Bella per Ēmathiōs plūs quam cīvīlia campōs
jūsque datum scelerī canimus, populumque potentem
in sua victrīcī conversum vīscera dextrā
cognātāsque aciēs, et ruptō foedere rēgnī
certātum tōtīs concussī vīribus orbis
in commūne nefās, īnfēstīsque obvia signīs
signa, parēs aquilās et pīla minantia pīlīs.
quis furor, ō cīvēs, quae tanta licentia ferrī?
gentibus invīsīs Latium praebēre cruōrem
cumque superba foret Babylōn spolianda tropaeīs
Ausoniīs umbrāque errāret Crassus inultā
bella gerī placuit nūllōs habitūra triumphōs?
heu, quantum terrae potuit pelagīque parārī
hōc quem cīvīlēs hausērunt sanguine dextrae,
unde venit Tītān et nox ubi sīdera condit
quāque diēs medius flagrantibus aestuat hōrīs
et quā brūma rigēns ac nescia vēre remittī
astringit Scythicō glaciālem frīgore pontum!
sub juga jam Sērēs, jam barbarus īsset Araxēs
et gēns sīqua jacet nāscentī cōnscia Nīlō.
tum, sī tantus amor bellī tibi, Rōma, nefandī,
tōtum sub Latiās lēgēs cum mīseris orbem,
in tē verte manūs: nōndum tibi dēfuit hostis.
at nunc sēmirutīs pendent quod moenia tēctīs
urbibus Ītaliae lāpsīsque ingentia mūrīs
saxa jacent nūllōque domūs cūstōde tenentur
rārus et antīquīs habitātor in urbibus errat,
horrida quod dūmīs multōsque inarāta per annōs
Hesperia est dēsuntque manūs poscentibus arvīs,
nōn tū, Pyrrhe ferōx, nec tantīs clādibus auctor
Poenus erit: nūllī penitus dēscendere ferrō
contigit; alta sedent cīvīlis volnera dextrae.
quod sī nōn aliam ventūrō fāta Nerōnī
invēnēre viam magnōque aeterna parantur
rēgna deīs caelumque suō servīre Tonantī
nōn nisi saevōrum potuit post bella gigantum,
jam nihil, ō superī, querimur; scelera ipsa nefāsque
hāc mercēde placent. dīrōs Pharsālia campōs
inpleat et Poenī saturentur sanguine mānēs,
ultima fūnestā concurrant proelia Mundā,
hīs, Caesar, Perusīna famēs Mutinaeque labōrēs
accēdant fātīs et quās premit aspera classēs
Leucas et ārdentī servīlia bella sub Aetnā,
multum Rōma tamen dēbet cīvīlibus armīs
quod tibi rēs ācta est. tē, cum statiōne perāctā
astra petēs sērus, praelātī rēgia caelī
excipiet gaudente polō: seu scēptra tenēre
seu tē flammigerōs Phoebī cōnscendere currūs
tellūremque nihil mūtātō sōle timentem
igne vagō lūstrāre juvet, tibi nūmine ab omnī
cēdētur, jūrisque tuī nātūra relinquet
quis deus esse velīs, ubi rēgnum pōnere mundī.
sed neque in Arctōō sēdem tibi lēgeris orbe
nec polus āversī calidus quā vergitur Austrī,
unde tuam videās oblīquō sīdere Rōmam.
aetheris inmēnsī partem sī presseris ūnam,
sentiet axis onus. lībrātī pondera caelī
orbe tenē mediō; pars aetheris illa serēnī
tōta vacet nūllaeque obstent ā Caesare nūbēs.
tum genus hūmānum positīs sibi cōnsulat armīs
inque vicem gēns omnis amet; pāx missa per orbem
ferrea belligerī conpescat līmina Jānī.
sed mihi jam nūmen; nec, sī tē pectore vātēs
accipiō, Cirrhaea velim sēcrēta moventem
sollicitāre deum Bacchumque āvertere Nȳsā:
tū satis ad vīrēs Rōmāna in carmina dandās.
fert animus causās tantārum exprōmere rērum,
inmēnsumque aperītur opus, quid in arma furentem
inpulerit populum, quid pācem excusserit orbī.
invida fātōrum seriēs summīsque negātum
stāre diū nimiōque gravēs sub pondere lāpsūs
nec sē Rōma ferēns. sīc, cum conpāge solūtā
saecula tot mundī suprēma coēgerit hōra
antīquum repetēns iterum chaos, [omnia mixtīs
sīdera sīderibus concurrent,] ignea pontum
astra petent, tellūs extendere lītora nōlet
excutietque fretum, frātrī contrāria Phoebē
ībit et oblīquum bīgās agitāre per orbem
indignāta diem poscet sibi, tōtaque discors
māchina divolsī turbābit foedera mundī.
in sē magna ruunt: laetīs hunc nūmina rēbus
crēscendī posuēre modum. nec gentibus ūllīs
commodat in populum terrae pelagīque potentem
invidiam Fortūna suam. tū causa malōrum
facta tribus dominīs commūnis, Rōma, nec umquam
in turbam missī fērālia foedera rēgnī.
