C. Valeri Flacci Argonauticon Liber Tertius.
it tectis Argoa manus, simul urbe profusi
Bithyno Phrygiove satum, sed quem sua noto
colle per angustae Lesbos freta suggerit Helles.
ipse agit Aesonidae iunctos ad litora gressus
Cyzicus abscessu lacrimans [gap]
tum galeam et patriae telum insuperabile dextrae
nosse animos rerumque vias. cur talia passus
arma, quid hospitiis iunctas concurrere dextras
Iuppiter? unde tubae nocturnaque movit Erinys?
dum volucri quatit asper equo silvasque fatigat
Cyzicus, ingenti praedae deceptus amore
adsuetum Phrygias dominam vectare per urbes
et nunc ille iubas captivaque postibus ora
imposuit, spolium infelix divaeque pudendum.
quae postquam Haemoniam tantae non immemor irae
aerisono de monte ratem praefixaque regum
scuta videt, nova monstra viro, nova funera volvit,
ut socias in nocte manus utque impia bella
conserat et saevis erroribus implicet urbem.
Nox erat et leni canebant aequora sulco,
et iam prona leves spargebant sidera somnos.
ipse diem longe solisque cubilia Tiphys
consulit, ipse ratem vento stellisque ministrat.
atque ilium non ante sopor luctamine tanto
turbine flectit iter portuque refertur amico.
signa tubae, vox et mediis emissa tenebris:
'hostis habet portus, soliti rediere Pelasgi.'
rupta quies; deus ancipitem lymphaverat urbem
vox omnes super una tubas, qua conus et enses,
qua trepidis auriga rotis nocturnaque muris
claustra cadunt; talesque metus non Martia cassis
Eumenidumque comae, non tristis ab aethere Gorgo
ludus et ille deo, pavidum praesepibus aufert
cum pecus et profugi sternunt dumeta iuvenci.
Cyzicus. ecce super foribus Bellona reclusis
nuda latus passuque movens orichalca sonoro
adstitit et triplici pulsans fastigia crista
nube meri geminam Pholoen maioraque cernens
astra ruit, qualisve redit venatibus actis
advehit, at miserae declinant lumina Thebae.
iamque adeo nec porta ducem nec pone moratur
advolat; hinc alii subeunt, ut proxima quaeque
intremuit domus et motus accepit inanes.
At Minyas anceps fixit pavor; aegra virorum
corda labant, nec quae regio aut discrimina cernunt,
[gap]
insonuit monuitque ratem rapere obvia caeca
arma manu. princeps galeam constringit Iason
vociferans: 'primam bane nati, pater, accipe pugnam
vosque, viri, optatos huc adfore credite Colchos.'
Bistonas in medios ceu Martius exilit astris
currus, ubi ingentes animae clamorque tubaeque
occupat arva furens; sequitur vis omnis Achivum.
adglomerant latera, et densis thoracibus horrens
dispulerit nec dextra Iovis Terrorque Pavorque,
Martis equi. sic contextis umbonibus urgent,
caeruleo veluti cum Iuppiter agmine nubem
pulsat utrimque notus; pendent mortalia longo
fert sonitus immota phalanx irasque retentant,
restitit ille gradu seseque a lumine ferri
sustinuit, praeceps subitum ceu pastor ad amnem,
'opperiar manibusque dari quem comminus optem;
aequora purpuream singultibus expulit hastam.
ac velut in medio rupes latet horrida ponto,
quam super ignari numquam rexere magistri
praecipites impune rates, sic agmine caeco
et Cotys et Pyrno melior genitore Bienor.
urbs agitur. Genyso coniunx amoverat arma;
ast illi subitus ventis vivoque reluxit
linquit et undantes mensas infectaque pernox
sacra Medon; chlamys imbelli circumvenit ostro
torta manum, strictoque vias praefulgurat ense.
