujus sit dextra cruōre
digna meō certāque fidē per volnera nostra
testētur sē velle morī?' nec plūra locūtō
vīscera nōn ūnus jam dūdum trānsigit ēnsis.
conlaudat cūnctōs, sed eum cui volnera prīma
dēbēbat grātō moriēns interficit ictū.
concurrunt aliī tōtumque in partibus ūnīs
bellōrum fēcēre nefās. sīc sēmine Cadmī
ēmicuit Dircaea cohors ceciditque suōrum
volneribus, dīrum Thēbānīs frātribus ōmen;
Phāsidos et campīs īnsomnī dente creātī
terrigenae missā magicīs ē cantibus īrā
cognātō tantōs inplērunt sanguine sulcōs,
ipsaque inexpertīs quod prīmum fēcerat herbīs
expāvit Mēdēa nefās. sīc mūtua pactī
fāta cadunt juvenēs, minimumque in morte virōrum
mors virtūtis habet. pariter sternuntque caduntque
volnere lētālī, nec quemquam dextra fefellit
cum feriat moriente manū. nec volnus adāctīs
dēbētur gladiīs: percussum est pectore ferrum
et jugulī pressēre manum. cum sorte cruentā
frātribus incurrunt frātrēs nātusque parentī,
haud trepidante tamen tōtō cum pondere dextrā
exēgēre ēnsēs. pietās ferientibus ūna
nōn repetīsse fuit. jam lātīs vīscera lāpsa
sēmianimēs trāxēre forīs multumque cruōrem
īnfūdēre marī. dēspectam cernere lūcem
victōrēsque suōs voltū spectāre superbō
et mortem sentīre juvat. jam strāge cruentā
cōnspicitur cumulāta ratis, bustīsque remittunt
corpora victōrēs, ducibus mīrantibus ūllī
esse ducem tantī. nūllam majōre locūta est
ōre ratem tōtum discurrēns Fāma per orbem.
nōn tamen ignāvae post haec exempla virōrum
percipient gentēs quam sit nōn ardua virtūs
servitium fūgisse manū, sed rēgna timentur
ob ferrum et saevīs lībertās ūritur armīs,
ignōrantque datōs, nē quisquam serviat, ēnsēs.
mors, utinam pavidōs vītae subdūcere nōllēs,
sed virtūs tē sōla daret. nōn sēgnior illō
Mārte fuit, quī tum Libycīs exārsit in arvīs.
namque ratēs audāx Lilybaeō lītore solvit
Cūrio, nec fortī vēlīs Aquilōne receptō
inter sēmirutās magnae Carthāginis arcēs
et Clipeam tenuit statiōnis lītora nōtae,
prīmaque castra locat cānō procul aequore, quā sē
Bagrada lentus agit siccae sulcātor harēnae.
inde petit tumulōs exēsāsque undique rūpēs,
Antaeī quās rēgna vocat nōn vāna vetustās.
nōminis antīquī cupientem nōscere causās
cognita per multōs docuit rudis incola patrēs.
'nōndum post genitōs Tellūs effēta gigantas
terribilem Libycīs partum concēpit in antrīs.
nec tam jūsta fuit terrārum glōria Tȳphōn
aut Tityos Briareusque ferōx; caelōque pepercit
quod nōn Phlegraeīs Antaeum sustulit arvīs.
hōc quoque tam vastās cumulāvit mūnere vīrēs
Terra suī fētūs, quod, cum tetigēre parentem,
jam dēfecta vigent renovātō rōbore membra.
haec illī spēlunca domus; latuisse sub altā
rūpe ferunt, epulās raptōs habuisse leōnēs;
ad somnōs nōn terga ferae praebēre cubīle
adsuērunt, nōn silva torum, vīrēsque resūmit
in nūdā tellūre jacēns. periēre colōnī
arvōrum Libyae, pereunt quōs appulit aequor;
auxiliōque diū virtūs nōn ūsa cadendī
terrae spernit opēs: invictus rōbore cūnctīs,
quamvīs stāret, erat. tandem volgāta cruentī
fāma malī terrās mōnstrīs aequorque levantem
magnanimum Alcīdēn Libycās excīvit in ōrās.