ō male concordēs nimiāque cupīdine caecī,
quid miscēre juvat vīrēs orbemque tenēre
in mediō? dum terra fretum terramque levābit
āēr et longī volvent Tītāna labōrēs
noxque diem caelō totidem per signa sequētur,
nūlla fidēs rēgnī sociīs, omnisque potestās
inpatiēns cōnsortis erit. nec gentibus ūllīs
crēdite nec longē fātōrum exempla petantur:
frāternō prīmī maduērunt sanguine mūrī.
nec pretium tantī tellūs pontusque furōris
tunc erat: exiguum dominōs commīsit asȳlum.
temporis angustī mānsit concordia discors
pāxque fuit nōn sponte ducum; nam sōla futūrī
Crassus erat bellī medius mora. quāliter undās
quī secat et geminum gracilis mare sēparat Isthmos
nec patitur cōnferre fretum, sī terra recēdat,
Īonium Aegaeō frangat mare, sīc, ubi saeva
arma ducum dirimēns miserandō fūnere Crassus
Assyriās Latiō maculāvit sanguine Carrhās,
Parthica Rōmānōs solvērunt damna furōrēs.
plūs illā vōbīs aciē, quam crēditis, āctum est,
Arsacidae: bellum victīs cīvīle dedistis.
dīviditur ferrō rēgnum, populīque potentis,
quae mare, quae terrās, quae tōtum possidet orbem,
nōn cēpit fortūna duōs. nam pignora jūnctī
sanguinis et dīrō fērālēs ōmine taedās
abstulit ad mānēs Parcārum Jūlia saevā
intercepta manū. quod sī tibi fāta dedissent
majōrēs in lūce morās, tū sōla furentem
inde virum poterās atque hinc retinēre parentem
armātāsque manūs excussō jungere ferrō,
ut generōs socerīs mediae jūnxēre Sabīnae.
morte tuā discussa fidēs bellumque movēre
permissum ducibus. stimulōs dedit aemula virtūs.
tū, nova nē veterēs obscūrent ācta triumphōs
et victīs cēdat pīrātica laurea Gallīs,
Magne, timēs; tē jam seriēs ūsusque labōrum
ērigit inpatiēnsque locī fortūna secundī;
nec quemquam jam ferre potest Caesarve priōrem
Pompejusve parem. quis jūstius induit arma
scīre nefās: magnō sē jūdice quisque tuētur;
victrīx causa deīs placuit sed victa Catōnī.
nec coiēre parēs. alter vergentibus annīs
in senium longōque togae tranquillior ūsū
dēdidicit jam pāce ducem, fāmaeque petītor
multa dare in volgus, tōtus populāribus aurīs
inpellī plausūque suī gaudēre theātrī,
nec reparāre novās vīrēs, multumque priōrī
crēdere fortūnae. stat magnī nōminis umbra,
quālis frūgiferō quercus sublīmis in agrō
exuviās veteris populī sacrātaque gestāns
dōna ducum nec jam validīs rādīcibus haerēns
pondere fīxa suō est, nūdōsque per āera rāmōs
effundēns truncō, nōn frondibus, efficit umbram,
et quamvīs prīmō nūtet cāsūra sub Eurō,
tot circum silvae firmō sē rōbore tollant,
sōla tamen colitur. sed nōn in Caesare tantum
nōmen erat nec fāma ducis, sed nescia virtūs
stāre locō, sōlusque pudor nōn vincere bellō.
ācer et indomitus, quō spēs quōque īra vocāsset,
ferre manum et numquam temerandō parcere ferrō,
successūs urguēre suōs, īnstāre favōrī
nūminis, inpellēns quidquid sibi summa petentī
obstāret gaudēnsque viam fēcisse ruīnā,
quāliter expressum ventīs per nūbila fulmen
aetheris inpulsī sonitū mundīque fragōre
ēmicuit rūpitque diem populōsque paventēs
terruit oblīquā praestringēns lūmina flammā:
in sua templa furit, nūllāque exīre vetante
māteriā magnamque cadēns magnamque revertēns
dat strāgem lātē sparsōsque recolligit ignēs.
hae ducibus causae; suberant sed pūblica bellī
sēmina, quae populōs semper mersēre potentīs.
namque, ut opēs nimiās mundō fortūna subāctō
intulit et rēbus mōrēs cessēre secundīs
praedaque et hostīlēs luxum suāsēre rapīnae,
nōn aurō tēctīsve modus, mēnsāsque priōrēs
aspernāta famēs; cultūs gestāre decōrōs
vix nuribus rapuēre marēs; fēcunda virōrum
paupertās fugitur tōtōque accersitur orbe
quō gēns quaeque perit; tum longōs jungere fīnēs
agrōrum, et quondam dūrō sulcāta Camillī
vōmere et antīquōs Curiōrum passa ligōnēs
longa sub ignōtīs extendere rūra colōnīs.
nōn erat is populus quem pāx tranquilla juvāret,
quem sua lībertās inmōtīs pāsceret armīs.