ecce gravem nodis pinguique bitumine quassans
ille leves de more manus aciemque Pelasgum
arduus et late fumanti nube coruscus;
quantus ubi immenso prospexit ab aethere Typhon
igne simul ventisque rubens, quem Iuppiter alte
pectore certa regens adversa spicula flamma:
per piceos accensa globos et pectus harundo
per medium contenta fugit; ruit ille comanti
sternit et elatae propius succedere dextrae
disiecit cervice tenus. simul aspera victor
cingula sublustri vibrantia detrahit umbra,
'linquite' ait: 'ferro potius mihi dextera, ferro
navet opus', prensumque manu detruncat Amastrum 145
admonuit. pergunt rupta testudine fusi,
qua tenebrae campique ferunt. gravis invenit Ochum
dux campi Martisque potens, ut caeca profundo
semineces: Glaucum sequitur Glaucumque ruentem
ille manu contra telum tenet ultima frustra
verba ciens fixamque videt decrescere cornum.
pectine Bistoniae magnum post ausus alumnum.
nec pharetram aut acres ultra Tirynthius arcus
ac veluti magna iuvenum cum densa securi
iamque abies piceaeque ruunt, sic dura sub ictu
albet ager. levis ante pedes subsederat †Hidmon;
horruit ille cadens nomenque agnovit amicum
primus et ignaris dirum scelus attulit umbris.
nee tibi Thessalicos tune profuit, Ornyte, reges
oblatumque ferit, galeam cristasque rubentes,
attonitus, Crenaee, parens. en frigidus orbes
purpureos iam somnus obit, iam candor et anni
deficiunt vitaque fugit decus omne soluta:
desere nune nemus et Nympharum durus amores.
tum primum puer ausus Hylas (spes maxima bellis
prostravitque virum celeri per pectora telo.
Accessere (nefas) tenebris fallacibus acti
Tyndaridae in sese: Castor prius ibat in ictus
nescius; ast illos nova lux subitusque diremit
frontis apex. tum Castor Ityn, qua caerulus ambit
balteus et gemini committunt ora dracones,
transigit et Canthi pallentem vulnere Cydrum.
torserat hic totis conisus viribus hastam
prodidit et piceo comitem miserata refulsit
Luna polo; cessere iubae, raptumque per auras
Nisaeum Telamon et Ophelten vana sonantem
qua stomachi secreta, ferit laetusque profatur:
'di, precor, hunc regem aut aeque delegerit alta
fors mihi gente satum, magnusque et flebilis urbi
conciderit.' super addit Aren fratremque Melanthum
regis amicitiam et famuli propioris honores —
qua patiens non arte — tulit. nox alta cadentum
ut magis Inarime, magis ut mugitor anhelat
Musa, sequi. trepidam Phaethon adflavit ab alto
Tisiphonen, graviorque locos iam luce propinqua
umbra premit; non signa virum, non funera cernunt,
Eumenidum noctisque globos, vatique patescat
armorum fragor et tepidi singultibus agri
labentum atque acti Minyis per litora manes.
Cyzicus hic aciem vanis discursibus implet
fata trahens; iam pulsa sibi cessisse Pelasgum
agmina, iam passim vacuos disiecta per agros
ira deum. fundo veluti cum Coeus in imo
vincla lovis fractoque trahens adamante catenas
concipit, ast ilium fluviis et nocte remensa
Eumenidum canis et sparsae iuba reppulit hydrae.
saevit acerba fremens tardumque a moenibus agmen
nil ausas sine rege manus? at barbara buxus
si vocet et motis ululantia Dindyma sacris,
tune ensis placeatque furor, modo tela sacerdos
talibus insultans iamdudum numine divae
cornuaque et motas videt inter nubila turres.
tune gravis et certo tendens stridore per umbram
Aesonii venit hasta ducis latumque sub imo
pectore rumpit iter. quam nunc incognita vellet
lustra sibi nullosque datos venatibus annos.
talia magnanimi diverso turbine fundunt
exstinctum genus et solas per moenia matres
vidisset stratamque dies in litore gentem.
Tum pater omnipotens tempus iam rege perempto
flectere fata ratus miserasque abrumpere pugnas,
diffugiunt, quae sola salus; nec terga ruentum
mens Minyis conversa sequi: stetit anxia virtus.
orta dies notaeque (nefas) albescere turres.