ille Cleōnaeī prōjēcit terga leōnis,
Antaeus Libycī; perfūdit membra liquōre
hospes Olympiacae servātō mōre palaestrae,
ille parum fīdēns pedibus contingere mātrem
auxilium membrīs calidās īnfūdit harēnās.
cōnseruēre manūs et multō bracchia nexū;
colla diū gravibus frūstrā temptāta lacertīs,
inmōtumque caput fīxā cum fronte tenētur,
mīranturque habuisse parem. nec vīribus ūtī
Alcīdēs prīmō voluit certāmine tōtīs,
exhausitque virum, quod crēber anhēlitus illī
prōdidit et gelidus fessō dē corpore sūdor.
tum cervīx lassāta quatī, tum pectore pectus
urguērī, tunc oblīquā percussa labāre
crūra manū. jam terga virī cēdentia victor
alligat et medium conpressīs īlibus artat
inguinaque īnsertīs pedibus distendit et omnem
explicuit per membra virum. rapit ārida tellūs
sūdōrem; calidō conplentur sanguine vēnae,
intumuēre torī, tōtōsque indūruit artūs
Herculeōsque novō laxāvit corpore nōdōs.
cōnstitit Alcīdēs stupefactus rōbore tantō,
nec sīc Īnachiīs, quamvīs rudis esset, in undīs
dēsectam timuit reparātīs anguibus hȳdram.
cōnflīxēre parēs, Tellūris vīribus ille,
ille suīs. numquam saevae spērāre novercae
plūs licuit: videt exhaustōs sūdōribus artūs
cervīcemque virī, siccam cum ferret Olympum.
utque iterum fessīs injēcit bracchia membrīs
nōn expectātīs Antaeus vīribus hostis
sponte cadit majorque acceptō rōbore surgit.
quisquis inest terrīs in fessōs spīritus artūs
ēgeritur, Tellūsque virō luctante labōrat.
ut tandem auxilium tāctae prōdesse parentis
Alcīdēs sēnsit, 'standum est tibi,' dīxit 'et ultrā
nōn crēdēre solō, sternīque vetābere terrā.
haerēbis pressīs intrā mea pectora membrīs:
hūc, Antaee, cadēs.' sīc fātus sustulit altē
nītentem in terrās juvenem. morientis in artūs
nōn potuit nātī Tellūs permittere vīrēs:
Alcīdēs mediō tenuit jam pectora pigrō
stricta gelū terrīsque diū nōn crēdidit hostem.
hinc, aevī veteris cūstōs, fāmōsa vetustās,
mīrātrīxque suī, signāvit nōmine terrās.
sed majōra dedit cognōmina collibus istīs
Poenum quī Latiīs revocāvit ab arcibus hostem
Scīpio; nam sēdēs Libycā tellūre potītō
haec fuit. ēn, veteris cernis vestīgia vallī.
Rōmāna hōs prīmum tenuit victōria campōs.'
Cūrio laetātus, tamquam fortūna locōrum
bella gerat servetque ducum sibi fāta priōrum,
fēlīcī nōn fausta locō tentōria pōnēns
indulsit castrīs et collibus abstulit ōmen
sollicitatque ferōs nōn aequīs vīribus hostīs.
omnis Rōmānīs quae cesserat Āfrica signīs
tum Vārī sub jūre fuit; quī rōbore quamquam
cōnfīsus Latiō rēgis tamen undique vīrēs
excīvit, Libycās gentīs, extrēmaque mundī
signa suum comitāta Jubam. nōn fūsior ūllī
terra fuit dominō: quā sunt longissima, rēgna
cardine ab occiduō vīcīnus Gādibus Atlāns
terminat, ā mediō cōnfīnis Syrtibus Hammōn;
at, quā lāta jacet, vastī plaga fervida rēgnī
distinet Ōceanum zōnaeque exusta calentis.
sufficiunt spatiō populī: tot castra sequuntur,
Autololēs Numidaeque vagī semperque parātus
incultō Gaetūlus equō, tum concolor Indō
Maurus, inops Nasamōn, mixtī Garamante perustō
Marmaridae volucrēs, aequātūrusque sagittās
Mēdōrum, tremulum cum torsit missile, Māzax,
et gēns quae nūdō residēns Massȳlia dorsō
ōra levī flectit frēnōrum nescia virgā,
et solitus vacuīs errāre mapālibus Āfer
vēnātor ferrīque simul fīdūcia nōn est
vestibus īrātōs laxīs operīre leōnēs.