inde īrae facilēs et, quod suāsisset egestās,
vīle nefās, magnumque decus ferrōque petendum
plūs patriā potuisse suā, mēnsūraque jūris
vīs erat: hinc lēgēs et plēbis scīta coāctae
et cum cōnsulibus turbantēs jūra tribūnī;
hinc raptī fascēs pretiō sectorque favōris
ipse suī populus lētālisque ambitus urbī
annua vēnālī referēns certāmina Campō;
hinc ūsūra vorāx avidumque in tempora fēnus
et concussa fidēs et multīs ūtile bellum.
jam gelidās Caesar cursū superāverat Alpēs
ingentīsque animō mōtūs bellumque futūrum
cēperat. ut ventum est parvī Rubicōnis ad undās,
ingēns vīsa ducī patriae trepidantis imāgō
clāra per obscūram voltū maestissima noctem
turrigerō cānōs effundēns vertice crīnēs
caesariē lacerā nūdīsque adstāre lacertīs
et gemitū permixta loquī: 'quō tenditis ultrā?
quō fertis mea signa, virī? sī jūre venītis,
sī cīvēs, hūc usque licet.' tum perculit horror
membra ducis, riguēre comae gressumque coercēns
languor in extrēmā tenuit vestīgia rīpā.
mox ait 'ō magnae quī moenia prōspicis urbis
Tarpējā dē rūpe Tonāns Phrygiīque penātēs
gentis Iūlēae et raptī sēcrēta Quirīnī
et residēns celsā Latiāris Juppiter Albā
Vestālēsque focī summīque ō nūminis īnstar
Rōma, favē coeptīs. nōn tē furiālibus armīs
persequor: ēn, adsum victor terrāque marīque
Caesar, ubīque tuus (liceat modo, nunc quoque) mīles.
ille erit ille nocēns, quī mē tibi fēcerit hostem.'
inde morās solvit bellī tumidumque per amnem
signa tulit properē: sīcut squālentibus arvīs
aestiferae Libyēs vīsō leo comminus hoste
subsēdit dubius, tōtam dum colligit īram;
mox, ubi sē saevae stimulāvit verbere caudae
ērēxitque jubam et vastō grave murmur hiātū
īnfremuit, tum torta levis sī lancea Maurī
haereat aut lātum subeant vēnābula pectus,
per ferrum tantī sēcūrus volneris exit.
fonte cadit modicō parvīsque inpellitur undīs
pūniceus Rubicōn, cum fervida canduit aestās,
perque īmās serpit vallēs et Gallica certus
līmes ab Ausoniīs disterminat arva colōnīs.
tum vīrēs praebēbat hiemps atque auxerat undās
tertia jam gravidō pluviālis Cynthia cornū
et madidīs Eurī resolūtae flātibus Alpēs.
prīmus in oblīquum sonipēs oppōnitur amnem
exceptūrus aquās; mollī tum cētera rumpit
turba vadō facilēs jam frāctī flūminis undās.
Caesar, ut adversam superātō gurgite rīpam
attigit, Hesperiae vetitīs et cōnstitit arvīs,
'hīc' ait 'hīc pācem temerātaque jūra relinquō;
tē, Fortūna, sequor. procul hinc jam foedera suntō;
crēdidimus satis hīs, ūtendum est jūdice bellō.'
sīc fātus noctis tenebrīs rapit agmina ductor
inpiger, et tortō Baleāris verbere fundae
ōcior et missā Parthī post terga sagittā,
vīcīnumque mināx invādit Arīminum, et ignēs
sōlis Lūciferō fugiēbant astra relictō.
jamque diēs prīmōs bellī vīsūra tumultūs
exoritur; sed sponte deum, seu turbidus Auster
inpulerat, maestam tenuērunt nūbila lūcem.
cōnstitit ut captō jussus dēpōnere mīles
signa forō, strīdor lituum clangorque tubārum
nōn pia concinuit cum raucō classica cornū.
rupta quiēs populī, strātīsque excīta juventūs
dēripuit sacrīs adfixa penātibus arma
quae pāx longa dabat: nūdā jam crāte fluentīs
invādunt clipeōs curvātaque cuspide pīla
et scabrōs nigrae morsū rōbīginis ēnsēs.
ut nōtae fulsēre aquilae Rōmānaque signa
et celsus mediō cōnspectus in agmine Caesar,
dēriguēre metū, gelidōs pavor occupat artūs,
et tacitō mūtōs volvunt in pectore questūs.
'ō male vīcīnīs haec moenia condita Gallīs,
ō trīstī damnāta locō! pāx alta per omnēs
et tranquilla quiēs populōs: nōs praeda furentum
prīmaque castra sumus. melius, Fortūna, dedissēs
orbe sub Ēōō sēdem gelidāque sub Arctō
errantīsque domōs, Latiī quam claustra tuērī.
nōs prīmī Senonum mōtūs Cimbrumque ruentem
vīdimus et Mārtem Libyēs cursumque furōris
Teutonicī: quotiēns Rōmam fortūna lacessit,
hāc iter est bellīs.' gemitū sīc quisque latentī,
nōn ausus timuisse palam: vōx nūlla dolōrī
crēdita, sed quantum, volucrēs cum brūma coercet,
rūra silent, mediusque tacet sine murmure pontus,
tanta quiēs. noctis gelidās lūx solverat umbrās:
ecce, facēs bellī dubiaeque in proelia mentī
urguentēs addunt stimulōs cūnctāsque pudōris
rumpunt fāta morās: jūstōs Fortūna labōrat
esse ducis mōtūs et causās invenit armīs.