'di maris' attonito conclamat ab agmine Tiphys,
'ut mea fatali damnastis pectora somno.
heu socii quantis complerunt litora monstris.'
illi autem neque adhuc gemitus neque conscia facti
ora levant; tenet exsangues rigor horridus artus;
ceu pavet ad crines et tristia Pentheos ora
Thyias, ubi impulsae iam se deus agmine matris
abstulit et caesi vanescunt cornua tauri.
nec minus effusi grandaevum ad litora vulgus,
ut socias videre manus, dare versa retrorsus
terga metu. dextram tendens proclamat Iason
procubuisse magis. deus haec, deus asper utrisque
praecipiti plangore ruunt; agnoscit in alta
volnera, pars sera componunt lumina dextra.
at vero in mediis exsangui rege reperto
aggeribus, tristi sileant ceu cetera planctu,
sic famulum matrumque dolor, sic omnis ad unum
versa manus. circa lacrimis ac mentibus aegri
stant Minyae deflentque nefas et cuspidis ictus
Aesoniae sortemque ducis solantur acerbam.
ille ubi concretes pingui iam sanguine crines
pallentesque genas infractaque pectore caro
ingemit atque artus fatur complexus amicos:
nox habet et nullo testantem foedera questu:
colloquiis, cui me hospitio Fortuna revexit?
speravi te posse manu? talisve reliqui
has ego, amice, domos? quod si iam bella manebant
nec Clarii nunc antra dei quercusque Tonantis
arguerem. talesne acies, talesne triumphos
sorte dabant? tantumque nefas mens conscia vatum
conticuit, patriae exitium crudele senectae
et tot acerba canens? heu divis visa sinistris
regna mihi. quinam reditus? quae me hospita tellus
invidere dei, ne Phasidis arva remoti
litora neve tuos irem tune ultor in hostes.
fas tamen est conferre genas, fas iungere tecum
pectora et exsangues miscere amplexibus artus.
vos age funereas ad litora volvite silvas
et socios lustrate rogos; date debita caesis
Parte alia Clite laceras super ora mariti
fusa comas misera in planctus vocat agmina matrum
fatur et haec: 'primis coniunx ereptus in annis
cuncta trahis; necdum suboles nec gaudia de te
ulla mihi, quis maesta tuos nunc, optime, casus
perpeterer tenui luctum solamine fallens.
occidit arcana genetrix absumpta sagitta:
tu, mihi qui coniunx pariter fraterque parensque
solus et a prima fueras spes una iuventa,
deseris heu, totamque deus simul impulit urbem.
tendentem mihi morte manus aut ulla monentis
heu talem tantique metus secura recepi.'
erigit haerentem compressaque colla trahentem.
Interea innumeras nudatis montibus urgent
summa locant. vadit sonipes cervice remissa,
venatrix nec turba canum pecudumque morantur
[gap]
eminet; hunc crebris quatiens singultibus ora
adlevat Aesonides celsoque reponit in ostro.
inicit. ille suam vultus conversus ad urbem
sceptra manu veterum retinet gestamen avorum.
nam quia nec proles alius nec denique sanguis,
concussi tremuere rogi, ter inhorruit aether
luctificum clangente tuba; iecere supremo
solvitur, et celsis conlucent aequora flammis.
scilicet haec illo iuvenem populosque manebant
tempore, Peliacis caderet cum montibus arbor;
hoc volucrumque minae praesagaque fulmina longo
acta mari tulerant. sed quis non prima refellat
monstra deum longosque sibi non auguret annos?
iamque solutus honos cineri, iam passibus aegris
dilapsae cum prole nurus, tandemque quiescunt
bis zephyri iam vela vocant: fiducia maestis
necdum omnes lacrimas atque omnia reddita caesis
pulsus amor segnique iuvat frigescere luctu.
ipse etiam Aesonides, quamquam tristissima rerum
castiganda duci vultuque premenda sereno,
dulcibus indulget lacrimis aperitque dolorem.
tum secreta trahens Phoebeum ad litora Mopsum
'quaenam' ait 'ista lues, aut quae sententia divum?
angimur? aut pariet quemnam haec ignavia finem?'