nec sōlum studiīs cīvīlibus arma parābat
prīvātae sed bella dabat Juba concitus īrae.
hunc quoque quō superōs hūmānaque polluit annō
lēge tribūniciā soliō dēpellere avōrum
Cūrio temptārat, Libyamque auferre tyrannō
dum rēgnum tē, Rōma, facit. memor ille dolōris
hoc bellum scēptrī frūctum putat esse retentī.
hāc igitur rēgis trepidat jam Cūrio fāmā
et quod Caesareīs numquam dēvōta juventūs
illa nimis castrīs nec Rhēnī mīles in undīs
explōrātus erat, Corfīnī captus in arce,
īnfīdusque novīs ducibus dubiusque priōrī
fās utrumque putat. sed, postquam languida sēgnī
cernit cūncta metū nocturnaque mūnera vallī
dēsōlāta fugā, trepidā sīc mente profātur:
'audendō magnus tegitur timor; arma capessam
ipse prior. campum mīles dēscendat in aequum
dum meus est; variam semper dant ōtia mentem.
ēripe cōnsilium pugnā: cum dīra voluptās
ēnse subit pressō, galeae tēxēre pudōrem,
quis cōnferre ducēs meminit, quis pendere causās?
quā stetit inde favet; velutī fātālis harēnae
mūneribus nōn īra vetus concurrere cōgit
prōductōs, ōdēre parēs.' sīc fātus apertīs
īnstrūxit campīs aciēs; quem blanda futūrīs
dēceptūra malīs bellī fortūna recēpit.
nam pepulit Vārum campō nūdātaque foedā
terga fugā, dōnec vetuērunt castra, cecīdit.
trīstia sed postquam superātī proelia Vārī
sunt audīta Jubae, laetus quod glōria bellī
sit rēbus servāta suīs, rapit agmina fūrtim,
obscūratque suam per jussa silentia fāmam
hoc sōlum incautō metuentis ab hoste, timērī.
mittitur, exiguā quī proelia prīma lacessat
ēliciatque manū, Numidīs ā rēge secundus,
ut sibi commissī simulātor Sabbura bellī;
ipse cavā rēgnī vīrēs in valle retentat:
aspidas ut Phariās caudā sollertior hostis
lūdit et īrātās incertā prōvocat umbrā
oblīquusque caput vānās serpentis in aurās
effūsae tūtō conprēndit guttura morsū
lētiferam citrā saniem; tunc inrita pestis
exprimitur faucēsque fluunt pereunte venēnō.
fraudibus ēventum dederat fortūna, ferōxque
nōn explōrātīs occultī vīribus hostis
Cūrio nocturnum castrīs ērumpere cōgit
ignōtīsque equitem lātē dēcurrere campīs.
ipse sub aurōrae prīmōs excēdere mōtūs
signa jubet castrīs, multum frūstrāque rogātus
ut Libycās metuat fraudēs īnfectaque semper
Pūnica bella dolīs. lētī fortūna propinquī
trādiderat fātīs juvenem, bellumque trahēbat
auctōrem cīvīle suum. super ardua dūcit
saxa, super cautēs, abruptō līmite signa;
cum procul ē summīs cōnspectī collibus hostēs
fraude suā cessēre parum, dum colle relictō
effūsam patulīs aciem committeret arvīs.
ille fugam crēdēns simulātae nescius artis,
ut victor, mersōs aciem dējēcit in agrōs.
ut prīmum patuēre dolī, Numidaeque fugācēs
undique conplētīs clausērunt montibus agmen,
obstipuit dux ipse simul peritūraque turba.
nōn timidī petiēre fugam, nōn proelia fortēs,
quippe ubi nōn sonipēs mōtus clangōre tubārum
saxa quatit pulsū rigidōs vexantia frēnōs
ōra terēns spargitque jubās et subrigit aurīs
incertōque pedum pugnat nōn stāre tumultū:
fessa jacet cervīx, fūmant sūdōribus artūs
ōraque prōjectā squālent ārentia linguā,
pectora rauca gemunt, quae crēber anhēlitus urguet,
et dēfecta gravis longē trahit īlia pulsus
siccaque sanguineīs dūrēscit spūma lupātīs.