expulit ancipitī discordēs urbe tribūnōs
victō jūre mināx jactātīs cūria Gracchīs.
hōs jam mōta ducis vīcīnaque signa petentēs
audāx vēnālī comitātur Cūrio linguā,
vōx quondam populī lībertātemque tuērī
ausus et armātōs plēbī miscēre potentēs.
utque ducem variās volventem pectore cūrās
cōnspexit 'dum vōce tuae potuēre juvārī,
Caesar,' ait 'partēs, quamvīs nōlente senātū
trāximus imperium, tum cum mihi rōstra tenēre
jūs erat et dubiōs in tē trānsferre Quirītēs.
at postquam lēgēs bellō siluēre coāctae
pellimur ē patriīs laribus patimurque volentēs
exilium: tua nōs faciet victōria cīvēs.
dum trepidant nūllō firmātae rōbore partēs,
tolle morās: semper nocuit differre parātīs.
[pār labor atque metus pretiō majōre petuntur.]
bellantem geminīs tenuit tē Gallia lustrīs,
pars quota terrārum! facilī sī proelia pauca
gesseris ēventū, tibi Rōma subēgerit orbem.
nunc neque tē longī remeantem pompa triumphī
excipit aut sacrās poscunt Capitōlia laurūs:
līvor edāx tibi cūncta negat, gentēsque subāctās
vix inpūne ferēs. socerum dēpellere rēgnō
dēcrētum generō est: partīrī nōn potes orbem,
sōlus habēre potes.' sīc postquam fātus, et ipsī
in bellum prōnō tantum tamen addidit īrae
accenditque ducem, quantum clāmōre juvātur
Ēlēūs sonipēs, quamvīs jam carcere clausō
inmineat foribus prōnusque repāgula laxet.
convocat armātōs extemplō ad signa maniplōs,
utque satis trepidum turbā coeunte tumultum
conposuit voltū dextrāque silentia jussit
'bellōrum ō sociī, quī mīlle perīcula Mārtis
mēcum' ait 'expertī decimō jam vincitis annō,
hoc cruor Arctōīs meruit diffūsus in arvīs
volneraque et mortēs hiemēsque sub Alpibus actae?
nōn secus ingentī bellōrum Rōma tumultū
concutitur, quam sī Poenus trānscenderit Alpēs
Hannibal: inplentur validae tīrōne cohortēs,
in classem cadit omne nemus, terrāque marīque
jussus Caesar agī. quid, sī mihi signa jacērent
Mārte sub adversō ruerentque in terga ferōcēs
Gallōrum populī? nunc, cum fortūna secundīs
mēcum rēbus agat superīque ad summa vocantēs,
temptāmur. veniat longā dux pāce solūtus
mīlite cum subitō partēsque in bella togātae
Mārcellusque loquāx et nōmina vāna Catōnēs.
scīlicet extrēmī Pompejum ēmptīque clientēs
continuō per tot satiābunt tempora rēgnō?
ille reget currūs nōndum patientibus annīs,
ille semel raptōs numquam dīmittet honōrēs?
quid jam rūra querar tōtum suppressa per orbem
ac jussam servīre famem? quis castra timentī
nescit mixta forō, gladiī cum trīste micantēs
jūdicium īnsolitā trepidum cīnxēre corōnā
atque ausō mediās perrumpere mīlite lēgēs
Pompejāna reum clausērunt signa Milōnem?
nunc quoque, nē lassum teneat prīvāta senectūs,
bella nefanda parat suētus cīvīlibus armīs
et docilis Sullam scelerum vīcisse magistrum.
utque ferae tigrēs numquam posuēre furōrem,
quās, nemore Hyrcānō mātrum dum lustra sequuntur,
altus caesōrum pāvit cruor armentōrum,
sīc et Sullānum solitō tibi lambere ferrum
dūrat, magne, sitis. nūllus semel ōre receptūs
pollūtās patitur sanguis mānsuēscere faucēs.
quem tamen inveniet tam longa potentia fīnem?
quis scelerum modus est? ex hōc jam tē, inprobe, rēgnō
ille tuus saltem doceat dēscendere Sulla.
post Cilicāsne vagōs et lassī Pontica rēgis
proelia barbaricō vix cōnsummāta venēnō
ultima Pompejō dabitur prōvincia Caesar,
quod nōn victrīcēs aquilās dēpōnere jussus
pāruerim? mihi sī mercēs ērepta labōrum est,
hīs saltem longī nōn cum duce praemia bellī
reddantur; mīles sub quōlibet iste triumphet.
cōnferet exanguis quō sē post bella senectūs?
quae sēdēs erit ēmeritīs? quae rūra dabuntur
quae noster veterānus aret, quae moenia fessīs?
an melius fīent pīrātae, Magne, colōnī?