'Dicam' ait 'ac penitus causas labemque docebo'
Mopsus, et astra tuens 'non si mortalia membra
sortitusque breves et parvi tempora fati
perpetimur, socius superi quondam ignis Olympi,
fas ideo miseere neces ferroque morantes
quippe nec in ventos nec in ultima solvimur ossa:
ira manet duratque dolor. cum deinde tremendi
ad solium venere Iovis questuque nefandam
edocuere necem, patet ollis ianua leti
atque iterum remeare licet; comes una sororum
additur et pariter terras atque aequora lustrant.
quisque suos sontes inimicaque pectora poenis
implicat et varia meritos formidine pulsant.
hos variis mens ipsa modis agit, et sua carpunt
facta viros: resides et iam nil amplius ausi
in lacrimas humilesque metus aegramque fatiscunt
segnitiem, quos ecce vides. sed nostra requiret
est procul ad Stygiae devexa silentia noctis
caeruleo tenebrosa situ, quo flammea numquam
Sol iuga sidereos nec mittit Iuppiter annos.
vasta metu et subitae post longa silentia voces.
ensifer hic atraque sedens in veste Celaeneus
insontes errore luit culpamque remittens
carmina turbatos volvit placantia manes.
prodidit, ille volens Erebum terrasque retexit.
bina deis; me iam coetus accedere vestros
haut fas interea, donec lustralia pernox
vota fero. movet en gelidos Latonia currus:
Iamque sopor mediis tellurem presserat horis
et circum tacito volitabant somnia mundo,
cum vigil arcani speculatus tempora sacri
hic sale purpureo vivaque nitentia lympha
tempora tum vittis et supplice castus oliva
implicat et stricto designat litora ferro;
circum humiles aras ignotaque nomina divum
instituit silvaque super contristat opaca,
utque metum numenque loco sacramque quietem
addidit, ardenti nitidum iubar evocat alto.
Atque Argoa manus variis insignis in armis
ibat agens lectas aurata fronte bidentes.
Delius hic longe candenti veste sacerdos
stat tumulo placida transmittens agmina lauro.
imperat, hinc alte Phoebi surgentis ad orbem
ferre manus totisque simul procumbere campis.
tune piceae mactantur oves, prosectaque partim
pectora, per medios partem gerit obvius Idmon.
ter tacitos egere gradus, ter tristia tangens
arma simul vestesque virum lustramina ponto
pone iacit; rapidis adolentur cetera flammis.
rite locat quercus simulataque subligat arma.
huc Stygias transire minas iramque severi
sanguinis, his orat vigiles incumbere curas
atque ita lustrifico cantu vocat: 'ite, perempti,
sit Stygiae iam sedis amor; procul agmine nostro
et procul este mari cunctisque absistite bellis.
vos ego nec Graias umquam contendere ad urbes
nec triviis ululare velim, pecorique satisque
dixerat, et summas frondentibus intulit aris
libavitque dapes, placidi quas protinus angues,
umbrarum famuli, linguis rapuere coruscis.
Continuo puppem petere et considere transtris
imperat Ampycides nee visum vertere terrae:
exciderint quae gesta manu, quae debita fatis.
insternunt tabulata toris oriturque trementum
remorum sonus et laetae concordia vocis.
Iuppiter urgentem ceu summa Ceraunia nubem
et nemora et scopuli nitidusque reducitur aether,
sic animi rediere viris, iamque ipse magister
instaurant primi certamina liber amictu
inde alii increpitant atque aequora pectore tollunt.
par gemitu pulsuque labor, versumque vicissim
Alcides 'quisnam hos vocat in certamina fluctus?'
dixit et intortis adsurgens arduus undis
percussit subito deceptum fragmine pectus,
atque in terga ruens Talaum fortemque Eriboten
et longe tantae securum Amphiona molis
obruit inque tuo posuit caput, Iphite, transtro.
litora quosque dabat densa trabe Mysia montes
advehitur. petit excelsas Tirynthius ornos;
Ilium ubi Iuno poli summo de vertice puppem
deseruisse videt, tempus rata diva nocendi
Pallada consortem curis cursusque regentem,
nequa inde inceptis fieret mora, fallere prima
molitur caroque dolis avertere fratri.
tum sic adloquitur: 'procerum vi pulsus iniqua
barbaricas iam movit opes Hyrcanaque signa.
Aeetes contra thalamis et virgine pacta
conciliate reges Scythicos, primusque coacta
advehit Albana Styrus gener agmina porta.
bellum ingens, atque ipse citis Gradivus habenis
corripe prima vias; finem cum Phasidis alti
consiliis atque arte tua. sponde adfore reges
dis genitos, quis arma volens, quis agmina iungat.'
sentiat et blandos quaerentem fingere vultus,
obsequitur tamen et iussas petit ocius oras.