jamque gradum neque verberibus stimulīsque coāctī
nec quamvīs crēbrīs jussī calcāribus addunt:
volneribus cōguntur equī; nec prōfuit ūllī
cornipedis rūpisse morās, neque enim impetus ille
incursusque fuit: tantum perfertur ad hostīs
et spatium jaculīs oblātō volnere dōnat.
at, vagus Āfer equōs ut prīmum ēmīsit in agmen,
tum campī tremuēre sonō, terrāque solūtā,
quantus Bistoniō torquētur turbine, pulvis
āera nūbe suā tēxit trāxitque tenebrās.
ut vērō in peditēs fātum miserābile bellī
incubuit, nūllō dubiī discrīmine Mārtis
ancipitēs steterunt cāsūs, sed tempora pugnae
mors tenuit; neque enim licuit prōcurrere contrā
et miscēre manūs. sīc undique saepta juventūs
comminus oblīquīs et rēctīs ēminus hastīs
obruitur, nōn volneribus nec sanguine sōlum,
tēlōrum nimbō peritūra et pondere ferrī.
ergō aciēs tantae parvum spissantur in orbem,
ac, sīquis metuēns medium corrēpsit in agmen,
vix inpūne suōs inter convertitur ēnsēs;
dēnsāturque globus, quantum pede prīma relātō
cōnstrīnxit gȳrōs aciēs. nōn arma movendī
jam locus est pressīs, stīpātaque membra teruntur;
frangitur armātum conlīsō pectore pectus.
nōn tam laeta tulit victor spectācula Maurus
quam Fortūna dabat; fluviōs nōn ille cruōris
membrōrumque videt lāpsum et ferientia terram
corpora: conpressum turbā stetit omne cadāver.
excitet invīsās dīrae Carthāginis umbrās
īnferiīs fortūna novīs, ferat ista cruentus
Hannibal et Poenī tam dīra piācula mānēs.
Rōmānam, superī, Libycā tellūre ruīnam
Pompejō prōdesse nefās vōtīsque senātūs.
Āfrica nōs potius vincat sibi. Cūrio, fūsās
ut vīdit campīs aciēs et cernere tantās
permīsit clādēs conpressus sanguine pulvis,
nōn tulit adflīctīs animam prōdūcere rēbus
aut spērāre fugam, ceciditque in strāge suōrum
inpiger ad lētum et fortis virtūte coāctā.
quid nunc rōstra tibī prōsunt turbāta forumque
unde tribūniciā plēbējus signifer arce
arma dabās populīs? quid prōdita jūra senātūs
et gener atque socer bellō concurrere jussī?
ante jacēs quam dīra ducēs Pharsālia cōnfert,
spectandumque tibī bellum cīvīle negātum est.
hās urbī miserae vestrō dē sanguine poenās
ferre datis, luitis jugulō sīc arma, potentēs.
fēlīx Rōma quidem cīvīsque habitūra beātōs,
sī lībertātis superīs tam cūra placēret
quam vindicta placet. Libycās, ēn, nōbile corpus,
pāscit avēs nūllō contēctus Cūrio bustō.
at tibi nōs, quandō nōn prōderit ista silēre
ā quibus omne aevī senium sua fāma repellit,
digna damus, juvenis, meritae praecōnia vītae.
haut alium tantā cīvem tulit indole Rōma
aut cui plūs lēgēs dēbērent rēcta sequentī;
perdita tunc urbī nocuērunt saecula, postquam
ambitus et luxūs et opum metuenda facultās
trānsversō mentem dubiam torrente tulērunt,
mōmentumque fuit mūtātus Cūrio rērum
Gallōrum captus spoliīs et Caesaris aurō.
jūs licet in jugulōs nostrōs sibi fēcerit ēnsis
Sulla potēns Mariusque ferōx et Cinna cruentus
Caesareaeque domūs seriēs, cui tanta potestās
concessa est? ēmēre omnēs, hic vēndidit urbem.

Reader settings

Side Panel

Text SizeRelative to your text size
85%

Textual Aids

Touch Navigation