tollite jam prīdem victrīcia tollite signa:
vīribus ūtendum est quās fēcimus. arma tenentī
omnia dat, quī jūsta negat. nec nūmina dērunt;
nam neque praeda meīs neque rēgnum quaeritur armīs:
dētrahimus dominōs urbī servīre parātae.'
dīxerat; at dubium nōn clārō murmure volgus
sēcum incerta fremit. pietās patriīque penātēs
quamquam caede ferās mentēs animōsque tumentēs
frangunt; sed dīrō ferrī revocantur amōre
ductōrisque metū. summī tum mūnera pīlī
Laelius ēmeritīque gerēns īnsignia dōnī,
servātī cīvis referentem praemia quercum,
'sī licet,' exclāmat 'Rōmānī maxime rēctor
nōminis, et jūs est vērās exprōmere vōcēs,
quod tam lenta tuās tenuit patientia vīrēs
conquerimur. dēratne tibī fīdūcia nostrī?
dum movet haec calidus spīrantia corpora sanguis
et dum pīla valent fortēs torquēre lacertī,
dēgenerem patiēre togam rēgnumque senātūs?
usque adeō miserum est cīvīlī vincere bellō?
dūc age per Scythiae populōs, per inhospita Syrtis
lītora, per calidās Libyae sitientis harēnās:
haec manus, ut victum post terga relinqueret orbem,
Ōceanī tumidās rēmō conpescuit undās
frēgit et Arctōō spūmantem vertice Rhēnum:
jussa sequī tam posse mihī quam velle necesse est.
nec cīvis meus est, in quem tua classica, Caesar,
audierō. per signa decem fēlīcia castrīs
perque tuōs jūrō quōcumque ex hoste triumphōs,
pectore sī frātris gladium jugulōque parentis
condere mē jubeās plēnaeque in vīscera partū
conjugis, invītā peragam tamen omnia dextrā;
sī spoliāre deōs ignemque inmittere templīs,
nūmina miscēbit castrēnsis flamma monētae;
castra super Tuscī sī pōnere Thybridis undās,
Hesperiōs audāx veniam mētātor in agrōs.
tū quōscumque volēs in plānum effundere mūrōs,
hīs ariēs āctus disperget saxa lacertīs,
illa licet, penitus tollī quam jusseris urbem,
Rōma sit.' hīs cūnctae simul adsēnsēre cohortēs
elatāsque altē, quaecumque ad bella vocāret,
prōmīsēre manūs. it tantus ad aethera clāmor,
quantus, pīniferae Boreās cum Thrācius Ossae
rūpibus incubuit, curvātō rōbore pressae
fit sonus aut rūrsus redeuntis in aethera silvae.
Caesar, ut acceptum tam prōnō mīlite bellum
fātaque ferre videt, nēquō languōre morētur
fortūnam, sparsās per Gallica rūra cohortēs
ēvocat et Rōmam mōtīs petit undique signīs.
dēseruēre cavō tentōria fīxa Lemannō
castraque quae Vosegī curvam super ardua rīpam
pugnācēs pictīs cohibēbant Lingonas armīs.
hī vada līquērunt Isarae, quī, gurgite ductus
per tam multa suō, fāmae majōris in amnem
lāpsus ad aequoreās nōmen nōn pertulit undās.
solvuntur flāvī longā statiōne Rutēnī;
mītis Atax Latiās gaudet nōn ferre carīnās
fīnis et Hesperiae, prōmōtō līmite, Vārus;
quāque sub Herculeō sacrātus nōmine portus
urguet rūpe cavā pelagus: nōn Cōrus in illum
jūs habet aut Zephyrus, sōlus sua lītora turbat
Circius et tūtā prohibet statiōne Monoecī:
quāque jacet lītus dubium quod terra fretumque
vindicat alternīs vicibus, cum funditur ingēns
Ōceanus vel cum refugīs sē flūctibus aufert.
ventus ab extrēmō pelagus sīc axe volūtet
dēstituatque ferēns, an sīdere mōta secundō
Tēthyos unda vagae lūnāribus aestuet hōrīs,
flammiger an Tītān, ut alentēs hauriat undās,
ērigat Ōceanum flūctūsque ad sīdera dūcat,
quaerite, quōs agitat mundī labor; at mihi semper
tū, quaecumque movēs tam crēbrōs causa meātūs,
ut superī voluēre, latē. tum rūra Nemētis
quī tenet et rīpās Atyrī, quā lītore curvō
molliter admissum claudit Tarbellicus aequor,
signa movet, gaudetque āmōtō Santonus hoste
et Biturīx longīsque levēs Suessōnes in armīs,
optimus excussō Leucus Rēmusque lacertō,
optima gēns flexīs in gȳrum Sēquana frēnīs,
et docilis rēctor mōnstrātī Belga covinnī,
Arvernīque, ausī Latiō sē fingere frātrēs
sanguine ab Īliacō populī, nimiumque rebellis
Nervius et caesī pollūtus foedere Cottae,
et quī tē laxīs imitantur, Sarmata, brācīs
Vangionēs, Batavīque trucēs, quōs aere recurvō
strīdentēs acuēre tubae; quā Cinga pererrat
gurgite, quā Rhodanus raptum vēlōcibus undīs
in mare fert Ararim, quā montibus ardua summīs
gēns habitat cānā pendentēs rūpe Cebennās.