Ingemuit Iuno tandemque silentia rumpit:
experiar? Phrygiis ultro concurrere monstris
vidimus. en ego nunc regum soror — et mihi gentis
debueram nullos iuveni iam quaerere casus
verum animis insiste tuis actumque ........
respicit ac pulchro venantes agmine Nymphas,
undarum nemorumque decus. levis omnibus arcus
crinis ad obscurae decurrens cingula mammae.
ipsa citatarum tellus pede plausa sororum
e quibus Herculeo Dryope percussa fragore,
cum fugerent iam tela ferae, processerat ultra
turbatum visura nemus, fontemque petebat
rursus et attonitos referebat ab Hercule vultus.
hanc delapsa polo piceaeque adclinis opacae
'quem tibi coniugio tot dedignata dicavi
clarus Hylas, saltusque tuos fontesque pererrat.
duceret ac rursus thiasos et sacra moventem.
hunc tibi vel posito venantem pectine Phoebum
crede dari. quae spes Nymphis aufertur Achaeis,
audiet et flavi quam tristis nata Lycormae.'
sic ait et celerem frondosa per avia cervum
suscitat ac iuveni sublimem cornibus offert.
ille animos tardusque fugae longumque resistens
sollicitat suadetque pari contendere cursu.
credit Hylas praedaeque ferox ardore propinquae
insequitur; simul Alcides hortatibus urget
prospiciens; iamque ex oculis aufertur uterque,
cum puerum instantem quadripes fessaque minantem
tela manu procul ad nitidi spiracula fontis
ducit et intactas levis ipse superfugit undas.
amplius; utque artus et concita pectora sudor
stagna vaga sic luce micant, ubi Cynthia caelo
prospicit aut medii transit rota candida Phoebi:
tale iubar diffundit aquis; nil umbra comaeque
turbavitque sonus surgentis ad oscula Nymphae.
illa avidas iniecta manus heu sera cientem
auxilia et magni referentem nomen amici
detrahit; adiutae prono nam pondere vires.
terga super fulvi porrexerat horrida monstri
litora curva petens; alio nam calle reversum
sed neque apud socios structasque in litore mensas
unanimum videt aeger Hylan nec longius acrem
intendens aciem. varios hinc excitat aestus
quis tales impune moras casusve laborve
[gap]
iam maiore metu; tum vero et pallor et amens
cum piceo sudore rigor. ceu pectora nautis
congelat hiberni vultus Iovis agricolisve,
cum coit umbra minax, comitis sic adficit error
Alciden saevaeque monet meminisse novercae.
continuo, volucri ceu pectora tactus asilo
emicuit Calabris taurus per confraga saeptis
obvia quaeque ruens, tali se concitat ardens
in iuga senta fuga. pavet omnis conscia late
silva, pavent montes, luctu succensus acerbo
lancea sanguineus vasto leo murmure fertur
frangit et absentem vacuis sub dentibus hostem,
sic furiis accensa gerens Tirynthius ora
fertur et intento decurrit montibus arcu.
immeritis per lustra viris. volat ordine nullo
cuncta petens: nunc ad ripas deiectaque saxis
rursus Hylan et rursus Hylan per longa reclamat
avia: responsant silvae et vaga certat imago.
At sociis immota fides austrisque secundis
grata rudimenta), Herculeo sub nomine pendent.
illum omnes lacrimis maestisque reposcere votis
incertique metu nunc longas litore voces
spargere nunc seris ostendere noctibus ignes.
ipse vel excelsi cum densa silentia montis
strata vel oblatis ductor videt aequora ventis,
illius incessus habilemque ad terga pharetram,
illum inter proceres maestaeque silentia mensae
Nec minus interea crudelis iapyga Iuno
adsidue movet et primis cum solibus offert.
ergo animum flexus dictis instantis Iason
concedit sociosque simul sic fatur ad omnes:
'o utinam, Scythicis struerem cum funera terris,
vox mihi mentitas tulerit Parnasia sortes,
agmine de tanto socium qui maximus armis
adforet, hune Iovis imperils fatoque teneri
ante procellosum scopulis errantibus aequor:
pergite et inceptos mecum revocate labores,
quaesivisse iugis, pretium haut leve temporis acti.'