tū quoque laetātus convertī proelia, Trēvir,
et nunc tōnse Ligur, quondam per colla decōrē
crīnibus effūsīs tōtī praelāte Comātae,
et quibus inmītis plācātur sanguine dīrō
Teutātēs horrēnsque ferīs altāribus Ēsus
et Taranis Scythicae nōn mītior āra Diānae.
vōs quoque, quī fortēs animās bellōque perēmptās
laudibus in longum vātēs dīmittitis aevum,
plūrima sēcūrī fūdistis carmina, Bardī.
et vōs barbaricōs rītūs mōremque sinistrum
sacrōrum, Dryadae, positīs repetīstis ab armīs.
sōlīs nōsse deōs et caelī nūmina vōbīs
aut sōlīs nescīre datum; nemora alta remōtīs
incolitis lūcīs; vōbīs auctōribus umbrae
nōn tacitās Erebī sēdēs Dītisque profundī
pallida rēgna petunt: regit īdem spīritus artūs
orbe aliō; longae, canitis sī cognita, vītae
mors media est. certē populī quōs dēspicit Arctos
fēlīcēs errōre suō, quōs ille timōrum
maximus haut urguet lētī metus. inde ruendī
in ferrum mēns prōna virīs animaeque capācēs
mortis, et ignāvum reditūrae parcere vītae.
et vōs, crīnigerōs Belgīs arcēre Caȳcōs
oppositī, petitis Rōmam Rhēnīque ferōcēs
dēseritis rīpās et apertum gentibus orbem.
Caesar, ut inmēnsae conlēctō rōbore vīrēs
audendī majōra fidem fēcēre, per omnem
spargitur Ītaliam vīcīnaque moenia conplet.
vāna quoque ad vērōs accessit fāma timōrēs
inrūpitque animōs populī clādemque futūram
intulit et vēlōx properantis nūntia bellī
innumerās solvit falsa in praecōnia linguās.
est quī tauriferīs ubi sē Mēvānia campīs
explicat audācēs ruere in certāmina turmās
adferat, et quā Nār Tiberīnō inlābitur amnī
barbaricās saevī discurrere Caesaris ālās;
ipsum omnēs aquilās conlātaque signa ferentem
agmine nōn ūnō dēnsīsque incēdere castrīs.
nec quālem meminēre vident: majorque ferusque
mentibus occurrit victōque inmānior hoste.
hunc inter Rhēnum populōs Albimque jacentēs
fīnibus Arctōīs patriāque ā sēde revolsōs
pōne sequī, jussamque ferīs ā gentibus urbem
Rōmānō spectante rapī. sīc quisque pavendō
dat vīrēs fāmae, nūllōque auctōre malōrum
quae fīnxēre timent. nec sōlum volgus inānī
percussum terrōre pavet, sed cūria et ipsī
sēdibus exiluēre patrēs, invīsaque bellī
cōnsulibus fugiēns mandat dēcrēta senātus.
tum, quae tūta petant et quae metuenda relinquant
incertī, quō quemque fugae tulit impetus urguent
praecipitem populum, seriēque haerentia longā
agmina prōrumpunt. crēdās aut tēcta nefandās
corripuisse facēs aut jam quatiente ruīnā
nūtantēs pendēre domōs, sīc turba per urbem
praecipitī lymphāta gradū, velut ūnica rēbus
spēs foret adflīctīs patriōs excēdere mūrōs,
incōnsulta ruit. quālis, cum turbidus Auster
reppulit ā Libycīs inmēnsum Syrtibus aequor
frāctaque vēliferī sonuērunt pondera mālī,
dēsilit in flūctūs dēsertā puppe magister
nāvitaque et nōndum sparsā conpāge carīnae
naufragium sibi quisque facit, sīc urbe relictā
in bellum fugitur. nūllum jam languidus aevō
ēvaluit revocāre parēns conjūnxve marītum
flētibus, aut patriī, dubiae dum vōta salūtis
conciperent, tenuēre larēs; nec līmine quisquam
haesit et extrēmō tunc forsitan urbis amātae
plēnus abit vīsū: ruit inrevocābile volgus.
ō facilēs dare summa deōs eademque tuērī
difficilēs! urbem populīs victīsque frequentem
gentibus et generis, coeat sī turba, capācem
hūmānī facilem ventūrō Caesare praedam
ignāvae līquēre manūs. cum pressus ab hoste
clauditur externīs mīles Rōmānus in ōrīs,
effugit exiguō nocturna perīcula vāllō,
et subitus raptī mūnīmine caespitis agger
praebet sēcūrōs intrā tentōria somnōs:
tū tantum audītō bellōrum nōmine, Rōma,
dēsereris; nox ūna tuīs nōn crēdita mūrīs.
danda tamen venia est, tantōrum danda pavōrum:
Pompejō fugiente timent. tum, nēqua futūrī
spēs saltem trepidās mentēs levet, addita fātī
pejōris manifēsta fidēs, superīque minācēs
prōdigiīs terrās inplērunt, aethera, pontum.
ignōta obscūrae vīdērunt sīdera noctēs
ārdentemque polum flammīs caelōque volantēs
oblīquās per ināne facēs crīnemque timendī
sīderis et terrīs mūtantem rēgna comētēn.
fulgura fallācī micuērunt crēbra serēnō,
et variās ignis dēnsō dedit āere fōrmās,
nunc jaculum longō, nunc sparsō lūmine lampās.
ēmicuit caelō tacitum sine nūbibus ūllīs
fulmen et Arctōīs rapiēns dē partibus ignem
percussit Latiāre caput, stēllaeque minōrēs
per vacuum solitae noctis dēcurrere tempus
in medium vēnēre diem, cornūque coāctō
jam Phoebē tōtō frātrem cum redderet orbe
terrārum subitā percussa expalluit umbrā.
ipse caput mediō Tītān cum ferret Olympō
condidit ārdentīs ātrā cālīgine currūs
involvitque orbem tenebrīs gentēsque coēgit
dēspērāre diem; quālem fugiente per ortūs
sōle Thyestēae noctem dūxēre Mycēnae.
ōra ferōx Siculae laxāvit Mulciber Aetnae,
nec tulit in caelum flammās sed vertice prōnō
ignis in Hesperium cecidit latus. ātra Charybdis
sanguineum fundō torsit mare; flēbile saevī
lātrāvēre canēs. Vestālī raptus ab ārā
ignis, et ostendēns cōnfectās flamma Latīnās
scinditur in partēs geminōque cacūmine surgit
Thēbānōs imitāta rogōs. tum cardine tellūs
subsēdit, veteremque jugīs nūtantibus Alpēs
discussēre nivem. Tēthȳs majōribus undīs
Hesperiam Calpēn summumque inplēvit Atlanta.
indigetēs flēvisse deōs, urbisque labōrem
testātōs sūdōre Larēs, dēlāpsaque templīs
dōna suīs, dīrāsque diem foedāsse volucrēs
accipimus, silvīsque ferās sub nocte relictīs
audācēs mediā posuisse cubīlia Rōmā.
tum pecudum facilēs hūmāna ad murmura linguae,
mōnstrōsīque hominum partūs numerōque modōque
membrōrum, mātremque suus conterruit īnfāns;
dīraque per populum Cūmānae carmina vātis
volgantur. tum, quōs sectīs Bellōna lacertīs
saeva movet, cecinēre deōs, crīnemque rotantēs
sanguineum populīs ululārunt trīstia Gallī.
conpositīs plēnae gemuērunt ossibus urnae.
tum fragor armōrum magnaeque per āvia vōcēs
audītae nemorum et venientēs comminus umbrae.
quīque colunt jūnctōs extrēmīs moenibus agrōs
diffugiunt: ingēns urbem cingēbat Erīnys
excutiēns prōnam flagrantī vertice pīnum
strīdentīsque comās, Thēbānam quālis Agauēn
inpulit aut saevī contorsit tēla Lycūrgī
Eumenis, aut quālem jussū Jūnōnis inīquae
horruit Alcīdēs vīsō jam Dīte Megaeram.
īnsonuēre tubae et, quantō clāmōre cohortēs
miscentur, tantum nox ātra silentibus aurīs
ēdidit. ē mediō vīsī cōnsurgere Campō
trīstia Sullānī cecinēre ōrācula mānēs,
tollentemque caput gelidās Aniēnis ad undās
agricolae frāctō Marium fūgēre sepulchrō.
haec propter placuit Tuscōs dē mōre vetustō
accīrī vātēs. quōrum quī maximus aevō
Arrūns incoluit dēsertae moenia Lūcae,
fulminis ēdoctus mōtūs vēnāsque calentēs
fibrārum et monitūs errantis in āere pinnae,
mōnstra jubet prīmum quae nūllō sēmine discors
prōtulerat nātūra rapī sterilīque nefandōs
ex uterō fētūs īnfaustīs ūrere flammīs.
mox jubet et tōtam pavidīs ā cīvibus urbem
ambīrī et fēstō pūrgantēs moenia lūstrō
longa per extrēmōs pōmēria cingere fīnēs
pontificēs, sacrī quibus est permissa potestās.
turba minor rītū sequitur succīncta Gabīnō,
Vestālemque chorum dūcit vittāta sacerdōs
Trōjānam sōlī cui fās vīdisse Minervam.
tum, quī fāta deum sēcrētaque carmina servant
et lōtam parvō revocant Almōne Cybēbēn,
et doctus volucrēs augur servāre sinistrās
septemvirque epulīs fēstus Titiīque sodālēs
et Salius laetō portāns ancīlia collō
et tollēns apicem generōsō vertice flāmen.
dumque illī effūsam longīs ānfrāctibus urbem
circumeunt, Arrūns dispersōs fulminis ignēs
colligit et terrae maestō cum murmure condit
datque locīs nūmen; sacrīs tunc admovet ārīs
ēlēctā cervīce marem. jam fundere Bacchum
coeperat oblīquōque molās indūcere cultrō,
inpatiēnsque diū nōn grātī victima sacrī,
cornua succīnctī premerent cum torva ministrī,
dēpositō victum praebēbat poplite collum.