orat inire vias: unum tanto afore coetu,
nec minus in sese generis dextrasque potentes
esse ferunt. tali mentem pars maxima flatu
erigit et vana gliscunt praecordia lingua:
saltibus ut mediis tum demum laeta reducit
cerva gregem, tum gestit aper reboatque superbis
comminus ursa lupis, cum sese Martia tigris
abstulit aut curvo tacitus leo condidit antro.
at plus ingenti Telamon iam fluctuat ira
haeret ad ora ducis: nil se super Hercule fari
sed socio quocumque, gemens quamquam aspera fama
non alium contra Alciden, non pectora tanta
posse dari. rursum instimulat ducitque faventes
magnanimus Calydone satus, potioribus ille
deteriora fovens semperque inversa tueri
durus et haud ullis umquam superabilis aequis
rectorumve memor. 'non Herculis' inquit 'adempti,
sed tuus in seros haec nostra silentia questus
traxit honor, dum iura dares, dum tempora fandi.
iamque ratem Scythicis forsan statuisset in oris;
nos patriae immemores, maneant ceu nulla revectos
ad medium cunctamur iter. si finibus ullis
has tolerare moras et inania tempora possem,
regna hodie et dulcem sceptris Calydona tenerem
quis genitor materque locis. quid deside terra
tu comitem Alciden ad Phasidis amplius arva
Iuno sui. nova Tartareo fors semine monstra
atque iterum Inachiis iam nuntius urget ab Argis.
non datur haec magni proles Iovis; at tibi Pollux
stirpe pares Castorque manent, at cetera divum
progenies, nec parva mihi fiducia gentis.
sanguine erit, iamque hinc operum quae maxima posco.
scilicet in solis profugi stetit Herculis armis
nostra salus; nempe ora aeque mortalia cuncti
ille vel insano iamdudum turbidus aestu
vel parta iam laude tumens consortia famae
despicit ac nostris ferri comes abnuit actis.
vos, quibus et virtus et spes in limine primo,
tendite, dum rerum patiens calor et rude membris
sit satis et tota pelagus lustrasse iuventa.
esse fuit; quiscumque virum perquirere silvis
egit amor; loca vociferans non ulla reliqui.
nunc quoque, dum vario nutat sententia motu,
cernere devexis redeuntem montibus opto.
crede vel in mediae raptum tibi sanguine pugnae.'
Talibus Oenides urget; simul incita dictis
heroum manus. ante omnes Argoa iubebat
vincla rapi Calais. furias miratur ovantum
Aeacides, multusque viri cunctantia corda
fert dolor, an sese comitem tam tristibus actis
abneget et celsi maerens petat ardua montis.
non tamen et gemitus et inanes desinit iras
fundere. 'quis terris pro Iuppiter' inquit 'Achaeis
iste dies, saevi capient quae gaudia Colchi.
non hi tum flatus, non ista superbia dictis,
cunctus ad Alciden versus favor: ipse iuvaret,
ipse ducis curas meritosque subiret honores.
dextera? nulla fides, nulli super Hercule fletus?
nunc Porthaonides, nunc dux mihi Thracia proles?,
aspera nunc pavidos contra ruit agna leones?
bane ego magnanimi spolium Didymaonis hastam,
quae neque iam frondes virides nee proferet umbras,
fida ministeria et duras obit horrida pugnas,
testor et hoc omni, ductor, tibi numine firmo:
saepe metu, saepe in tenui discrimine rerum
Herculeas iam serus opes spretique vocabis
inlacrimat multaque comas deformat harena.
fata trahunt, raptusque virum certamine ductor
ibat et optenta mulcebat lumina palla.
hie vero ingenti repetuntur pectora luctu,
ut socii sedere locis nullaeque leonis
flet pius Aeacides, maerent Poeantia corda,
ingemit et dulci frater cum Castore Pollux.
omnis adhuc vocat Alciden fugiente carina,
omnis Hylan, medio pereuntia nomina ponto.
Phorcys et immanes intorto murice phocas
contrahit antra petens; simul et Massylus et una
Lyctius et Calabris redit armentarius arvis.
ilicet extremi nox litore Solis Hiberas
Amphitryoniades nec quae nova lustra requirat,
nec quo temptet iter, comitis nec fata parenti
pervigilant castella metu; dolor adtrahit orbes
interea et misero manat iuba sordida luctu.