nec cruor ēmicuit solitus, sed volnere laxō
diffūsum rutilō dīrum prō sanguine vīrus.
palluit attonitus sacrīs fērālibus Arrūns
atque īram superum raptīs quaesīvit in extīs.
terruit ipse color vātem; nam pallida taetrīs
vīscera tīncta notīs gelidōque īnfecta cruōre
plūrimus aspersō variābat sanguine līvor.
cernit tābe jecur madidum, vēnāsque minācēs
hostīlī dē parte videt. pulmōnis anhēlī
fibra latet, parvusque secat vītālia līmes.
cor jacet, et saniem per hiantīs vīscera rīmās
ēmittunt, prōduntque suās ōmenta latebrās.
quodque nefās nūllīs inpūne appāruit extīs,
ecce, videt capitī fibrārum incrēscere mōlem
alterius capitis. pars aegra et marcida pendet,
pars micat et celerī vēnās movet inproba pulsū.
hīs ubi concēpit magnōrum fāta malōrum
exclāmat 'vix fās, superī, quaecumque movētis,
prōdere mē populīs; nec enim tibi, summe, litāvī,
Juppiter, hoc sacrum, caesīque in pectora taurī
īnfernī vēnēre deī. nōn fanda timēmus,
sed venient majōra metū. dī vīsa secundent,
et fibrīs sit nūlla fidēs, sed conditor artis
fīnxerit ista Tagēs.' flexā sīc ōmina Tuscus
involvēns multāque tegēns ambāge canēbat.
at Figulus, cui cūra deōs sēcrētaque caelī
nōsse fuit, quem nōn stēllārum Aegyptia Memphis
aequāret vīsū numerīsque sequentibus astra,
'aut hic errat' ait 'nūllā cum lēge per aevum
mundus et incertō discurrunt sīdera mōtū,
aut, sī fāta movent, urbī generīque parātur
hūmānō mātūra luēs. terraene dehīscent
subsīdentque urbēs, an tollet fervidus āēr
temperiem? segetēs tellūs īnfīda negābit,
omnis an īnfūsīs miscēbitur unda venēnīs?
quod clādis genus, ō superī, quā peste parātis
saevitiam? extrēmī multōrum tempus in ūnum
convēnēre diēs. summō sī frīgida caelō
stēlla nocēns nigrōs Sāturnī accenderet ignīs,
Deucaliōnēōs fūdisset Aquārius imbrēs
tōtaque diffūsō latuisset in aequore tellūs.
sī saevum radiīs Nemeaeum, Phoebe, Leōnem
nunc premerēs, tōtō fluerent incendia mundō
succēnsusque tuīs flagrāsset curribus aethēr.
hī cessant ignēs. tū, quī flagrante minācem
Scorpion incendis caudā chēlāsque perūris,
quid tantum, Grādīve, parās? nam mītis in altō
Juppiter occāsū premitur, Venerisque salūbre
sīdus hebet, mōtūque celer Cyllēnius haeret,
et caelum Mārs sōlus habet. cūr signa meātūs
dēseruēre suōs mundōque obscūra feruntur,
ēnsiferī nimium fulget latus Ōrīōnis?
inminet armōrum rabiēs, ferrīque potestās
cōnfundet jūs omne manū, scelerīque nefandō
nōmen erit virtūs, multōsque exībit in annōs
hic furor. et superōs quid prōdest poscere fīnem?
cum dominō pāx ista venit. dūc, Rōma, malōrum
continuam seriem clādemque in tempora multa
extrahe cīvīlī tantum jam lībera bellō.'
terruerant satis haec pavidam praesāgia plēbem,
sed majōra premunt. nam, quālis vertice Pindī
Ēdonis Ōgygiō dēcurrit plēna Lyaeō,
tālis et attonitam rapitur mātrōna per urbem
vōcibus hīs prōdēns urguentem pectora Phoebum:
'quō feror, ō Paeān? quā mē super aethera raptam
cōnstituis terrā? videō Pangaea nivōsīs
cāna jugīs lātōsque Haemī sub rūpe Philippōs.
quis furor hic, ō Phoebe, docē, quō tēla manūsque
Rōmānae miscent aciēs bellumque sine hoste est.
quō dīversa feror? prīmōs mē dūcis in ortūs,
quā mare Lāgēī mūtātur gurgite Nīlī:
hunc ego, flūmineā dēfōrmis truncus harēnā
quī jacet, agnōscō. dubiam super aequora Syrtim
ārentemque feror Libyēn, quō trīstis Enȳō
trānstulit Ēmathiās aciēs. nunc dēsuper Alpis
nūbiferae collēs atque āeriam Pȳrēnēn
abripimur. patriae sēdēs remeāmus in urbis,
inpiaque in mediō peraguntur bella senātū.
cōnsurgunt partēs iterum, tōtumque per orbem
rūrsus eō. nova dā mihi cernere lītora pontī
tellūremque novam: vīdī jam, Phoebe, Philippōs.'
haec ait, et lassō jacuit dēserta furōre.